Kalendarium historii Łodzi (1939–1945)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Łodzi
Kalendarium historii Łodzi
 •   do roku 1820
 •   1821–1918   
 •   1918–1939   
»   1939–1945   
 •   1945–1989   
 •   od roku 1989

Kalendarium historii Łodzi (1939–1945) – chronologiczne zestawienie wydarzeń z historii miasta w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej.

Legenda[edytuj | edytuj kod]

Dowódca XIII Korpusu Armijnego gen. Maximilian von Weichs przyjmuje na pl. Wolności (wkrótce potem przemianowanym na Freiheitsplatz) defiladę podległych mu oddziałów (9 września 1939)

Kategorie wydarzeń: (więcej)
 (A)  administracyjne
 (D)  dramatyczne (wydarzenia wojenne, zbrodnie wojenne)
 (P)  polityczne
 (T)  transportowe
 (V)  wizyty światowych osobistości (oficjalne i nieoficjalne)

Łódź pod okupacją niemiecką (1939–1945)[edytuj | edytuj kod]

Kalendarium obejmuje wydarzenia od 1 września 1939 roku – dnia wybuchu II wojny światowej do 19 stycznia 1945 roku – ostatniego dnia niemieckiej okupacji miasta i dnia wkroczenia do Łodzi wojsk armii radzieckiej.

Łódź przechodziła w swojej historii różne trudne momenty, ale nic tak nie odmieniło oblicza miasta, jak okres wojny i okupacji, który całkowicie zatarł jego wielonarodowy charakter. Na skutek działań hitlerowskiego reżimu i tragicznych losów Łódź straciła mieszkańców pochodzenia żydowskiego (ponad 200 tysięcy ludzi), a dziesiątki tysięcy Niemców łódzkich na zawsze opuściło miasto”[1].
Arkadiusz Grzegorczyk, Andrzej Janecki,
Ilustrowana Encyklopedia Historii Łodzi. Zeszyt 10: Czas okupacji 1939–1945. Litzmannstadt.


1939 • 1940 • 1941 • 1942 • 1943 • 1944 • 1945  

1939[edytuj | edytuj kod]

Położenie jednostek Armii „Łódź” (29 sierpnia 1939)
Położenie Kraju Warty (1939–45) względem przedwojennych granic Polski
Wielka Synagoga, podpalona przez Niemców w nocy z 10 na 11 listopada 1939 r. i rozebrana w 1940 r.
Osiedle im. Józefa Montwiłła-Mireckiego, w całości wysiedlone przez Niemców na przełomie lat 1939 i 1940
(sierpień 2011)
  •  (D)  wybuch II wojny światowej (1 września); pierwsze bomby spadły (2 września) na dworzec kolejowy Łódź Kaliska oraz port lotniczy Łódź-Lublinek[2]; dzień później zbombardowano stację Łódź Widzew, elektrownię, gazownię, fabrykę nici przy ul. Niciarnianej (ob. „Fabryka Nici Ariadna”) oraz domy mieszkalne przy ulicach Bandurskiego (ob. al. Mickiewicza), Kopernika i Karolewskiej[3];
  •  (D)  zacięte walki Armii „Łódź” (1–6 września) w rejonie Łodzi (armię utworzono w marcu 1939 r., a jej sztab ulokowano w pałacu Juliusza Heinzla w parku Julianowskim); w momencie rozpoczęcia walk Armia „Łódź” liczyła ok. 80 tys. żołnierzy i dysponowała 49 czołgami (przeciwko niej Wehrmacht wystawił 8 i 10 armię niemiecką w liczbie 190 tys. żołnierzy i 896 czołgów); głównym celem operacyjnym Armii „Łódź” pod dowództwem generała Juliusza Rómmla było utrzymanie rejonu Łodzi i Piotrkowa Trybunalskiego oraz umożliwienie przeprowadzenia koncentracji armii odwodowej[4];
  •  (A)   (D)  ewakuacja urzędów i instytucji (4–6 września); Łódź opuściły władze wojskowe, państwowe (na czele z wojewodąHenrykiem Józewskim i starostą grodzkim – Henrykiem Mostowskim), samorządowe (z prezydentemJanem Kwapińskim) oraz policja; miasto zostało pozbawione wszelkich środków lokomocji, wywiezione zostały również karetki pogotowia i sprzęt straży pożarnej; równocześnie z Łodzi masowo uciekali mieszkańcy, kierując się szosą brzezińską w stronę Warszawy (wśród nich wielu młodych mężczyzn, chcących wzmocnić obronę stolicy)[5][6];
  •  (D)  ponowne zbombardowanie (5 września) portu lotniczego Łódź-Lublinek; lotnisko uległo kompletnemu zniszczeniu[3];
  •  (D)  zbombardowanie (6 września) pałacu Juliusza Heinzla w parku Julianowskim (w pałacu stacjonował sztab Armii „Łódź”); w wyniku nalotu zginęło kilku żołnierzy, a pałac został poważnie uszkodzony i wkrótce potem rozebrany przez okupanta (o tym tragicznym wydarzeniu przypomina głaz z tablicą upamiętniającą)[3][7];
  •  (A)  powołanie (6 września) Komitetu Obywatelskiego Miasta Łodzi (na którego czele stanął biskup sufragan ks. dr Kazimierz Tomczak); do jego zadań należało utrzymywanie w mieście ładu i porządku, a także reprezentowanie społeczeństwa miasta wobec niemieckich władz okupacyjnych; po wkroczeniu do miasta wojsk niemieckich, stosunek władz okupacyjnych do Komitetu był początkowo poprawny (zalecono mu pełnienie w dalszym ciągu swoich funkcji); 14 września Komitet przeniósł swoją siedzibę z gmachu Zarządu Miejskiego przy pl. Wolności 14 do lokalu Izby Przemysłowo-Handlowej przy al. Kościuszki 3 (podyktowane było to chęcią odseparowania się od Niemców, którzy w budynku Zarządu Miejskiego ulokowali komendanturę i żandarmerię polową); zakończenie działalności Komitetu nastąpiło 9 listopada, kiedy aresztowano jego przewodniczącego (w ramach akcji eksterminacyjnej, tzw. Inteligenzaktion) – ks. biskupa Kazimierza Tomczaka[5];
  •  (D)  bitwa pod Łodzią (6–8 września);
  •  (D)  pojawienie się (wieczorem 8 września) na ulicach miasta pierwszego patrolu niemieckiego[8];
  •  (D)  triumfalne wkroczenie (rankiem 9 września) wojsk niemieckich do Łodzi i początek okupacji; niemieckie oddziały wjechały do miasta od zachodu (ul. Konstantynowską) i od południa (ul. Rzgowską), zmierzając w stronę pl. Wolności; żołnierze zostali entuzjastycznie powitani przez część mieszkańców, głównie miejscowych Niemców (trasy przemarszu udekorowano hitlerowskimi flagami ze swastyką oraz napisami po niemiecku „Serdecznie Witamy”)[3][5]; przez półtora miesiąca Łódź pełniła funkcję czasowego ośrodka niemieckiej administracji wojennej zajętymi terenami polskimi (m.in. druk rozporządzeń, gazet, itp.);
  •  (V)  przejazd przez Łódź (po południu 13 września) Adolfa Hitlera; kolumna z samochodem kanclerza Niemiec przejechała ulicami: Zgierską, Nowomiejską, dalej przez plac Wolności do Piotrkowskiej i Pabianicką w kierunku lotniska; była to jedna z kilkunastu inspekcji frontowych, które wódz III Rzeszy odbył we wrześniu na ziemiach polskich[9];
  •  (A)  niemieckim komisarzem miasta został (od 16 września) Albert Leister; funkcję pełnił do 31 grudnia 1939 r.;
  •  (A)  włączenie Łodzi (26 października) do Generalnego Gubernatorstwa, utworzonego z części okupowanego przez Niemcy terytorium II Rzeczypospolitej; Łódź była początkowo typowana na stolicę tego okupacyjnego tworu (ostatecznie został nią Kraków)[5];
  •  (A)   (D)  powołanie decyzją Heinricha Himmlera (7 listopada) placówki Tajnej Policji Państwowej w Łodzi (niem. Geheime Staatspolizei); pierwszym jej szefem został Gerhard Flesch (po nim urzędem zarządzali Robert Schefe i w latach 1942–44 Otto Bradfisch); siedziba Gestapo znajdowała się przy al. Anstadta 7 (obecnie w budynku mieści się XII Liceum Ogólnokształcące); szefowie Urzędu jednoznacznie prowadzili politykę wyniszczenia narodów: polskiego i żydowskiego (pod zarządem Gestapo znajdował się obóz prewencyjny dla młodocianych przy ul. Przemysłowej i obóz pracy przymusowej na Sikawie)[10];
  •  (A)   (D)  ogłoszenie wcielenia Łodzi (niem. Lodsch) do III Rzeszy (9 listopada), w obrębie tzw. Kraju Warty (niem. Reichsgau Wartheland); decyzja została podjęta – na skutek protestów łódzkich Niemców – przez kanclerza Niemiec Adolfa Hitlera i oznajmiona osobiście Hansowi Frankowi (4 listopada) podczas audiencji w Berlinie; akt ten „uświetnili” niemieccy żołnierze (w nocy z 10 na 11 listopada) zniszczeniem pomnika Tadeusza Kościuszki na pl. Wolności (jego zburzenie miało symbolizować zagładę polskości w Łodzi)[5][11];
  •  (D)  spalenie (do 15 listopada) wszystkich większych łódzkich synagog, z wyjątkiem synagogi Wilker Shul, którą spalono w połowie 1940 r.;
  •  (D)  stworzenie i zatwierdzenie przez Fredericha Übelhöra (10 grudnia) projektu budowy ściśle izolowanej, zamkniętej dzielnicy żydowskiej;
  •  (D)  rozpoczęcie (w grudniu) zorganizowanych wysiedleń ludności polskiej z Łodzi, w ramach akcji przesiedleńczej, tzw. Generalsiedlungsplan (Generalny Plan Przesiedleńczy)[11]; 11 grudnia 1939 r. wyrzucono pierwsze rodziny spośród mieszkańców osiedla im. Józefa Montwiłła-Mireckiego (kolejnych kilkanaście rodzin wygnano w noc sylwestrową, a w nocy z 14 na 15 stycznia 1940 r. usunięto pozostałych mieszkańców osiedla – łącznie ok. 5 tysięcy osób, co było największą akcją tego typu w Łodzi w czasie niemieckiej okupacji)[12]; w mieście utworzono sieć obozów przesiedleńczych, w których dokonywano selekcji rasowej i rozdzielano wysiedlonych na kilka podstawowych grup: dzieci przeznaczonych do germanizacji, osób przeznaczonych na roboty przymusowe do Niemiec, osób kierowanych do obozów koncentracyjnych i więzień oraz osób kierowanych do przesiedlenia w Generalnym Gubernatorstwie;

