Jerzy Zawieyski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jerzy Zawieyski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 2 października 1902
Radogoszcz
Data i miejsce śmierci 18 czerwca 1969
Warszawa
Zawód aktor, pisarz

Jerzy Zawieyski, do 1946 Henryk Nowicki, nazwisko rodowe Feintuch[a] (ur. 2 października 1902 w Radogoszczu, zm. 18 czerwca 1969 w Warszawie) – polski aktor, dramatopisarz, prozaik, eseista, redaktor „Tygodnika Powszechnego” i „Znaku”, katolicki działacz polityczny, poseł na Sejm PRL II, III i IV kadencji (1957–1969) z ramienia Znaku, członek Rady Państwa (1957–1968).

Życie i działalność[edytuj]

Młodość[edytuj]

Urodził się w rodzinie inteligenckiej. Miał 4 lata, gdy osierocił go ojciec, a matka wyszła powtórnie za mąż[2]. Zgodnie z notatką sporządzoną przez MSW w 1968 roku Zawieyski pochodził z drobnomieszczańskiej rodziny żydowskiej. Jego ojciec był handlowcem, a matka pochodziła z rodziny Szarskich, kupieckiego rodu krakowskiego. Matka ponownie wyszła za mąż za Nowickiego i przeszła na katolicyzm[a].

W młodości obracał się w kręgach lewicowych[2]. Mając 19 lat, wydał pod pseudonimem Konar-Nowicki swój debiutancki tomik wierszy zatytułowany Strzępy[2], będący „szkolną poezją”, wtórną wobec Hymnów Jana Kasprowicza. W latach 1923–1926 uczył się w szkole dramatycznej w Krakowie. Po studiach związał się z teatrem – początkowo pracował krótko jako aktor (m.in. w Reducie Osterwy), potem jako krytyk i dramaturg. W latach 1929–1932 przebywał we Francji, gdzie działał w środowiskach polonijnych jako instruktor różnych polskich zespołów artystycznych. W 1932 ukazała się jego pierwszą powieść Gdzie jesteś, przyjacielu?[2] będąca debiutem dojrzałego pisarza. Po powrocie do kraju i krótkim okresie występów w teatrze „Ateneum” u Stefana Jaracza w latach 1932–1939 sprawował funkcję instruktora w Instytucie Teatrów Ludowych. Wykładał też na specjalnych kursach dla przyszłych instruktorów teatralnych, m.in. w 1935 i 1937 w Cieszynie oraz w 1939 w Bystrzycy na Zaolziu[3].

W 1933 podczas kursu dla nauczycieli w Wymyślinie poznał Stanisława Trębaczkiewicza, swojego młodszego o osiem lat życiowego partnera, późniejszego pracownika naukowego KUL-u. Wersja przedstawiona przez Joannę Siedlecką w książce „Obława. Losy pisarzy represjonowanych”, stwierdza, że Zawieyski (związany z teatrami ludowymi) poznał kilkunastoletniego Trębaczkiewicza tańczącego krakowiaka na jednej z prowincjonalnych scen. Zakochał się w Trębaczkiewiczu „od pierwszego wejrzenia” i zabrał go do Warszawy jako swego wychowanka[1]. Zawieyski po latach w 1963 tak pisał o swoim związku z Trębaczkiewiczem:

Staś to dzieło mojego życia. Ale i ja zawdzięczam mu wiele, tak wiele, że nie da się tego wyrazić. [...] Obaj doszliśmy do realizacji dążeń naszego życia. Obaj w tym pomagaliśmy sobie nawzajem. I tak już będzie do śmierci. Ta przyjaźń jest czymś niezwykłym, rzadkim i pozostała nieskalana w swoich najgłębszych uczuciach[4][5].

Związek Zawieyskiego i Trębaczkiewicza trwał nieprzerwanie 36 lat, przypieczętowany wspólnie wybranym miejscem wiecznego spoczynku w Laskach. W okresie powojennym odwiedzała ich towarzysko m.in. Maria Dąbrowska, która, akceptując tę więź, opisała w dzienniku ich razem: Nastrój tego męskiego domu jest jakiś przyjemny i [...] wesoły[6]. Także Anna Kowalska odnotowała w dzienniku spotkania z Zawieyskim i Trębaczkiewiczem w ich wspólnym domu[7].

