Jesień

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy pory roku. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Krakowskie Planty podczas jesieni
Giuseppe Arcimboldo – Jesień
Kolory polskiej jesieni
Sprzątanie opadłych liści
Jesień na legnickim cmentarzu komunalnym

Jesień – jedna z czterech podstawowych pór roku w przyrodzie, w strefie klimatu umiarkowanego. Charakteryzuje się umiarkowanymi temperaturami powietrza z malejącą średnią dobową, oraz (w przypadku Polski) stosunkowo dużym w skali roku opadem atmosferycznym. W świecie roślin i zwierząt jest to okres gromadzenia zapasów przed zimą[1].

Meteorologia i astronomia[edytuj kod]

Za jesień klimatyczną przyjmuje się okres roku (następujący po lecie), w którym średnie dobowe temperatury powietrza wahają się pomiędzy 15 a 5 °C[2].

Astronomiczna jesień rozpoczyna się w momencie równonocy jesiennej i trwa do momentu przesilenia zimowego[3], co w przybliżeniu oznacza na półkuli północnej okres pomiędzy 23 września a 22 grudnia (czasami daty te wypadają dzień wcześniej lub dzień później, a w roku przestępnym mogą być dodatkowo cofnięte o jeden dzień). Podczas jesieni astronomicznej dzienna pora dnia jest krótsza od pory nocnej, a ponadto z każdą kolejną dobą dnia ubywa, a nocy przybywa.

Dla półkuli południowej wszystkie opisane daty i zjawiska są przesunięte o pół roku. Za miesiące jesienne na półkuli północnej uznaje się wrzesień, październik i listopad, a na południowej marzec, kwiecień i maj.

Przyroda[edytuj kod]

Fenologia jesieni[edytuj kod]

Okres jesieni wyróżniany na podstawie danych klimatycznych lub astronomicznych nie przekłada się dokładnie na pory roku wyróżniane na podstawie fenologii. W Europie Środkowej jesień dzielona jest na dwie fenologiczne pory roku: wczesną jesień (polecie) i pełną jesień[4] (lub po prostu jesień). Wczesna jesień to pora, w której dojrzewa wiele owoców, przy czym za wskaźnikowe uważane są owoce kasztanowca zwyczajnego, derenia świdwy i ligustru pospolitego. W tej porze roku pełnię kwitnienia osiąga wrzos. Właściwa jesień to okres przechodzenia w spoczynek zimowy drzew, objawiający się żółknięciem liści. Za kluczowe uważane są tu kasztanowiec zwyczajny i brzoza brodawkowata. Jeszcze w trakcie jesieni liście tej ostatniej osiągają również pełnię opadania[5]. Fenologiczna jesień kończy się z nadejściem zimy, tj. okresu występowania mrozu[4]. Przedzimie to klimatyczny etap przejściowy poprzedzający zimę.

Rośliny[edytuj kod]

Jesienią liście drzew zmieniają kolor, by w końcu opaść przed zimą, a najgrubsze części zielone roślin ulegają zdrewnieniu. Rośliny wieloletnie gromadzą substancje zapasowe w korzeniach, a jednoroczne usychają, starając się przedtem różnymi metodami doprowadzić do rozproszenia nasion.

Zwierzęta[edytuj kod]

Na przełomie lata i jesieni część zwierząt przenosi się do cieplejszych stref klimatycznych[6]. Obserwować można przeloty ptaków, takich jak bociany, żurawie, kaczki.

Kultura[edytuj kod]

Święta i obyczaje[edytuj kod]

Żniwa[edytuj kod]

 Osobny artykuł: Żniwa.

Halloween[edytuj kod]

 Osobny artykuł: Halloween.

Zwyczaj odnoszący się do święta zmarłych, obchodzony w krajach anglosaskich w nocy z 31 października na 1 listopada. Pierwotnie wywodzi się z celtyckiego święta Samhain, jest świętem o przedchrześcijańskich korzeniach. Obecnie zwyczaj Halloween jest traktowany nie jako obrządek religijny, lecz jako zabawa i sposób na zarabianie pieniędzy. Halloween pod obecną postacią najbardziej rozpowszechnił się w krajach wysokorozwiniętych, gdzie organizuje się różnego rodzaju bale przebierańców, pokazy sztucznych ogni, parady postaci w wymyślnych kostiumach nawiązujących do symboliki śmierci. Przygotowuje się upiorne dekoracje w domach, sklepach i na ulicach[7].

Zaduszki[edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zaduszki.

W krajach słowiańskich to czas wspomnienia bliskich zmarłych. 1 listopada obchodzone jest święto Wszystkich Świętych a 2 listopada jest Dzień Zaduszny, ludzie spotykają się przy grobach zmarłych, modląc się za swoich krewnych. Święto to jednak przybiera coraz bardziej wymiar konsumpcyjny i komercyjny niż religijny przy nadmiernym skupieniu się nad aspektami dekoracyjnymi niż duchowymi[8].

Wykopki[edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wykopki.

Wykopki ziemniaka przypadają na początek jesieni, w ostatnich tygodniach września. Na polach kopie się spod ziemi ziemniaki metodą mechaniczną bądź ręcznie. W wiejskich społecznościach tradycyjnie jest to okazja do palenia wieczorem ogniska, śpiewów i pieczenia ziemniaków[9].

Grzybobranie[edytuj kod]

 Osobny artykuł: Grzybobranie.

Największa różnorodność grzybów występuje jesienią[10]. Jeśli wrzesień jest ciepły z średnią ilością opadów, grzyby w lasach występują w dużych ilościach. Odbywają się konkursy na ilość zebranych grzybów[11], degustacje potraw i przetworów grzybowych oraz wekowanie i suszenie przed zimą.

Sprzątanie i palenie liści[edytuj kod]

W październiku i listopadzie wiele liści z gatunków drzew liściastych opada na ziemię, tworząc barwne kobierce w parkach, skwerach i lasach. W mniejszych skupiskach ludzkich liście są zgrabiane i palone w ogniskach przez mieszkańców. Niegdyś na wsi palono również uschłe łęty po ziemniakach, malinach, pomidorach.

W niektórych gminach oraz na terenach miejskich i zabytkowych palenie liści jest zabronione, a utylizacją liści zajmują się służby miejskie.


Gromadzenie zapasów[edytuj kod]

Jesień jest porą przygotowywania się przez ludzi i zwierzęta do zimy, kiedy okres wegetacyjny zamiera a temperatura powietrza znacznie spada. Przygotowywane są przetwory z roślin sezonowych, takich jak pomidory, jabłka, śliwki, winogrona, grzyby. Gromadzi się zapasy drewna opałowego, szyszek czy węgla.

Sztuka[edytuj kod]

Poezja[edytuj kod]

Jesień przynosi nostalgię, smutek i wspomnienia. Znanych jest wiele wierszy jesiennych. Jednym z nich jest wiersz Tuwima Mimozami jesień się zaczyna, Złotawa, krucha i miła.

Malarstwo[edytuj kod]

Obrazem kojarzonym z porą roku jest "Jesień" włoskiego malarza manierystycznego Giuseppe Arcimboldo z 1573 r - przedstawiający portret złożony z martwej natury z jesiennych warzyw i grzybów.

Muzyka[edytuj kod]

Antonio Vivaldi stworzył cykl concerti grossi "Pory Roku", z których trzeci = Jesień - przedstawia muzycznie opadanie liści, zawieję i słotę późnojesienną. Jest to jeden z wczesnych przykładów muzyki ilustracyjnej której towarzyszy wierszowany opis literacki.

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy