Jezioro Maltańskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jezioro Maltańskie
Ilustracja
Jezioro podczas treningu przed Pucharem Świata w Wioślarstwie 2006
Położenie
Państwo

 Polska

Miejscowości nadbrzeżne

Poznań

Morfometria
Powierzchnia

0,64 km²

Wymiary
• max długość
• max szerokość


2,2 km
0,46 km

Głębokość
• średnia
• maksymalna


3,13 m
5 m

Hydrologia
Rzeki zasilające

Cybina

Rzeki wypływające

Cybina

Rodzaj jeziora

zaporowe

Położenie na mapie Poznania
Mapa konturowa Poznania, blisko centrum na prawo znajduje się owalna plamka nieco zaostrzona i wystająca na lewo w swoim dolnym rogu z opisem „Jezioro Maltańskie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się owalna plamka nieco zaostrzona i wystająca na lewo w swoim dolnym rogu z opisem „Jezioro Maltańskie”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, blisko centrum na lewo znajduje się owalna plamka nieco zaostrzona i wystająca na lewo w swoim dolnym rogu z opisem „Jezioro Maltańskie”
Ziemia52°24′07″N 16°58′14″E/52,401944 16,970556
Jezioro Malta i okolice sfotografowane przez amerykańskiego satelitę wywiadowczego KH-4A 1023, 23 sierpnia 1965 r. Widoczny brak zabudowań na południu jeziora, a także torów kajakarskich i infrastruktury sportowej.
Jezioro Maltańskie i hotel HP Park Poznań na południowym brzegu

Jezioro Maltańskie, nazywane też Zbiornikiem Maltańskim – sztuczny zbiornik wodny położony w Poznaniu na prawym brzegu Warty, powstały w wyniku spiętrzenia Cybiny. Został oddany do użytku w 1952 roku. Zbiornik zajmuje maksymalnie obszar 67,5 ha (zależy od stopnia spiętrzenia) zaś jego długość to około 2,2 km (obwód 5,6 km), co czyni go największym sztucznym zbiornikiem wodnym, a drugim co do wielkości jeziorem miasta w ogóle (po Jeziorze Kierskim). Średnia głębokość to nieco ponad 3,13 m, a maksymalna to około 5 m.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Swoją nazwę jezioro wzięło od Zakonu Kawalerów Maltańskich. Wprowadzono ją urzędowo w 1974[1]. Jezioro zajmuje grunty należące niegdyś do kościoła św. Jana Jerozolimskiego za murami, przy którym mieściła się komandoria tegoż zakonu. W latach 80. XX w. jezioro i otoczenie zostały gruntownie zmodernizowane według projektu Klemensa Mikuły. Obecnie jest intensywnie wykorzystywane do uprawiania sportów wodnych.

W okresie zaboru pruskiego tereny maltańskie były najbardziej popularnym miejscem rekreacji polskiej ludności Poznania. Na prawym brzegu Warty Niemcy praktycznie się nie osiedlali, a do tego było tu dużo pamiątek piastowskiej historii miasta oraz czasów I Rzeczypospolitej, w tym pobliski Ostrów Tumski z Katedrą. Wypoczywających przyciągała też urozmaicona krajobrazowo dolina Cybiny (w miejscu obecnego jeziora), łąki pełne urozmaiconych kwiatów na bukiety, piaszczyste wzgórza, stare cmentarze (np. świętojański), ogródki rozrywkowe oraz stawy i młyny. Silne związki polskiej młodzieży z Maltą oraz sytuacja polityczna w końcu I wojny światowej spowodowały, że powstał zamysł stworzenia w tym miejscu parku kultury. Inicjatorem tych działań był ksiądz Stanisław Łukomski. 15 września 1917 powstał Komitet Budowy Parku Narodowego przekształcony z wcześniejszego Funduszu na cele społeczne młodzieży[2].

W marcu 1919 Adam Ballenstaedt[3] przygotował projekt Parku Narodowego o powierzchni 25 hektarów. Miało to być założenie regularne, oparte o 700-metrową, główną oś kompozycyjną, wzdłuż której rozmieszczone miały być symetrycznie, w pasie o szerokości 260 metrów, boiska, hale sportowe, łazienki rzeczne, teatry i domy wypoczynkowe. Mimo że projekt Ballenstaedta był prekursorski w skali polskiej, to nigdy nie wyszedł poza fazę planowania – zrealizowano jedynie częściowo Kopiec Wolności. Niezależnie od tego stanowił punkt wyjścia dla kolejnych pomysłów na zagospodarowanie Malty w kolejnych dziesięcioleciach[4].

