Jerzy Hawryluk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jerzy Hawryluk
Ю́рій Гаврилю́к
Jerzy Hawryluk.jpg
Portret Jerzego Hawryluka autorstwa Zbigniewa Kresowatego
Data i miejsce urodzenia 2 września 1964, Bielsk Podlaski
Narodowość ukraińska
Dziedzina sztuki poezja, fotografia
Styl modernizm
Odznaczenia
Order of Merit 3rd Class of Ukraine.png
Nagrody
Nagroda imienia Dmytra Nytczenki

Jurij Hawryluk (ukr. Ю́рій Гаврилю́к, ur. 2 września 1964 w Bielsku Podlaskim) – ukraiński poeta, historyk i publicysta, działacz ukraińskiej mniejszości narodowej w Polsce, redaktor naczelny ukraińskiego pisma Podlasia „Nad Buhom i Narwoju”, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy (od 2002 r.) oraz Związku Ukraińców Podlasia.

Biografia[edytuj]

Absolwent II Liceum Ogólnokształcącego w Bielsku Podlaskim (egzamin maturalny w 1983 roku). To samo liceum rok później ukończyła również jego żona, poetka Eugenia Żabińska. Już podczas nauki w szkole średniej zaczął pisać wiersze w ojczystej gwarze, później w ukraińskim języku literackim. Swoje debiutanckie notatki „korespondenta”, zdjęcia oraz krótkie opowiadania zamieszczał w białoruskiej Niwie, a następnie w Naszym Słowie, pozostając od lat 80. propagatorem rozwijającego się na Podlasiu ruchu ukraińskiego. W 1990 roku ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Założyciel ukraińskiego wydawnictwa „Dumka” (1983). Redaktor i wydawca czasopisma „Osnowy” (1987-1989) oraz innych publikacji nieperiodycznych. Współzałożyciel wydawanego w języku polskim biuletynu „Krąg” (1989-1990). W latach 1991-1993 pracował w Centrum Ukraińskiej Nauki i Kultury w Krakowie. W latach 1993-1996 sprawował funkcję sekretarza Zarządu Głównego Związku Ukraińców Podlasia. Zasiada w składzie redakcji czasopisma „Nad Buhom i Narwoju” już od momentu jego powstania w 1991 roku. W latach 1993-1996 sekretarz redakcji faktycznie odpowiedzialny za redagowanie pisma, od 2001 roku pełni w nim funkcję redaktora naczelnego. W latach 1993-1998 oraz 2000-2001 był dyrektorem podlaskiego wydawnictwa „Osnowy”. Od 1990 roku jego artykuły ukazywały się w takich periodykach ukraińskich, jak: „Pamjatky Ukrainy”(uk), „Krajeznawstwo”, „Borysten”, magazynie literackim „Kyjiwśka Ruś”, „Kurjer Krywbasu”, tygodnikach „Dzerkało Tyżnia”, „Ukrainśkyj tyżdeń”, gazetach „Deń”, „Lwiwśka hazeta”, „Subotnia poszta” i in.

23 listopada 2002 roku w Książnicy Podlaskiej w Białymstoku odbyły się obchody dwudziestolecia pracy twórczej Jerzego Hawryluka.

Twórczość[edytuj]

Poezja[edytuj]

