Kaganat ujgurski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Maksymalny zasięg kaganatu ujgurskiego
Pozostałości po zachodniej bramie Karabał-gasun
Kartka ujgurskiego manichejskiego modlitewnika (VIII–IX wiek)

Kaganat ujgurski, chanat ujgurski – twór państwowy powstały w miejsce kaganatu wschodniego po rozbiciu go przez Ujgurów w 745 roku. Przetrwał do 840 roku.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W 552 roku upadł kaganat żoużański. W jego miejsce powstał chanat turecki[1], który w 603 roku rozpadł się na wrogie w stosunku do siebie kaganaty zachodni (obszar Mongolii od Dżungarii do Morza Kaspijskiego) i wschodni. Władcy wschodniego kaganatu aktywnie mieszali się w sprawy chińskie, usiłując nie dopuścić do wzmocnienia cesarstwa. W 630 roku Chiny narzuciły im trwającą pół wieku zwierzchność polityczną. W latach osiemdziesiątych VII wieku kaganat wschodni zdołał na krótko odbudować się na mniejszych niż przedtem terenach[2]. Aktywne podboje i uciskanie sąsiednich plemion oraz interwencja chińska spowodowały przeciwdziałanie podbitych plemion i w 745 roku jedno z nich, Ujgurzy, rozbiło kaganat wschodni i stworzyło na jego terenach własny organizm państwowy. Kaganat zachodni upadł w 740 roku[3].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Kaganat ujgurski był spadkobiercą kaganatu wschodniego. Istniał na obszarze współczesnej Mongolii, części Mandżurii na wschodzie i Dżungarii na zachodzie. Obejmował też swoimi wpływami kulturowymi lub politycznymi niektóre plemiona na zachód od Dżungarii. Zamieszkały był przez ludność koczowniczą, która zmieniała swoje siedziby. Chanowie rezydowali na stepach mongolskich. Po upadku kaganatu ujgurskiego potomkowie Ujgurów zamieszkali tereny współczesnych Chin i Kazachstanu[4].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Organizacja państwowa kaganatu ujgurskiego dążyła do centralizacji i ustroju feudalnego. Prowincje kaganatu były zarządzane przez podległych chanom namiestników. Stepowymi pastwiskami rządziła arystokracja. Powstawała warstwa ludności rzemieślniczej, która przechodziła na tryb osiadły w nowo budowanych miastach (np. Karabał-gasun). Żywności i materiałów do wyrobnictwa dostarczali koczownicy[5].

Kultura i religia[edytuj | edytuj kod]

W 762 roku Ujgurzy zajęli należący wcześniej do Chin region Lo-yang i wojsko zostało tam pozostawione na kilka miesięcy. W tym czasie dowódca ujgurski nawrócił się na manicheizm, rozpowszechniony wśród lokalnej ludności, za sprawą perskich misjonarzy z końca VII wieku. W 763 roku, gdy dowódca opuszczał region, zabrał ze sobą do stolicy kaganatu czterech manichejskich mnichów, inicjując ten kult w państwie[6]. Manicheizm rozpowszechnił używanie w kulturze odniesień do słońca i księżyca[7][8].

Rozprzestrzenienie się w drugiej połowie VIII wieku manicheizmu wśród warstw rządzących było przyczyną pojawienia się w społeczeństwie ujgurskim umiejętności pisania[9]. Pomimo wsparcia jakie otrzymała ta religia od warstwy rządzącej aż do upadku państwa dominującą religią wśród niższych warstw społeczeństwa był dawny kult słońca[10].

Pierwszym ujgurskim władcą wyznania manichejskiego był Bükü Chan, który w 759 roku ogłosił go oficjalną religią państwową[11]. Jednak za faworyzowanie nowej wiary, został on razem ze swoimi doradcami pojmany i zamordowany w 779 roku. Status religii państwowej został przywrócony za panowania władców Kaganatu z początków IX wieku[8].

Ujgurzy korzystali z pisma sogdyjskiego, które dostosowali do swoich potrzeb. Prócz wyznawców manicheizmu w państwie Ujgurów żyli także wyznawcy szamanizmu, buddyzmu, chrześcijaństwa i islamu.

Upadek Ujgurii[edytuj | edytuj kod]

Na przyczyny upadku kaganatu złożyły się takie czynniki, jak osłabienie władzy centralnej, manicheizm i najazdy z zewnątrz. Na przełomie VIII i IX wieku Ujgurią rządzili słabi w sensie politycznym chanowie, co sprzyjało rozwojowi ścierających się ze sobą w walce o wpływy ugrupowań. Specyfika głównej religii państwowej przyczyniła się do upadku obyczajów. Od drugiej dekady IX wieku kaganat stał się obiektem najazdów Kirgizów jenisejskich. W 818 roku chanowie potrafili jeszcze odeprzeć ataki. Od 835 roku do ataków Kirgizów jenisejskich dołączyli przywódcy plemienni z własnego obszaru. W 840 roku stolica została zdobyta przez Kirgizów jenisejskich i splądrowana, a chan zabity. Część Ujgurów w ciągu kilku następnych lat usiłowała walczyć, jednak z pomocą chińską wszelki ich opór wewnątrz państwa został przezwyciężony. Ci Ujgurzy, którym udało się uciec na Zachód, założyli kilka samodzielnych państw na terenie Wschodniego Turkiestanu i dzisiejszej prowincji Gansu. Dwa z nich odegrały istotniejszą rolę w późniejszej historii. Pierwsze, powstałe w Kotlinie Turfańskiej, ze stolicą w Koczo, w XIII wieku przyjęło zwierzchność chanów mongolskich i przetrwało do połowy XIV wieku. Drugie – na terenie Gansu, ze stolicą w Zhangye, przetrwało do roku 1028, kiedy zostało podbite przez Tangutów z Xixia[12][13]. Przez cały ten czas utrzymywali oni ciągłość kulturalną z kaganatem poprzez używanie tych samych tytułów w ramach dawnej struktury feudalnej[14].

Przypisy

  1. Bazylow 1981 ↓, s. 44.
  2. Bazylow 1981 ↓, s. 46.
  3. Bazylow 1981 ↓, s. 47.
  4. Bazylow 1981 ↓.
  5. Bazylow 1981 ↓, s. 49-50.
  6. E. Yarshater, The Cambridge History of Iran, Cambridge University Press, 14 kwietnia 1983, s. 273, ISBN 9780521200929 (ang.).
  7. Heuser 1998 ↓, s. 221.
  8. a b Beduhn 2009 ↓, s. 71.
  9. Bazylow 1981 ↓, s. 50-51
  10. Heuser 1998 ↓, s. 220.
  11. Beduhn 2009 ↓, s. 61.
  12. Bazylow 1981 ↓, s. 51-52.
  13. Golden 1992 ↓, s. 165-167.
  14. Heuser 1998 ↓, s. 235.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Bazylow: Historia Mongolii. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 1981. ISBN 83-04-00608-1.
  • Peter B. Golden: An introduction to the history of the Turkic peoples: ethnogenesis and state-formation in medieval and early modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992. ISBN 9783447032742.
  • Manfred Heuser: Studies in Manichaean Literature and Art. Brill, 1998. ISBN 9789004107168. (ang.)
  • Jason BeDuhn: New Light on Manichaeism: Papers from the Sixth International Congress on .... Leiden ; Boston: Brill, 2009. ISBN 9789004172852. OCLC 568657829. (ang.)