Podczas okupacji działał w konspiracji[potrzebny przypis].

Lata powojenne[edytuj]

Po 1945 Zawieyski skupił się na działalności literackiej i publicystycznej, był związany z „Tygodnikiem Powszechnym”. W latach od 1949 do 1955 miał zakaz publikacji i wystawiania sztuk[2]. Podpisał list Komisji Intelektualistów i Działaczy Katolickich z 6 listopada 1950 roku do intelektualistów francuskich, wyrażający solidarność i propozycję współpracy[8]. Od 1956 działacz Klubów Inteligencji Katolickiej. W latach 1956–1957 przewodniczący Ogólnopolskiego Klubu Postępowej Inteligencji Katolickiej, następnie prezes warszawskiego KIK. W latach 1956–1962 był wiceprezesem Zarządu Głównego Związku Literatów Polskich, od 1958 członkiem Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W 1957 został posłem na Sejm.

Zawieyski pozostawał w zażyłych stosunkach z hierarchią kościelną. Przyjaźnił się m.in. z prymasem Stefanem Wyszyńskim, z ks. Janem Zieją[2] i ks. Romanem Szczygłem pallotynem. W 1964 został przyjęty na audiencji prywatnej u papieża Jana XXIII[2], później przez Pawła VI. Księdzu Ziei Zawieyski zawdzięczał swoje nawrócenie[9], prymas Wyszyński wspierał go finansowo w trudnych latach powojennej cenzury.

W okresie swojej aktywności politycznej Jerzy Zawieyski starał się odgrywać rolę mediatora pomiędzy I sekretarzem KC PZPR Władysławem Gomułką a kard. Wyszyńskim[10].

Prywatne życie pisarza nacechowane było niewątpliwymi kłopotami z samoakceptacją i tożsamością. Świadczą o tym m.in. jego zażyłość z Zofią Nałkowską, kilkakrotna zmiana nazwiska i próby samobójcze. Przypuszczalnie też trudno było mu pogodzić praktykowany katolicyzm z homoseksualizmem[2]. Annie Kowalskiej zwierzał się ze swych stanów depresyjnych, „lęku” wobec Boga i „potrzeby modlitwy” (rysując analogię między sobą a Pascalem)[11].

Serdeczna przyjaźń, zawiązana jeszcze podczas wojny i poświadczona obfitą korespondencją, łączyła go z pisarką Zofią Nałkowską (która, nie znając orientacji seksualnej Zawieyskiego, traktowała tę tkliwą, a czasem nieoczekiwanie chłodną relację, co poświadcza w dzienniku, jako przejaw uczucia i zalążek więzi miłosnej). Toczył z nią, w toku spotkań i w listach, dyskusje o Bogu, kulturze i bieżącej sytuacji politycznej[12].

W 1965 wybrany do Sejmu PRL z listy Frontu Jedności Narodu[13].

Podczas wydarzeń marcowych w 1968 Zawieyski wraz z kilkoma posłami Koła „Znak” wystosował interpelację poselską w obronie studentów brutalnie pobitych przez milicję. Po miesiącu zareagował na nią krytycznie premier Józef Cyrankiewicz, a z mównicy sejmowej zaatakował w wystąpieniu Józef Ozga-Michalski i Zenon Kliszko (wówczas prawa ręka Gomułki). 10 kwietnia Zawieyski odpowiedział na ataki godnym przemówieniem biorącym w obronę zarówno studentów, jak i posłów „Znaku”. Ujął się również za pisarzami, a w szczególności za „pobitym przez nieznanych sprawców” Stefanem Kisielewskim.

Wspólny grób Jerzego Zawieyskiego i Stanisława Trębaczkiewicza na cmentarzu leśnym w Laskach

Wystąpienie Zawieyskiego wywołało w sejmie polityczną burzę wokół jego osoby, nie szczędzono mu przy tym obelg i pomówień. W rezultacie zrzekł się funkcji członka Rady Państwa. Zawieyskiego pozbawiono mandatu poselskiego i związanych z nim apanaży, stawał się też obiektem szykan. Dziesięć dni po partyjnej nagonce dostał wylewu do mózgu[2].

