Jugów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jugów
Panorama miejscowości (2011 r.)
Panorama miejscowości (2011 r.)
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat kłodzki
Gmina Nowa Ruda
Wysokość 340-680 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 3037[1]
Strefa numeracyjna 74
Kod pocztowy 57-430
Tablice rejestracyjne DKL
SIMC 0854179
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Jugów
Jugów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jugów
Jugów
Ziemia 50°38′03″N 16°30′42″E/50,634167 16,511667
Strona internetowa miejscowości

Jugów (niem. Hausdorf) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, w gminie Nowa Ruda. Wieś jest siedzibą nadleśnictwa.

Podział administracyjny[edytuj]

W latach 1975-1998 miejscowość położona była w województwie wałbrzyskim.

Demografia[edytuj]

Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) Jugów liczył 3037 mieszkańców[1]. Jest największą miejscowością gminy Nowa Ruda.

Nazwa[edytuj]

Wieś Hugona tak można przetłumaczyć najstarsze nazwy wsi nad Jugowskim Potokiem. W 1327 roku wymieniona jest Hennigi villa, w 1374 Hugonivilla. Są to oboczności tego samego imienia Hugon. Mamy więc do czynienia z nazwą patriotyczną, wywodzącą się od imienia założyciela, być może pierwszego założyciela wsi. Nazwa Hausdorf (pierwszy raz wymieniona w 1446 roku), wydaje się być skrótem wyżej wymienionego imienia. Właśnie ona przetrwała do 1945 roku. Wówczas, gdy pośpiesznie ustalano polskie nazwy, dosłownie przetłumaczono brzmienie nazwy na Domowice ( od niem. Haus- dom). W 1947 roku zmieniono Domowice na Jugów. Obecnie obowiązująca nazwa nie ma związku z poprzednimi[2].

Miejscowość przed 1945 r. nosiła nazwę Hausdorf. Krótko po 1945 r. nosiła nazwę Domowice, potem nadano jej nazwę Jugów od „Jug” (południe).

Charakterystyka wsi[edytuj]

Jest to tzw. łańcuchówka z kilkoma rozgałęzieniami wzdłuż potoków, w których ulokowały się przysiółki: Sobków (Pniaki), Krzów, Goliszyn, Nagóra, Jutroszów, Olszowiec, Jastrzębiec. Bardzo duża i rozległa letniskowa wieś położona w dolinie Jugowskiego Potoku i jego dopływów w Górach Sowich u podnóża Kalenicy (964 m n.p.m.) na północ od Nowej Rudy. Jugów zachował w pełni układ pierwotnej wsi łańcuchowej i bardzo liczny zespół zróżnicowanej zabudowy, która miejscami nadaje mu charakter osiedla miejskiego. Po wojnie miejsce spotkania się kilku kultur, ponieważ przybyli tu osadnicy wojskowi oraz z centralnej Polski, przymusowi polscy wysiedleńcy zza Buga oraz osoby powracające z emigracji zarobkowej z zachodniej Europy – głównie polscy górnicy pracujący we Francji (Masyw Centralny i okolice, Lille), jak również pozostało tu wielu niemieckich górników, którzy pracowali w tutejszych kopalniach węgla kamiennego[potrzebny przypis].

Historia[edytuj]