Idea rozwoju terenów maltańskich powróciła w 1930, kiedy to Towarzystwo Miłośników Miasta Poznania zorganizowało konferencję poświęconą rozwojowi zieleni miejskiej. W 1931 rozpisano konkurs na plan rozbudowy miasta Poznania. Koncepcję w tym zakresie nakreślili dyrektor Ogrodów Miejskich, Bogdan Marciniec oraz architekt Władysław Czarnecki. Pierwsze projekty tzw. Parku Wschodniego (118 hektarów) zakładały realizację Parku Narodowego z planów Ballenstaedta w okrojonej wersji. Przewidziano też budowę sztucznego akwenu umożliwiającego w porze latawej wiosłowanie i pływanie, przy czem szerokość przybasenu umożliwić miała urządzanie zawodów pływackich. W porze zimowej staw umożliwić miał uprawianie łyżwiarstwa, a skłony terenowe – sportów saneczkowych. Z około 1932 pochodzi klinowa koncepcja urządzenia zieleni poznańskiej autorstwa Czarneckiego. Zawarte w niej postulaty dotyczące Malty zostały jednak odsunięte w czasie, najpierw z uwagi na wielki kryzys, a potem napaść Niemiec na Polskę[5].

Niemieckie władze okupacyjne kontynuowały prace rozpoczęte przez Polaków i częściowo w oparciu o wcześniejsze plany, przy czym nie przejmowały się skomplikowanymi stosunkami własnościowymi w obrębie doliny Cybiny oraz wykorzystywały darmową pracę więźniów narodowości polskiej i żydowskiej, częściowo z obozów pracy przymusowej[5].

Po drugiej wojnie światowej, od 1947[2], kontynuowano prace budowlane z wykorzystaniem również pracy młodzieży z tak zwanych hufców Służby Polsce[3]. Powstałe w ten sposób Jezioro Maltańskie oddano uroczyście do użytku w 1952 (budową do 1950 kierował Jan Deskur[6]).

Obiekt od razu znalazł uznanie wśród mieszkańców Poznania (bliskość centrum), jak i międzynarodowej społeczności wioślarskiej. Pierwsze międzynarodowe zawody odbyły się na nim już w 1952, z okazji Festiwalu Młodzieży i Studentów. W kolejnych latach rozgrywano tutaj mistrzostwa Europy w kajakarstwie i wioślarstwie, a także motorowodne mistrzostwa świata. Do 1979 akwen stanowił polskie centrum sportów wodnych. Od strony północnej urządzano wystawy wodnego i rekreacyjnego w ramach Międzynarodowych Targów Poznańskich[2].

Z biegłem lat jezioro traciło swoje walory, wypłycało się i przestało spełniać wymogi krajowe oraz międzynarodowe dla rozgrywania regat. Woda stawała się coraz bardziej zanieczyszczona, ponieważ lokalne zakłady spuszczały do niego ścieki, także poprzez Cybinę. W 1979 wydano decyzję o spuszczeniu wody z niecki, do czego doszło w 1980[2].

W 1981 powstał Komitet Odbudowy Malty, na którego czele stanął prezydent Andrzej Wituski. Koncepcje rewitalizacyjne rozpoczęto opracowywać od 1982. Renowacja zaczęła się od wykonania korytarza obiegowego stopni wodnych na poszurze jazu maltańskiego i przełożenia koryta Cybiny poza tor regatowy, na obrzeże czaszy jeziornej. Od 1983 do 1987 pogłębiano nieckę, z której wydobyto ponad milion m³ ziemi, którą w części zrekultywowano wysypisko śmieci, a częściowo (650.000 m³) obudowano obrzeża jeziora, a także wykonano podstawę Kopca Wolności i stoku narciarskiego[2].

