Johannes Gutenberg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jan Gutenberg
Johannes Gutenberg
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 1398
Moguncja
Data i miejsce śmierci 3 lutego 1468
Moguncja
Zawód złotnik, grawer, wynalazca, drukarz
Rodzice matka: Else Wirich, ojciec: Friedrich Gensfleisch
Krewni i powinowaci bracia: Johann, Alfred, Karmelt
Pomniki
Pomnik J. Gutenberga w Nowej Rudzie
Pomnik J. Gutenberga w Nowej Rudzie

Johannes Gutenberg (pol. Jan Gutenberg), właśc. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg[1] (ur. ok. 1398 w Moguncji, zm. 3 lutego 1468 tamże) – niemiecki rzemieślnik, złotnik i drukarz, twórca pierwszej przemysłowej metody druku na świecie.

Życiorys[edytuj]

Jego działalność przypada na okres rozwoju drukarstwa w zachodniej Europie. Początkowo stosował znane już wcześniej w Europie czcionki drewniane, z czasem opracował własną wersję czcionek metalowych (również znanych już w Europie[potrzebny przypis]), posługiwał się także czcionkami glinianymi. Skonstruował specjalny aparat do ich odlewania, w którym nowością było używanie wymiennych matryc[2]. Zaprojektował również własną wersję prasy drukarskiej na wzór znanych już pras introligatorskich.

W 1448 w Moguncji założył drukarnię, w której m.in. w latach 1452–1455 wydał własnym nakładem Biblię, nazwaną później Biblią Gutenberga; jeden z jej egzemplarzy przechowywany jest w Muzeum Diecezjalnym w Pelplinie.

Zmarł w biedzie.

Wkład w historię druku[edytuj]

Biblia Gutenberga z 1455 roku

Jest uważany za wynalazcę ruchomej czcionki, mimo że historia jej sięga przynajmniej XI w. (Chiny)[3][4]. Wynalazek czcionki ruchomej był prawdopodobnie pierwotnie autorstwa Laurensa Janszoona Costera[5], Holendra z Haarlemu. Gutenberg mógł zobaczyć jego druk wystawiony przy okazji uroczystości ku czci relikwii akwizgrańskich w roku 1440[potrzebny przypis]. Sposób konstruowania czcionek i ich składu został przez Gutenberga opracowany na nowo i następnie udoskonalany, dlatego też jemu przypisuje się wynalazek nowoczesnego druku.

Gutenberg popadł w długi i część jego warsztatu została przejęta przez Johanna Fusta, który zatrudnił ucznia Gutenberga Petera Schöffera. Z tego warsztatu wyszły druki dawniej przypisywane Gutenbergowi, m.in. Psałterz moguncki (1457), pierwszy tekst z drukowanymi iluminacjami (inicjały czerwone i niebieskie, ryte w metalu, nie w drewnie)[6].

Jego prekursorskim dokonaniem było stworzenie w Europie pierwszego prawdziwie dużego wydawnictwa książkowego. Do tamtej pory drukowano tylko pojedyncze karty zawierające skomplikowane zdobienia, przeznaczone do dalszego wypełnienia pismem ręcznym, oraz niewielkie akcydensy.

Inne ważne osiągnięcia Gutenberga to udany projekt modyfikacji dotychczasowego gotyckiego kroju pisma ręcznego, a przede wszystkim stworzenia podstawowych zasad składu tekstu.

Za datę wynalezienia druku uznaje się rok 1450. Pierwszymi księgami jakie Gutenberg wydrukował były: Biblia (tzw. Biblia 42-wierszowa, 1455) oraz Księga Wszelkiej Mądrości.

Metoda drukowania z ruchomą czcionką[edytuj]

Wczesny proces drukowania Gutenberga i jakie testy mogą mieć wykonane z ruchomą czcionką nie są szczegółowo znane. Jego późniejsze Biblie zostały wydrukowane w sposób wymagający dużych ilości czcionek, a niektóre szacunki sugerują nawet 100 000 indywidualnych czcionek[7]. Ustawienie każdej strony zajmowało pół dnia, biorąc pod uwagę całą pracę polegającą na załadowaniu prasy, farbowaniu czcionki, odciągnięciu prasy, zawieszeniu arkuszy, rozprowadzeniu czcionki itp. Uważa się, że Sklep Gutenberga i Fusta mógł zatrudniać aż 25 rzemieślników[8][9][10].

Technika Gutenberga wykonywania ruchomych czcionek pozostaje niejasna. W następnych dekadach stemple i matryce miedziane stały się znormalizowane w szybko rozpowszechniających się drukarkach w całej Europie. Czy Gutenberg użył tej wyrafinowanej techniki czy nieco prymitywniejszej wersji jest przedmiotem debaty.

W standardowym procesie wytwarzania czcionki, metalowy stempel (wytłaczany za pomocą wykrawania, z listem wyrytym z tyłu) zostaje wbijany w miękką miedź, tworząc matrycę. Następnie umieszcza się ją w formie ręcznej formy, a czcionka odlewa się napełniając formę stopionym metalem; powoduje to prawie całkowite wyparowanie, a resztę czcionki można usunąć z formy. Matryca może być wykorzystana do tworzenia setek lub tysięcy identycznych czcionek, tak że ten sam znak pojawiający się w dowolnym miejscu w książce będzie wydawał się bardzo jednolity, powodując z czasem rozwój odmiennych stylów czcionek lub czcionek. Po odesłaniu sortuje się je w przypadku czcionek i stosuje do tworzenia stron, które są drukowane i drukowane, co może powtarzać setki lub tysiące razy. Tego typu można ponownie użyć w dowolnej kombinacji, uzyskując nazwę „ruchoma czcionka”[11][12][13].