Na terenie Jugowa od wieków miejscowa ludność trudniła się rzemiosłem, rolnictwem, wydobywaniem węgla kamiennego oraz rud: miedzi i żelaza. W centrum wsi zachowały się zabudowania dawnej kopalni węgla „Kurtschacht”. Inne ślady działalności jak: przemysłowe obiekty, pokopalniane budowle, hałdy i sztolnie można spotkać wokół wsi i w przyległych do niej przysiółkach. Wiele z nich zasługuje na ochronę jako zabytki techniki. W XV w. istniała tu huta szkła, a od XV w. do XIX w. funkcjonowała kopalnia rud miedzi, którą wytapiano w miejscowej hucie. Pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z XIV w., ale znaleziska archeologiczne potwierdzają, że w okresie średniowiecza istniał tutaj niewielki gród, będący poprzednikiem obecnej wsi. Osada rozwijała się bez większych przeszkód aż do czasu wojny 30-letniej, kiedy to zniszczeniu uległa nie tylko wieś, ale i istniejąca tu huta szkła. W kolejnych wiekach podstawą rozwoju Jugowa było tkactwo oraz górnictwo węgla kamiennego. Były tu czynne: młyn, browar, tkalnia, szwalnia, kopalnia, kuźnia, wiele zakładów rzemieślniczych oraz kilkanaście sklepów. Z czasem te dziedziny przemysłu zaczęły słabnąć, a ich miejsce zajmowała turystyka, bowiem wieś była popularnym miejscem startu wycieczek na Wielką Sowę, Kalenicę i inne szczyty Gór Sowich. W Jugowie przed II wojną światową działała grupa Kłodzkiego Towarzystwa Górskiego), w początkach XX w. był to prężny ośrodek turystyczno-letniskowy, działało tu kilka restauracji i schronisk turystycznych, a we wsi pod koniec lat 30. XX wieku było blisko 120 miejsc noclegowych. Jeszcze do lat 70 XX w. wieś tętniła życiem. Od 1980 r. po zamknięciu okolicznych kopalń i fabryk włókienniczych większość młodych wyemigrowała za pracą w inne rejony Polski, a wieś powoli się wyludnia i traci na znaczeniu. Dzisiaj przyciąga przede wszystkim narciarzy, którzy korzystają z kompleksu narciarskiego w pobliżu Przełęczy Jugowskiej oraz lotniarzy, którzy do startów wybrali zbocze Żmija[3].

Właściciele[edytuj]

  • 1472-1482 - Georg I von Stillfried und Rattonitz (zm. 1482)[4]
  • 1482-1492 - Georg II von Stillfried und Ratienitz (1459-1492)[5]
  • 1492-1518 - Georg III von Stillfried
  • 1518-1524 Jakob von Stillfried und Rattonitz (1483-1524(9))[6]
  • 1524-1518 - Georg IV von Stillfried
  • 1560 - Georg V von Stillfried
  • 1586 - Georg VI von Stillfried
  • 1586-1615 - Henryk von Stillfried - Starszy (1519-1615)[7]
  • 1605-1609 - Jan (Hans) von Stillfried Rattonitz (1549-1609)[8] - Jugów Górny
  • 1609-1620 - Tobias Stillfried von Rattonitz (1580-1620)[9] - Jugów Dolny
  • 1628-1658 - Hans Bernhard Stillfried von Rattonitz (1615-1658)[10] - Jugów Dolny
  • 1628 - Dietrich von Haugwitz - Jugów Górny
  • 1658-1669 - Bernhard II von Stillfried
  • 1669-1702 - Bernhard III von Stillfried und Rattonitz (1641-1702)[11] - Jugów Dolny
  • 1702-1720 - Raymund Erdmann Anton Freiherr Stillfried von Rattonitz (1672-1720)[12] - Jugów Dolny
  • 1720-1739 - Johann Joseph I baron Stillfried von Rattonitz (zm. 1739)[13] - Jugów Dolny
  • 1739-1761 - Anna von Stillfried hrabina von Salburg (1703-1761)[14], żona Johanna Josepha I
  • 1761-1796 - Michael Raymund baron Stillfried und Rattonitz (1730-1796)[15] - Jugów Dolny, od 1787 - Jugów Górny
  • 1765-1787 - Haugwitz - Jugów Górny
  • 1790-1808 - Friedrich Stillfried und Rattonitz[16] (ur. przed 1790-1808) - Jugów Górny, od 1796 Jugów Dolny
  • 1796-1805 - Johann Joseph II, hrabia Stillfried und Rattonitz (1762-1805)[17]
  • 1832-1865 - Ludwik von Pfeil
  • 1865-1901 - Eberhard von Pfeil und Klein Ellguth (1839–1901)
  • 1865-1914 - Marie von Pfeil, żona Eberharda
  • 1914-1945 - Friedrich Albrecht von Pfeil und Klein-Ellguth (1890-1945)[18]

Zabytki[edytuj]

Pałac w Jugowie (2014 r.)
Kościół św. Katarzyny (2011 r.)