Kolejnym bodźcem do rewitalizacji akwenu była propozycja zorganizowania w Poznaniu Mistrzostw Świata w Kajakarstwie w 1990. W latach 1987–1990 wykonano tor regatowy z systemem Albano wraz z obiektami kubaturowymi i infrastrukturą[2]. Głównym inicjatorem odbudowy jeziora i stworzenia światowej klasy toru regatowego był prezydent Andrzej Wituski, wspomagany m.in. przez Jerzego Smorawińskiego i Andrzeja Kraśnickiego. Przemieszczono wtedy około miliona metrów sześciennych ziemi i zbudowano obiekty sportowe projektu Klemensa Mikuły. Mistrzostwa otworzył ówczesny prezes Polskiego Komitetu Olimpijskiego Aleksander Kwaśniewski, który wspomógł projekt, przekazując na spłatę długów 13 miliardów ówczesnych złotych. Mistrzostwa, mimo że roboty były kończone na ostatnią chwilę, zyskały wysoką ocenę sportowców i organizatorów[7].

W 2006 POSiR zlecił pracowni Ultra Architects zaprojektowanie kawiarni zlokalizowanej w pobliżu mostu na Cybinie i mety toru regatowego. Obiekt zaprojektowano w formie żółtej łodzi podwodnej wyłaniającej się ze zbocza. Pod ziemnym przekryciem obsianym trawą znajdować się miał pawilon o zróżnicowanych funkcjach. Dach stanowić miał rodzaj mostu nad tarasem kawiarni. Całość koncepcji dopełniał niewielki amfiteatr. W 2008 wybuchł kryzys gospodarczy i inwestycji nie zrealizowano[8].

Czyszczenie niecki[edytuj | edytuj kod]

Dno Jeziora Maltańskiego podczas oczyszczania zimą 2004/2005. Widoczna Cybina

Co cztery lata, z jeziora jest spuszczana woda[9]. Wykonuje się to, aby dokonać odmulenia i oczyszczenia dna oraz uporządkować brzegi[9]. Przy okazji demontowana jest fontanna[10] i odławiane są ryby[9]. W 2008 roku wyłowiono 30 ton ryb różnych gatunków[11]. Od listopada 2020 do marca 2021 odbyło się kolejne sprzątanie niecki jeziora wraz z konserwacją urządzeń nadbrzeżnych, co poprzedziło spuszczenie wody[12].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Pod względem klasyfikacji rybackiej jezioro należy do małych, płytkich, nizinnych zbiorników retencyjnych typu ciepłego. Według rozporządzenia wojewody poznańskiego nr 4/94 z 16 listopada 1994 w sprawie podziału wód na obwody rybackie, zakwalifikowano go (wraz z częścią Cybiny) jako samodzielny obwód rybacki nr 63. Ichtiofauna jeziora kształtowana była głównie poprzez zarybienia oraz spław ryb z położonego wyżej jeziora Swarzędzkiego, które należy do akwenów sandaczowych. Zagrożenie dla tutejszych ryb stanowiły głównie ścieki, a także ptaki zalatujące z pobliskiego Nowego Zoo (liguloza, choroba pasożytnicza ryb wywołana przez larwy rzemieńca[13]). W 1992 stwierdzono w wodach jeziora występowanie dwudziestu gatunków ryb, w tym pięć drapieżnych: okoń, sandacz, szczupak, węgorz i jazgarz. Poza tym występowały tu karp, karaś, karaś srebrzysty, lin, leszcz, płoć, wzdręga i ukleja. W 1993 introdukowano tu suma europejskiego i krzyżówkę jesiotra[2].

Unikalny charakter akwenu polega na tym, że jest on jednym z nielicznych w Polsce, który był na przestrzeni trzydziestu lat pięciokrotnie całkowicie odwadniany i każdorazowo dokonywano w nim szczegółowego pomiaru biomasy[2].

W jeziorze znajdowało się (2011) jedno z sześciu w Polsce stanowisk zielenicy, błonicy oszczepowatej (Ulva flexuosa subsp. pilifera)[14][15]. Było ono czwartą znaną lokalizacją występowania tego gatunku w wodach słodkich Polski (2009)[16].