Wynalazek wytwarzania czcionek z uderzeniem, matrycą i formą był powszechnie przypisywany Gutenbergowi. Jednak ostatnie dowody sugerują, że proces Gutenberga był nieco inny. Jeśli użył podejścia do dziurkowania i matrycy, wszystkie jego litery powinny być niemal identyczne, z pewnymi odmianami spowodowanymi niewłaściwym drukiem i farbowaniem. Jednak typ stosowany w najwcześniejszej pracy Gutenberga pokazuje inne odmiany.

XIX-wieczny drukarz i typista Fournier Le Jeune zasugerował, że Gutenberg mógł nie używać odlewanego typu matrycy wielokrotnego użytku, ale ewentualnie drewnianych czcionek, które zostały wyryte indywidualnie. Podobna sugestia została podjęta przez Nasha w 2004 r[14][15]. Jest to możliwe, choć jest całkowicie nieudowodnione.

Zostało również pytanie, czy Gutenberg użył ruchomych czcionek w ogóle. W 2004 r. włoski profesor Bruno Fabbiani stwierdził, że badanie 42-wierszowej Biblii wykazało nakładanie się liter, co sugeruje, że Gutenberg w rzeczywistości nie używał ruchomych czcionek (indywidualnych odlewów znaków), ale raczej wykorzystywał całe płyty wykonane z systemu podobnego do nowoczesnej maszyny do pisania, przy czym kolejne litery były wtłaczane kolejno do płyty, a następnie drukowane[16][17][18]. Jednak większość specjalistów odnosi się do sporadycznego pokrywania się czcionek spowodowanych ruchem papieru na kawałkach czcionki lekko nierównej wysokości.

Życie prywatne[edytuj]

Rodzina: matka – Else Wirich, ojciec – Friedrich (Friele) Gensfleisch, bracia – Johann Gutenberg, Alfred Gutenberg, Karmelt Gutenberg.

Upamiętnienie[edytuj]

Imię Gutenberga Uniwersytet w Moguncji (Johannes Gutenberg-Universität Mainz)[19]. Gutenberg jest też patronem szkoły podstawowej i gimnazjum w Warszawie[20].

W Polsce znajduje się kilka pomników Gutenberga: na kamienicy Pod Gutenbergiem w Łodzi, na jednej z częstochowskich kamienic, w Gaju Gutenberga przy ul. Jaśkowa Dolina w Gdańsku-Wrzeszczu oraz na tzw. Domu Prasy w Toruniu.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Johannes Gutenberg, German printer (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-04-19].
  2. Gutenberg i jego wynalazek, który zakończył epokę średniowiecza (pol.). wprost.pl. [dostęp 2017-04-19].
  3. Druk wynaleźli Chińczycy na długo przed Europą, nawet z użyciem ruchomej czcionki metalowej (ale nie prasy). [J. Goody: Renesans. Czy tylko jeden? Czytelnik, Warszawa 2012, s. 83].
  4. Johannes Gutenberg, Inventor (c. 1395–c. 1468) (ang.). biography.com. [dostęp 2017-04-19].
  5. Laurens Janszoon Coster, Dutch printer and inventor (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-04-19].
  6. Svend Dahl: Dzieje książki. Ossolineum, 1965, s. 119–123.
  7. Singer, C.; Holmyard, E.; Hall, A; Williams, T. (1958). Historia technologii, vol.3. Oxford University Press.
  8. Johannes Gutenberg – Textus Receptus, textus-receptus.com [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  9. Johannes Gutenberg – inventing movable type printing and mechanical printing globally – Famous Inventor, www.worldwideinvention.com [dostęp 2017-04-25].
  10. James L. Adams, Flying Buttresses, Entropy, and O-rings: The World of an Engineer, Harvard University Press, 1993, ISBN 9780674306899 [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  11. Metal-Matrix Composites, „Machine Design”, 15 listopada 2002 [dostęp 2017-04-25].
  12. Rick Coglianese, Composite Matrix Materials, AZoM.com, 9 sierpnia 2013 [dostęp 2017-04-25].
  13. Type Founding – Letterpress Commons, „Letterpress Commons” [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  14. Gutenberg — Meaningful Web Typography Starter Kit, matejlatin.github.io [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  15. Printing Press with Movable Metal Type,Printing Press with Movable Metal Type inventors | edubilla.com, Edubilla.com [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  16. From Richard Owen in Rome, Gutenberg ‘not the father of printing’ [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  17. Gutenberg — Meaningful Web Typography Starter Kit, matejlatin.github.io [dostęp 2017-04-25] (ang.).
  18. Was Gutenberg really the father of print? | PrintWeek, www.printweek.com [dostęp 2017-04-25].
  19. Johannes Gutenberg-Universität Mainz (niem.). jogustine.uni-mainz.de. [dostęp 2017-04-19].
  20. Gimnazjum im. Jana Gutenberga (pol.). reporter.pl. [dostęp 2017-04-19].