Kaczka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kaczki
Anatinae
Kaczka pacyficzna (Anas superciliosa)
Kaczka pacyficzna (Anas superciliosa)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Podrodzina kaczki

Kaczka – nazwa określająca niektóre gatunki z rodziny kaczkowatych, podrodziny kaczek, w szczególności z rodzajów Anas, Netta i Aythya. W Polsce zwyczajowo kaczki dzieli się na kaczki pływające (kaczki właściwe) i kaczki nurkujące (grążyce).

Etymologia[edytuj]

Słowo kaczka na określenie dzikich kaczek pojawiło się w XIV wieku, w XV wieku zaczęto tak określać również i kaczki domowe. Słowo to zastąpiło starosłowiański wyraz ąta, ątka (ros. utka, lit. antis, niem. ente, łac. anas)[1]. Zachodniosłowiańskie słowo kaczka, podobnie jak czeska ludowa káča/kačka i słowacka kačka/kačica, to wyraz pochodzenia dźwiękonaśladowczego. Słowo kaczor, określające samca kaczki, weszło w użycie w XV wieku[2].

Podział[edytuj]

W polskiej awifaunie kaczki tradycyjnie dzieli się na kaczki pływające (kaczki właściwe; Anatini) i kaczki nurkujące (grążyce; Aythyni). Do tej pierwszej grupy należą gatunki na przykład z rodzaju Anas, do drugiej między innymi Netta i Aythya[3]. Kaczki właściwe należą do plemienia Anatini, grążyce zaś do Aythyini. Trzecim plemieniem, w skład którego wchodzą kaczki, jest Mergini[4].

Anatini[edytuj]

Większość przedstawicieli plemienia Anatini to niewielkie ptaki o krótkich kończynach. Zamieszkują cały świat, łącznie z izolowanymi wyspami; do gatunków zamieszkujących takowe należą między innymi osiadłe krzyżówka białooka (Anas laysanensis) i cyraneczka auklandzka (Anas aucklandica). Do plemienia należą także gatunki wędrowne, jak rożeniec (Anas acuta), cyraneczka karolińska (Anas carolinensis) i świstun (Mareca penelope). Wiele małych przedstawicieli tego plemienia jest doskonałymi lotnikami. Niektóre z kaczek właściwych potrafią siadać na drzewach. U wielu gatunków samce są ubarwione jaskrawo, przeważnie z opalizującym lusterkiem na skrzydle, zaś samice i młode ubarwione maskująco. Po sezonie lęgowym samce przechodzą pierzenie i upierzone, są podobnie jak samice, głównie brązowo[4]. Kaczki właściwe pokarmu szukają w powierzchniowych warstwach wody. Odcedzają plankton i niewielkie fragmenty roślin, co umożliwiają im ulokowane w dziobie zachodzące na siebie blaszki rogowe[3]. Około ⅓ gatunków z tego plemienia gniazduje w dziuplach. Młode tych gatunków cechują się ostrymi pazurami i sztywnymi ogonami. Z wyjątkiem kilku tropikalnych gatunków, u których samiec pomaga strzec młodych, pisklętami zajmują się wyłącznie samice[4].

Aythyni[edytuj]

Kaczki nurkujące cechuje większa różnorodność w budowie ciała, zachowaniach lęgowych i sposobie żerowania[3]. Przeważnie są to ptaki słodkowodne, niektóre zimują na morskich wybrzeżach. Mają krótkie nogi ulokowane z tyłu ciała, przez co rzadko wychodzą na ląd. Aby poderwać się do lotu, muszą wziąć rozbieg. Występuje dymorfizm płciowy, jednak samce nie są zbyt barwne – w ich upierzeniu przeważają szarości, brązy i czernie. U grążyc nie występuje barwne lusterko, niekiedy w jego miejscu znajduje się białe lub białawe pasmo piór. Często na głowie i piersi występują opalizujące pióra. Zachowania tokowe nie są skomplikowane. Po rozpoczęciu wysiadywania samce porzucają samice, a w kolejnym sezonie znajdują nową partnerkę[4]. Grążyce pokarmu szukają w czystszej i głębszej wodzie. Sprawnie nurkują. W skład ich pokarmu wchodzą głównie wodne bezkręgowce, szczególnie wiosną i w okresie zimowym[3].

Mergini[edytuj]

Do tego plemienia prócz kaczek morskich należą również tracze, a w niektórych ujęciach systematycznych także i edredon (Somateria mollissima; kaczka edredonowa). U prawie wszystkich kaczek morskich występuje dymorfizm płciowy. Samce są przeważnie czarne lub czarno-białe, nierzadko z opalizującymi zielonymi lub niebieskimi głowami czy błękitnym albo zielonym zabarwieniem niektórych części ciała. Samice reagują na zaloty słabiej niż u kaczek pływających. W przypadku edredonów szczególną wartość ma puch, którym samica wyścieła gniazdo – dla wielu islandzkich farmerów stanowi on źródło dochodu[4] (patrz: puch edredonowy).

Udomowione kaczki

Znaczenie dla człowieka[edytuj]

Udomowione krzyżówki (Anas platyrhynchos) hodowane są przez ludzi głównie ze względu na mięso, rzadziej jaja. Krzyżówki zostały udomowione 2500 lat temu[5]. Najwcześniej kaczki udomowiono na Dalekim Wschodzie. W Polsce, ze względu na obfitość zwierzyny łownej, kaczki udomowiono w X wieku. Udomowione kaczki straciły zdolność latania, co zwiększyło ich masę i wartość konsumpcyjną[6]. Kaczki są również obiektem polowań[5]. W Polsce gatunkami łownymi są: krzyżówka (Anas platyrhynchos), cyraneczka (A. crecca), głowienka (Aythya ferina) i czernica (A. fuligula); wolno polować na nie od 15 sierpnia do 21 grudnia[7]. Mięso kaczek nie jest tak popularne jak mięso kur i gęsi[6]. W produkcji kaczego mięsa przodują Azjaci. W 2013 w Azji wyprodukowano 3659,6 tys. ton mięsa kaczego, na całym świecie – 4367,3 tys. ton[8]. W Europie najwięcej mięsa kaczego produkowane jest we Francji i Niemczech[6].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. T. 2. K–P. 2007, s. 6. ISBN 9788360688755.
  2. Izabela Malmor: Słownik etymologiczny języka polskiego. Warszawa – Bielsko-Biała: PWN, 2009, s. 190. ISBN 9788326201462.
  3. a b c d Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Multico, 2007, s. 52–53. ISBN 9788370734749.
  4. a b c d e Janet Kear & M.A.O.: Kaczkowate. W: red. Christopher Perrins: Ptaki. Wszystkie rodziny świata. Warszawa: Buchmann, 2012, s. 137–140. ISBN 978-83-7670-263-6.
  5. a b Encyklopedia Powszechna PWN. T. 2. G-M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 380.
  6. a b c Joanna Radziewicz: Kaczki, gatunek zapomniany…. W: Rolniczy Magazyn Elektroniczny [on-line]. Centralna Biblioteka Rolnicza im. Michała Oczapowskiego. [dostęp 2 marca 2017].
  7. Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz.U. 2005 nr 48 poz. 459)
  8. GLOBAL POULTRY TRENDS - Asia Dominates Duck Production. The Poultry Site, 3 września 2015. [dostęp 2 marca 2017].