Po tym zdarzeniu leczył się przez dłuższy czas w Lecznicy Ministerstwa Zdrowia przy ulicy Emilii Plater w Warszawie. Specjaliści uznawali, że leczenie przynosi pozytywne skutki, a skutki wylewu cofają się. Zawieyski odzyskał mowę, wychodził na spacery po korytarzu. Stanisław Trębaczkiewicz relacjonował, że jednak bardzo cierpi psychicznie z powodu zaników pamięci[14]. Zginął, wypadając z okna trzeciego piętra szpitala. Oficjalna wersja uznała jego śmierć za samobójstwo, lecz liczne poszlaki wskazują, że mogło być to morderstwo polityczne[1][15].

Twórczość[edytuj]

Jerzy Zawieyski to jeden z wielu używanych przez pisarza pseudonimów (prawdopodobnie na cześć budowniczego Teatru im. J. Słowackiego w Krakowie, teatru, który w życiu pisarza odegrał tak wielką rolę – Jana Zawiejskiego). Pseudonim Zawieyski przyjął sądownie jako nazwisko. Jako pisarz uważany jest za moralistę, opierającego się na podłożu religii katolickiej, kontynuując twórczą debatę na temat istoty dobra i zła.

Nazwisko Zawieyskiego jest też wymienione w liście redaktorów, którzy przeprowadzili korektę literacką „Biblii Tysiąclecia”.

Dramaty ukazały się w zbiorach Dramaty (1957)[16] i Dramaty współczesne (1962). Zekranizowano dwa dzieła Zawieyskiego – nowelę Prawdziwy koniec wielkiej wojny w 1957 w reżyserii Jerzego Kawalerowicza i opowiadanie Odwiedziny prezydenta w 1961 w reżyserii Jana Batorego[2].

W 2002 ukazała się drukiem Korespondencja 1949–1967, zbiór listów, jakie wymieniali między sobą Jerzy Zawieyski i Zbigniew Herbert, stanowiąca bogate źródło wiedzy o życiu i twórczości obydwu literatów[17].

Od 1954 prawie do dnia śmierci Zawieyski prowadził zapiski w dzienniku. Jak dotąd nie opublikowano ich w całości w formie książkowej. W 1980 Instytut Sztuki PAN wydał ich fragmenty dotyczące teatru[18]. W 1983 wyszedł w Instytucie Wydawniczym PAX wybór zapisków[19]. W czerwcu 2009 fragmenty wydrukowała też „Gazeta Wyborcza[20]. Pod koniec 2010 roku fragmenty dziennika Zawieyskiego z roku 1956 (okres odwilży) opublikował kwartalnik historyczny „Karta”[21]. W 2011 nakładem Ośrodka Karta i Domu Spotkań z Historią ukazał się pierwszy tom obszernego wyboru dzienników[22].

Powieści[edytuj]

  • Gdzie jesteś przyjacielu (1932)
  • Daleko do rana (1934)
  • Droga do domu (1946)
  • Noc Huberta (1946)
  • Wawrzyny i cyprysy (1966)
  • Konrad nie chce zejść ze sceny (1966)

Opowiadania[edytuj]

  • Pokój głębi (1956)
  • Romans z ojczyzną (1963)

Eseje[edytuj]

  • Notatnik liryczny (1956)
  • Próby ognia i czasu (1958)
  • W alei bezpożytecznych rozmyślań (1965)
  • Pomiędzy plewą i manną (1971)

Dramaty[edytuj]

  • Powrót Przełęckiego
  • Rozdroże miłości
  • Ocalenie Jakuba
  • Wysoka ściana
  • Masław
  • Rycerze świętego Graala (1927)
  • Ślepa ulica
  • Lai znaczy jaśmin
  • Mąż doskonały
  • Dzień sądu
  • Pieśń o nadziei
  • Rzeka niedoli
  • Miecz obosieczny
  • Każdy

Ekranizacje[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Jerzego Zawieyskiego.