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[19]:

  • kościół parafialny pw. św. Katarzyny, barokowy, z ciekawą polichromią, znajduje się w centrum wsi. Zbudowany został w latach 1718-1722 na miejscu poprzedniego (również pw. św. Katarzyny), który istniał już w 1374 r., potem zniszczony a na jego miejscu powstała drewniana kaplica. Kościół był kilkakrotnie remontowany i rozbudowany z powodu pęknięć, jakie ujawniły się w wyniku szkód górniczych, dzięki czemu posiada oryginalną bryłę. Wnętrze wypełniają elementy barokowe. Do najcenniejszych należą: ołtarz główny stworzony przez Michała Ignacego Klahra, obraz przedstawiający patronkę świątyni, ambona z wizerunkami ewangelistów oraz ołtarze boczne
  • zespół pałacowy, ul. Główna 149, z połowy XIX w.:

inne zabytki:

  • figurka św. Jana Nepomucena z 1796 r. stoi przy kościele
  • zabytkowe zabudowania starej plebanii, powyżej kościoła po prawej stronie drogi
  • szyb kopalniany niem.„Kurtschacht”, położony jest w środkowej części wioski, pozostałość po dawnej kopalni węgla kamiennego z charakterystycznymi zabudowaniami przemysłowymi z końca XIX w. Inne obiekty pokopalniane, hałdy i sztolnie można spotkać wokół wsi i przyległych przysiółkach. Wiele z nich zasługuje na ochronę jako zabytki techniki
  • otwarta kapliczka z przedstawieniem Chrystusa na krzyżu znajduje się na miejscowym cmentarzu parafialnym przy wejściu, upamiętniająca największą katastrofę górniczą na tamte czasy w Europie, jaka wydarzyła się w 9 lipca 1930 r. w kopalni Wenceslaus[20]. Zginęło wtedy 151 górników. Wałbrzyski architekt Pietruski zaprojektował pomnik i figurę Chrystusa „zwisającego na krzyżu, który jakoby nosił na barkach cały ciężar górniczej niedoli”, którą wykonał w drzewie, noworudzki rzeźbiarz August Wittig. Jeszcze do lat 80. XX wieku na cmentarzu po prawej stronie kapliczki znajdowała się wydzielona kwatera z grobami poległych górników; dziś nie ma po niej już śladu
  • trzy drewniane krzyże (do dziś zachowały się tylko dwa) i tablica upamiętniająca niemieckich bohaterów wojny światowej – „Unseren Helden des Weltkrieges in Dankbar gewidmet”, tzw. Jugowska Golgota, stoją na wzgórzu w Jugowie Górnym po lewej stronie drogi za rzeką wśród drzew, miejsce bardzo rzadko odwiedzane.
  • ślady średniowiecznego grodziska widoczne w okolicznych przysiółkach
  • wiele zabudowań gospodarczych, budynków, krzyży, sporo przydrożnych kapliczek figuralnych z XVIII-XIX w.
  • jeden z liczniejszych w Górach Sowich zespołów zabudowy mieszkalnej złożony z okazałych, wielorodzinnych domów (portale, opaski okienne, szczyty, pilastry, tympanony) jak i mniejszych ale równie reprezentacyjnych willi i pensjonatów, po małe chaty murowane, a nawet drewniane o konstrukcji wieńcowej lub mieszanej, jak również budynki z tzw. murem pruskim
  • kilka mostów, przejazdów i przepustów kamiennych, w większości sklepionych z drugiej poł. XIX wieku, zachowało się na Jugowskim Potoku[3].

Ważniejsze daty[edytuj]