Autor tomików poezji W nepromynajuczomu pochodi (W nieprzemijającym pochodzie, 1986), Neherbowiji geneałohiji (Nieherbowe genealogie, 1988), Hołosy z Pidlaszsza (Głosy z Podlasia, 1999), literacko-publicystycznego wydania Nechaj żywe Pudlasze. Z pereżytoho i peredumanoho (Niech żyje Podlasie. Z przeżytego i przemyślanego, 2001), tomu utworów wybranych W pawutinni żyttia (W pajęczynie życia, 2004). W poezji Hawryluka widoczny jest głęboki związek z jego ziemią ojczystą – Podlasiem. Podmiot liryczny utożsamia się całkowicie z przedmiotem wiersza, jakim jest ojczysta ziemia. Dla J. Hawryluka poezja jest sposobem na zwrócenie się ku przeszłości oraz przodkom . Wczesne utwory poeta tworzył w ukraińskiej gwarze używanej przez mieszkańców jego małej ojczyzny. Podmiot liryczny ukazuje się w nich czytelnikowi jako jednostka wręcz żyjąca Podlasiem (***Żyw koliś ja w ruodnuj chati, ***Mowo nasza, ***Rozsypajsia jak pisok, ***Tut zemla je nasza ruodna, ***Ruodna nasza zemla, ***Otczyzna to szyrokie more, ***De ż liubow podi’ełaś nasza, ***Bez Otczyzny ja poet). Ojczysta gwara stała się dla poety kluczem do szerszej kultury narodowej, a jednocześnie dzięki narzędziu, jakim pozostawała gwara, sam podmiot liryczny ukazywał się narodowej kulturze jako jej część składowa. Ziemia ojczysta stanowi dla podmiotu lirycznego potężne źródło natchnienia (***Pysaty poemu). Jedną z charakterystycznych cech twórczości Jerzego Hawryluka jest również liryzm. Autor opiewał wiele odcieni namiętnej miłości, która stanowiła potężną siłę, zdolną wpłynąć na twórczą energię i życie człowieka (***Popływy misiacznoju tinniu, ***Moje serce, ***Kamjani stiny). Poezja Hawryluka wyrasta z ducha modernizmu (m.in. brak znaków punktuacyjnych) i cechuje się wyraźnym intelektualizmem. W toku lektury czytelnik styka się z rozmaitymi paradoksami, pytaniami czy tajemnicami życia (***Wsio fiłosofija, Spohad, ***Kołodec w li’esi).

Prace naukowe[edytuj]

Autor szeregu prac badawczych dotyczących historii Podlasia oraz jego związków z Ukrainą, począwszy od czasów Rusi Kijowskiej: Propozyciji zapysu pidlaśkych dialektiw (Bielsk Podlaski, 1998)[1], Istorija Pidlaszsza (Berestejśkoji zemli) u X-XIV stolittiach (Hajnówka, 1990)[2], Z dziejów Cerkwi prawosławnej na Podlasiu w X-XVII wieku (Bielsk Podlaski, 1993), Chołmszczyna i Pidlaszszia: Istoryko-etnohraficzne doslidżennia (Kijów, 1997 – współautor), Kraje ruskie Bielsk, Mielnik, Drohiczyn. Rusini-Ukraińcy na Podlaszu – fakty i kontrowersje (Kraków, 1999; Bielsk Podlaski, 2001), Podlasze. Śladami ruskiej przeszłości (Bielsk Podlaski, 2000). Redaktor antologii Ruś podlaska. Podlasie w opisach romantyków (Bielsk Podlaski, 1995), śpiewników Zakoliadujmo wsi razom (Boćki, 1999), Kozak odjiżdżaje, diwczynońka płacze (Bielsk Podlaski, 2001).

Prace Jerzego Hawryluka zbierają najczęściej bardzo przychylne recenzje w ukraińskim środowisku naukowym. Roman Kyrcziw stwierdził, iż Podlasie ma dzisiaj w jego osobie nadzwyczaj pracowitego, dobrze przygotowanego i bardzo perspektywicznego badacza, zdolnego w należyty sposób przysłużyć się naukowemu opracowaniu wielu wątków i zagadnień, które do niedawna były zaniedbane bądź umyślnie zaciemnione[3]. Recenzenci ze środowiska białoruskiego zarzucają natomiast Hawrylukowi, iż jego opracowania to w istocie ideologiczne teksty, mające utwierdzić czytelnika w przekonaniu, iż na Podlasiu nie ma Białorusinów, mimo iż taki typ autoidentyfikacji narodowościowej jest na tym terenie dużo bardziej powszechny, niż w przypadku autoidentyfikacji ukraińskiej. Sławomir Iwaniuk nazwał np. jego książkę Z dziejów Cerkwi prawosławnej na Podlasiu w X-XVII wieku „manipulacją służącą uwiarygodnieniu przyjętej z góry tezy o ukraińskości historycznych, a także współczesnych prawosławnych mieszkańców Podlasia”[4].