Obiekty na brzegach i tafli jeziora[edytuj | edytuj kod]

Kopiec Wolności i całoroczny stok narciarski Malta Ski

Na brzegach i tafli jeziora znajdują się następujące obiekty, w tym rekreacyjne:

Imprezy rozegrane na Torze Regatowym Malta i nad Maltą[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zarządzenie nr 50 Prezesa Rady Ministrów z dnia 28 maja 1974 r. w sprawie zmiany i ustalenia nazw niektórych miejscowości i obiektów fizjograficznych (M.P. z 1974 r. nr 22, poz. 130).
  2. a b c d e f g h Jerzy Mastyński, Polskie Towarzystwo Rybackie, Zbiornik Malta w Poznaniu. Funkcja sportowo-rekreacyjna a rybactwo. Opracowanie zbiorowe, Poznań-Malta 25.10.1996, Poznań: Polskie Towarzystwo Rybackie, 1996, s. 9–12, 34–36, ISBN 83-86707-24-0, OCLC 812608757 [dostęp 2022-11-01].
  3. a b Nie od razu tor zbudowano – Od kawalerów do wioślarzy. „Poznań - Informator Samorządowy Metropolii Poznań”, s. 1, październik 2012. Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania. ISSN 2080-315X. 
  4. Jerzy Mastyński, Polskie Towarzystwo Rybackie, Zbiornik Malta w Poznaniu. Funkcja sportowo-rekreacyjna a rybactwo. Opracowanie zbiorowe, Poznań-Malta 25.10.1996, Poznań: Polskie Towarzystwo Rybackie, 1996, s. 9–10, ISBN 83-86707-24-0, OCLC 812608757 [dostęp 2022-11-01].
  5. a b Jerzy Mastyński, Polskie Towarzystwo Rybackie, Zbiornik Malta w Poznaniu. Funkcja sportowo-rekreacyjna a rybactwo. Opracowanie zbiorowe, Poznań-Malta 25.10.1996, Poznań: Polskie Towarzystwo Rybackie, 1996, s. 9–10, ISBN 83-86707-24-0, OCLC 812608757 [dostęp 2022-11-01].
  6. Projekt – Miasto. Wspomnienia poznańskich architektów 1945-2005, Henryk Marcinkowski i inni, Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania, 2013, s. 369, ISBN 978-83-7768-069-8, OCLC 871701842.
  7. Andrzej Wituski, Dorota Ronge-Juszczyk, Przecież to mój Poznań. Andrzej Wituski w rozmowie z Dorotą Ronge-Juszczyk, Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2014, s. 79–102, ISBN 978-83-7818-643-4, OCLC 903323433.
  8. Jakub Głaz, Kryzys zatopił łódź, w: IKS Poznański Informator Kulturalny, Sportowy i Turystyczny nr 10(300)/2016, s. 44, ISSN 1231-9139.
  9. a b c Malta: szykują się do spuszczenia wody z akwenu, epoznan.pl [dostęp 2017-11-24] (ang.).
  10. Malta: zdemontowano pływającą fontannę, epoznan.pl [dostęp 2017-11-24].
  11. Trwa osuszanie Malty. Co znaleźli w wodzie tym razem?, www.tvn24.pl [dostęp 2017-11-24].
  12. Woda wraca do Malty, posir.poznan.pl [dostęp 2021-04-29].
  13. liguloza, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-11-01].
  14. Andrzej Rybak i inni, A NEW LOCALITY OF THE FRESHWATER POPULATION OF Ulva flexuosa SUBSP. Pilifera (Chlorophyta, Ulvophyceae) IN POZNAŃ (WIELKOPOLSKA).
  15. Andrzej Rybak, Beata Messyasz, Ulva flexuosa subsp. pilifera (Chlorophyta, Ulvophyceae) on the new freshwater locality in Poznań, marzec 2011, ISSN 0009-6172 [dostęp 2021-07-28] (pol.).
  16. Andrzej Rybak, Beata Massyasz, Błonica oszczepowata Ulva flexuosa subsp. pilifera (Chlorophyta, Ulvophyceae) na nowym słodkowodnym stanowisku w Poznaniu, s. 187.
  17. Lodowisko – malta.poznan.pl. [dostęp 2014-06-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-06)].
  18. 2018 World Rowing Under 23 Championships / Event information – worldrowing.com, www.worldrowing.com [dostęp 2018-11-09] (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ryszard Gołdyn, Barbara Jankowska, Piotr Kowalczak, Maria Pułyk, Elżbieta Tybiszewska, Janusz Wiśniewski, Wody powierzchniowe Poznania, w: Środowisko naturalne miasta Poznania. Część I, Urząd Miejski w Poznaniu, Poznań, 1996, s. 57, 64–66, ISBN 83-906665-0-3.
  • Poznań – atlas aglomeracji 1:15.000, wyd. CartoMedia/Pietruska & Mierkiewicz, Poznań, 2008, ISBN 978-83-7445-018-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Południowy brzeg jez. Maltańskiego