  • do 1352 r. Jugów należy do rodziny von Wusthubów.
  • w 1352 r. od rodu von Wusthub dobra noworudzkie w tym Jugów nabywa rodzina Donynów, pochodząca z pogranicza czesko-łużyckiego. Dokument tej transakcji podaje, iż głównym nabywcą był Hensel von Donyn, syn Ottona.
  • w 1360 r. cesarz Karol IV potwierdza transakcję i nadaje dobra noworudzkie w tym Jugów jako lenno rycerskie Jarosławowi von Donyn.
  • w 1428 r. w Jugowie dochodzi do spotkania Vogelsangu. Spotykają się: Reynevan, Rzehors, Bisclavert i inni agenci grupy z grupą zabójców przyprowadzonych przez Urbana Horna z Czech. (Wydarzenie zostało opisane w powieści Andrzeja SapkowskiegoBoży bojownicy” i jest oczywiście fikcją literacką.)
  • w 1472 r. ks. Henryk Podiebradowicz Starszy przekazał „państewko noworudzkie” w tym Jugów jako dobra lenne Georgowi von Stillfredowi z Ratenitz na Łużycach, dobra w rękach Stillfredów są do pocz. XIX w.
  • w 1580 r. wybuchają zamieszki chłopskie w dobrach Stillfredów.
  • 11 maja 1807 r. mjr v. Losthin najlepszy dowódca generała Götzena na czele starannie wybranych oddziałów pruskich w sile ośmiu kompanii strzelców (1130 bagnetów) i trzech szwadronów kawalerii (230 szabel) z dwoma działami z twierdzy w Srebrnej Górze przechodzi przez Jugów, Sokolec, Głuszycę, by dopiero z rejonu Świebodzic przebić się w kierunku Kątów Wrocławskich luką między Strzegomiem a Świdnicą.
  • w 1898 r. kopalnie jugowskie przechodzą pod gwarectwo Neurode Kohlen und Tonwerke[3].

Przypisy

  1. a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. T. Bieda, Wśród malowniczych wzgórz nad Włodzicą, Nowa Ruda 2007, s.157
  3. a b c red. M. Staffa, Słownik geografii turystycznej Sudetów, t. 11 „G. Sowie, Wzgórza Włodzickie”, W-w 1995
  4. Georg I von Stillfried und Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  5. Georg II. von Ratienitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  6. Jakob von Stillfried und Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  7. Heinrich, count Stillfried von Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  8. Johann Stillfried von Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 13.04.2015].
  9. Tobias, count Stillfried von Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 13.04.2015].
  10. Hans Bernhard, count Stillfried von Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 13.04.2015].
  11. Bernhard III von Stillfried und Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 13.04.2015].
  12. Raymund Erdmann Anton Freiherr Stillfried von Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  13. Johann Joseph I. Freiherr Stillfried von Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  14. Anna von Salburg. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  15. Michael Raymund Freiherr Stillfried und Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  16. Friedrich Stillfried und Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  17. Johann Joseph II., count Stillfried und Rattonitz. www.geneall.net. [dostęp 14.04.2015].
  18. Friedrich-Albrecht,Graf von Pfeil und Klein-Ellguth. www.geni.com. [dostęp 13.04.2015].
  19. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. NID. [dostęp 2.08.2012]. s. 78.
  20. Katastrofa górnicza w kopalni Wacław przy szybie Kurt

Bibliografia[edytuj]

  • Praca zbiorowa; mapa turystyczna ; „Góry Sowie”;skala 1:35 000; Wyd. „PLAN”; J.Góra 2007/8r.; ISBN 978-83-60975-44-2
  • Słownik geografii turystycznej Sudetów. Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie, T. 11, pod red. M. Staffy, Wrocław: Wyd. I-Bis 1995, ss. 175-183.
  • K.W.Bryger, T.Śnieżek; Przewodnik turystyczny: Góry Sowie; Wyd. „PLAN”; J.Góra 2006 r.; ISBN 83-60044-74-0
  • K. R.Mazurski;Przewodnik turystyczny: Góry Sowie; Wyd. Sudety; Wrocław 1996 r.; ISBN 83-85550-84-4
  • Joseph Wittig, Kronika miasta Nowa Ruda. Kolebka i rozwój przestrzenny miasta Nowa Ruda, Cz. 1, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, ISBN 83-88842-66-8
  • Joseph Wittig, Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto pracujące, Cz. 3, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ISBN 83-88842-66-8 (całość)
  • Joseph Wittig, Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto walczące, Cz. 4, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ISBN 83-88842-66-8 (całość), 83-88842-90-0 (cz. 4)
  • Joseph Wittig, Kronika miasta Nowa Ruda. Rozśpiewane miasto, Cz. 5, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ISBN 83-88842-66-8 (całość), 83-88842-99-4 (cz. 5)

Linki zewnętrzne[edytuj]