Upamiętnienia[edytuj]

  • W dziesiątą rocznicę śmierci 18 czerwca 1979 ks. Bronisław Dembowski odprawił Mszę Świętą w warszawskim kościele św. Marcina, podczas której prymas kard. Stefan Wyszyński wygłosił homilię poświęconą życiu i twórczości Zawieyskiego. Po mszy odsłonięta została tablica pamiątkowa w wirydarzu klasztoru Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża. Odsłonięcia dokonał ks. prymas. Tablica przedstawia wizerunek pisarza z napisem Jerzy Zawieyski 1902–1969. Pisarz, przyjaciel ludzi poszukujących. Życiem i twórczością dał świadectwo prawdzie, miłości Boga i Polski[23].
  • W setną rocznicę urodzin Jerzego Zawieyskiego, 4 października 2002 w warszawskim kościele św. Marcina odprawiono Mszę Świętą za spokój jego duszy, podczas której wspomnienie o pisarzu wygłosili bp Bronisław Dembowski, Tadeusz Mazowiecki i b. ambasador w Watykanie Stefan Frankiewicz[24].
  • W październiku 2007 grupa intelektualistów i artystów zwróciła się do prezydenta RP z apelem o pośmiertne odznaczenie Jerzego Zawieyskiego Orderem Orła Białego[25][26].
  • W Łodzi na kamienicy przy ulicy Przybyszewskiego 86 znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona Zawiejskiemu: W tym domu mieszkał / w latach trzydziestych / Jerzy Zawiejski / 1902–1969 / wybitny pisarz i dramaturg / działacz społeczny / i państwowy
  • W 2011 ukazała się biografia humanistyczna Jerzego Zawieyskiego autorstwa Marty Korczyńskiej[27], zrecenzowana przez Barbarę Tyszkiewicz[28].

Uwagi

  1. a b Nazwisko rodowe Zawieyskiego przywołuje Joanna Siedlecka w książce „Obława. Losy pisarzy represjonowanych”, cytując notatkę MSW z 17 lipca 1968 roku: Jerzy Zawieyski vel Henryk Nowicki, faktyczne rodowe nazwisko Feintuch, ur. 2.10.1902 w Radogoszczy k. Łodzi - pochodzi z drobnomieszczańskiej rodziny żydowskiej. Ojciec jego, Feintuch, był handlowcem znanym na terenie Łodzi - zmarł w okresie wczesnej młodości Jerzego Zawieyskiego. Matka pochodzi z rodziny Szarskich, znanych fabrykantów krakowskich, wyszła za mąż po raz drugi za Nowickiego i przeszła na katolicyzm[1].