W pracach historycznych Jurij Hawryluk popularyzował dzieje Podlasia, widziane poprzez źródła archiwalne, badanie archeologiczne, przekazy kultury materialnej oraz duchowość Cerkwi prawosławnej. Szczególnie interesowała Hawryluka „ruska” przeszłość magnackiego rodu Sapiehów, założycieli Kodnia i Bociek oraz historia ziemi brzeskiej, w skład której wchodziły tereny nad Bugiem i Narwią. Swoje badania nad historią Podlasia (jako małej ojczyzny) konsultował z historykami Akademii Nauk we Lwowie (prof. Jarosław Isajewycz) oraz ze środowiskiem Uniwersytetu im. Iwana Franki (prof. Roman Kyrcziw) a także ukrainistami – prof. Włodzimierzem Mokrym (Uniwersytet Jagielloński) i prof. Michałem Łesiowem (UMCS w Lublinie).

Teren tak zwanego Północnego Podlasia uważa on za ukraińskie terytorium etniczne. W granicach Polski odnotowuje nawet 100 tysięcy „Ukraińców-Podlaszuków”, zamieszkujących tereny między rzekami Bug i Narew i posługujących się do dzisiaj archaiczną ukraińską gwarą. Z owej liczby jedynie 1400 osób zadeklarowało ukraińską narodowość w czasie Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 roku. Stało się tak według niego z powodu całego kompleksu przyczyn o charakterze politycznym, socjalno-psychologicznym, jak i historycznym[5]. Początki ukraińskiego osadnictwa na opisywanym terenie wiąże z napływem ludności z Wołynia, które zajść miało już w drugiej połowie I tysiąclecia n.e. Ukraińskie terytorium etniczne, któremu poświęcone jest kierowane przez Hawryluka pismo „Nad Buhom i Narwoju”, obejmować ma, w całości lub części, następujące gminy województwa podlaskiego: Zabłudów, Narew, Bielsk Podlaski, Czyże, Hajnówka, Wyszki, Brańsk, Boćki, Orla, Dubicze Cerkiewne, Grodzisk, Dziadkowice, Milejczyce, Kleszczele, Czeremcha, Drohiczyn, Siemiatycze, Nurzec-Stacja i Mielnik. Znikome poczucie ukraińskiej świadomości narodowej na tych terenach tłumaczone jest w pracach J. Hawryluka oddaleniem ich od ukraińskich ośrodków kulturalnych i oświatowych wraz wynikającym z tego brakiem świadomej inteligencji ukraińskiej oraz administracyjnym uznaniem tutejszej ludności za Białorusinów, które zapoczątkowała władza radziecka w latach 1939-1941, gdy Północne Podlasie włączono w skład Białoruskiej SSR. Popieranie ruchu białoruskiego kosztem Ukraińców miało być według Hawryluka kontynuowane przez władze PRL (organizujące tu naukę języka białoruskiego w szkołach a jednocześnie czyniące przeszkody próbom rozwijania ukraińskiej działalności kulturalnej) i wspomagane działalnością kół Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego.

Fotografia[edytuj]

Od czasów szkolnych zajmuje się fotografią. Wystawy jego prac odbywały się w 2008 roku w Galerii Wasylia Pyłypiuka we Lwowie oraz w 2009 roku w Toronto (w Galerii Kanadyjsko-Ukraińskiej Fundacji Artystycznej – KUMF) i Zielonej Górze. W 2011 roku we lwowskim Muzeum Historii Religii zorganizowana została wystawa fotograficzna „Duchowe krajobrazy Podlasia, Chełmszczyzny, Łemkowszczyzny i Nadsania”. Na wystawie zaprezentowano 75 fotografii przedstawiających cerkwie, dzwonnice, krzyże przydrożne, cmentarze[6].

Poglądy[edytuj]

Poglądy literackie Jurija Hawryluka sformułowały się na początku lat 80. i wyrażały również jego odniesienia do patriotyzmu jako świadomego wyboru. W debiutanckim wierszu (***Mowo nasza) poeta utożsamiał się z ziemią rodzinną, a poprzez formę gwarową utworu nawiązywał do tradycji umiłowania na Podlasiu języka, religii i kultury. Szerzej wypowiedział się na temat swoich związków z Podlasiem w tomiku Neherbowyji heneałohiji (1988), które Bohdan Bojczuk określił jako wyrażenie pamięci i przeszłości emocjami duszy i serca[7]. Natomiast poglądy Jurija Hawryluka o historii i kulturze Podlasia widoczne są w jego późniejszych publikacjach. W roczniku drugiego obiegu „Nasz hołos” (1983-1988) poeta wyraził głębokie zamiłowanie do przeszłości. W niniejszym roczniku zawarł również swoje credo literackie mówiące, że element świadomościowy nie jest dany raz na zawsze, ale że trzeba go pielęgnować i rozwijać[8]. Wówczas w latach 80. ten pogląd reprezentowali inni autorzy rocznika Iwan Ihnatiuk, Iwan Kiryziuk, Sofija Saczko, Iwan Chwaszczewski oraz Jewhenija Żabińska.