Przypisy

  1. a b c Joanna Siedlecka: Obława. niniwa22.esy.es. [dostęp 2016-01-31].
  2. a b c d e f g h i j Krzysztof Tomasik Wielcy i niezapomniani: Jerzy Zawieyski, katolik, pisarz, homoseksualista, serwis InnaStrona.pl, dostęp 2009-08-24.
  3. Rosner Edmund: Wśród śląskich Smugoniów i Gabrysiów, w: Beskidzkie ścieżki pisarzy. Szkice literackie, wyd. „Śląsk”, Katowice 1982, ​ISBN 83-216-0269-X​.
  4. Krzysztof Tomasik Homobiografie. Pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku. Warszawa, Wyd. Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, rozdział Katolik, pisarz, poseł, homoseksualista. O Jerzym Zawieyskim, ​ISBN 978-83-61006-20-6​.
  5. Joanna Siedlecka: Obława. Losy pisarzy represjonowanych, Wyd. Prószyński i S-ka, Warszawa 2005, ​ISBN 83-7337-943-6​.
  6. Zapis z 28 I 1960. Maria Dąbrowska Dzienniki, oprac. Tadeusz Drewnowski, Czytelnik, Warszawa, Czytelnik, 1988, tom V, s. 137, ​ISBN 83-07-00974-X​.
  7. Zapis z 14 IV 1964. Anna Kowalska: Dzienniki 1927–1969. Oprac. Paweł Kądziela. Wstęp: Julia Hartwig. Warszawa, Iskry, 2008, s. 386, ​ISBN 978-83-244-0075-1​.
  8. Janusz Stefaniak, Komisja Intelektualistów i Działaczy Katolickich, w: Encyklopedia Białych Plam, t. XIX, Suplement, Radom 2005, s. 180.
  9. Jerzy Zawieyski Zaważył na moim życiu w: Droga katechumena, Biblioteka „Więzi”, Warszawa 1971, przedruk serwis zieja.ovh.org, dostęp 2009-08-25.
  10. Barbara Tyszkiewicz. Naiwny i heroiczny. Jerzy Zawieyski jako mediator pomiędzy kardynałem Wyszyńskim a Władysławem Gomułką. „Zeszyty Historyczne”. 156, s. 40–102, 2006. Paryż: Instytut Literacki. 
  11. Anna Kowalska: Dziennik 1927–1969, oprac. Paweł Kądziela. Wstęp: Julia Hartwig. Warszawa, Iskry, 2008, s. 417 (zapis z 13 VI 1965), ​ISBN 978-83-244-0075-1​.
  12. „Niesie mnie rzeka smutku”... Korespondencja Zofii Nałkowskiej i Jerzego Zawieyskiego. 1943–1954. Oprac. Malina Kluźniak. Wstęp: Hanna Kirchner. Warszawa, Biblioteka Narodowa, 2000, ​ISBN 83-7009-268-3​.
  13. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 1 czerwca 1965 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 30 maja 1965 r., Monitor Polski 1965 nr 29, poz. 157.
  14. Ludwik Stomma Order dla Zawieyskiego, „Polityka” nr 45/2007, przedruk serwis PolGej.pl, dostęp 2009-08-25.
  15. Dariusz Baliszewski Upadek z wysokości, „Wprost” nr 26/2005 (1178).
  16. Jerzy Zawieyski Dramaty, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1957.
  17. Zbigniew Herbert, Jerzy Zawieyski, Korespondencja 1949–1967, red. Paweł Kądziela, Towarzystwo „Więź”, Warszawa 2002, ​ISBN 83-88032-51-8​.
  18. Jerzy Zawieyski O teatrze: z „Dziennika” 1955–1969 [Cz. 1–2], oprac. Stanisław Trębaczkiewicz, Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, Warszawa 1980.
  19. Jerzy Zawieyski Kartki z dziennika 1955 – 1969, wybór, wstęp i oprac. Jan Zdzisław Brudnicki, Bogusław Wit, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1983.
  20. Niepublikowane dotychczas fragmenty dzienników Jerzego Zawieyskiego, wybór Adam Leszczyński, serwis „Gazety Wyborczej”, 2009-06-22, dostęp 2009-08-25.
  21. Jerzy Zawieyski. Odwilż. „Karta. Kwartalnik historyczny”, s. 46–86, 2010. Warszawa: Ośrodek Karta. ISSN 0867-3746. 
  22. Jerzy Zawieyski: Dzienniki. Tom I. Wybór z lat 1955–1959. Warszawa: Ośrodek Karta i Dom Spotkań z Historią, 2011. ISBN 978-83-6128348-5.
  23. Przyjaciel poszukujących. Pamięci Jerzego Zawieyskiego, serwis „Recognito”, listopad / grudzień 2004, dostęp 2009-08-25.
  24. 100. rocznica urodzin Jerzego Zawieyskiego, zapowiedź w „Dzienniku Internetowym PAP”, 2002-10-01, dostęp 2009-08-25.
  25. List otwarty do Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Nadajmy Order Orła Białego Jerzemu Zawieyskiemu, „Gazeta Wyborcza”, 2007-10-12, dostęp 2009-08-25.
  26. 40 lat temu doszło do dramatycznej debaty sejmowej na temat wydarzeń Marca '68, serwis Money.pl na podstawie wiadomości agencyjnych, 2008-04-10, dostęp 2009-08-25.
  27. Marta Korczyńska, Jerzy Zawieyski. Biografia humanistyczna 1902–1969, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2011.
  28. Barbara Tyszkiewicz. Gdy „chodzi o prawdę o człowieku”. „Znak”. 8–9, 2011. 

Linki zewnętrzne[edytuj]