Nagrody[edytuj]

W 2007 roku był w gronie laureatów kijowskiej Nagrody imienia Dmytra Nytczenki, wręczanej za osiągnięcia w popularyzacji ukraińskiego słowa drukowanego. W 2009 r. odznaczony został przez Prezydenta Ukrainy orderem „Za zasłuhy” III stopnia.

Życie osobiste[edytuj]

Żonaty z Eugenią Żabińską, ukraińską poetką z Podlasia. Troje dzieci – dwóch synów i córka.

Bibliografia[edytuj]

Proza i poezja[edytuj]

  • W nepromynajuczomu pochodi, 1986.
  • Neherbowiji heneałohiji, 1988.
  • Hołosy z Pidlaszszia, 1999.
  • Nechaj żywe Pudlasze!: Z pereżytoho i peredumanoho, Bielsk 2001. – 138 s. ISBN 83-914297-3-3
  • W pawutinni żyttia, Bielsk Podlaski, 2004. – 208 s. ISBN 83-904738-8-7

Śpiewniki[edytuj]

  • Zakoliadujmo wsi razom, Boćki, 1999.
  • Kozak odjiżdżaje, diwczynońka płacze, Bielsk Podlaski, 2001. ISBN 83-914297-2-5

Prace naukowe[edytuj]

  • Z dziejów cerkwi prawosławnej na Podlasiu w X-XVII wieku, Bielsk Podlaski: Zarząd Główny Związku Ukraińców Podlasia, 1993. – 224 s.
  • Ruś Podlaska. Podlasie w opisach romantyków, Bielsk Podlaski: Zarząd Główny Związku Ukraińców Podlasia, 1995, – 148 s. ISBN 83-904738-4-4
  • Kraje ruskie: Bielsk, Mielnik, Drohiczyn. Rusini-Ukraińcy na Podlasiu – fakty i kontrowersje, Kraków: Fundacja Świętego Włodzimierza Chrzciciela Rusi Kijowskiej, 1999. – 240 s. ISBN 83-914297-1-7
  • Podlasze. Śladami ruskiej przeszłości, Bielsk Podlaski, 2000. – 271 s. ISBN 83-914297-0-9
  • Chto my je?. Jaka jest nasza mowa i historia?, Bielsk Podlaski, 2005. – 32 s.
  • De cerkwy stojat' i mowa łunaje. Eskizy z ukrajinśko-polśkoho sumiżża, Lwiw, 2012. – 215 s.

Przypisy

  1. Propozyciji zapysu pidlaśkych dialektiw. [dostęp 2015-02-03].
  2. Istorija Pidlaszsza (Berestejśkoji zemli) u X-XIV stolittiach. [dostęp 2015-02-03].
  3. Kyrcziw R., Recenzija… [w:] "Praci Sekciji etnohrafii ta folkłorystyki", T. 242, s. 621.
  4. Iwaniuk S., Recenzja…, "Białoruskie Zeszyty Historyczne" 1995 nr 4, s. 190.
  5. Wywiad dla gazety „Deń” z 17 marca 2006 roku.
  6. Фотовиставка «Духовні краєвиди Підляшшя, Холмщини, Лемківщини і Надсяння у світлинах Юрія Гаврилюка» | У Львові
  7. Bojczuk B., Pamjat’ mynułoho. Do zbirky Jurija Hawryluka „Neherbowiji heneałohiji”[w:] „Ukrajinśkyj literaturnyj prowułok”, Lublin 2007, t. 7, s. 199-204.
  8. Karabowycz T., „Nasz Hołos” (1983-1988), Zbirnyk neformalnoho Poetycznoho objednannja „Pidlaszszja” [w:] „Ukrajinśkyj literaturnyj prowułok”, Lublin 2008, t.8, s. 164-174.

Linki zewnętrzne[edytuj]