1940[edytuj | edytuj kod]

Przed wejściem
do Litzmannstadt Ghetto
Tablica z nową nazwą miasta ustawiona
na Deutschlandplatz,
ob. pl. Wolności (1940)

1941[edytuj | edytuj kod]

Urna odnaleziona w Białejherb Litzmannstadt – złota swastyka z podwójnymi ramionami na granatowym tle
  •  (T)  uruchomienie (24 marca) pierwszej w dziejach Łodzi miejskiej linii autobusowej (zastąpiła zawieszoną linię tramwajową nr „1” na Doły, której część trasy znalazła się w granicach Litzmannstadt Ghetto). Linię oznaczono literą „A”, a kursowała na trasie: Pomorska/Wierzbowa – Sporna – Brzezińska (ob. Wojska Polskiego)/cmentarz Doły (wówczas: Fridericusstraße/Hochmeisterstraße – Landsknechtstraße – Sulzfelder Straße/Hauptfriedhof)[13];
  •  (A)  nadburmistrzem miasta został (18 maja) Werner Ventzki; funkcję pełnił do 15 lipca 1943;
  •  (A)  nadanie (2 lipca) zarządzeniem nadburmistrza Łodzi Wernera Ventzkiego nowego herbu miasta – złotej swastyki z podwójnymi ramionami na granatowym tle, wzorowanej na znaku z urny odnalezionej w 1936 r. przez polskich archeologów w Białej k. Zgierza[14];
  •  (P)  wydanie (21 października) przez Adolfa Hitlera dekretu w sprawie przebudowy Łodzi w oparciu o ustawę z 4 października 1937 o przekształcaniu miast niemieckich;
  •  (T)  oddanie do użytku pętli tramwajowych przy ul. Pabianickiej (wówczas Breslauer Straße) oraz na Chojnach – obie przy linii kolei obwodowej[13]; pętlę przy ul. Pabianickiej zlikwidowano 22 września 1980 z powodu przebudowy wiaduktu kolejowego i samej ulicy[15];

1942[edytuj | edytuj kod]

Stacja Radegast
(marzec 2006)
  •  (D)  odjazd (18 stycznia) ze stacji Radegast pierwszego transportu Żydów z getta do obozu zagłady w Kulmhof. W ciągu czterech miesięcy, do 15 maja, z getta zostali wysłani na śmierć wszyscy pobierający zasiłki, więźniowie i handlarze, a zaraz po nich Żydzi zachodnioeuropejscy;
  •  (D)  odjazd (we wrześniu) ze stacji Radegast licznych transportów z żydowskimi starcami i dziećmi do obozu zagłady w Kulmhof. Tzw. Wielka Szpera przekształciła dzielnicę żydowską w wielki obóz niewolniczej pracy dla hitlerowskiego państwa;
  •  (D)  utworzenie (w listopadzie) obozu dla młodocianych (Polen-Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt) przy ul. Przemysłowej (wówczas Gewerbestraße) oraz jego filii w Dzierżąznej k. Zgierza;
  •  (T)  oddanie do użytku (w listopadzie) pętli tramwajowej na Julianowie[13] (została zlikwidowana 7 lipca 2007)[16];

1943[edytuj | edytuj kod]

Obwieszczenie z 22 sierpnia 1944 o likwidacji getta

1944[edytuj | edytuj kod]

  •  (D)  likwidacja getta w Łodzi – ostatni transport, wraz z przełożonym Starszeństwa Żydów Chaimem Rumkowskim i jego rodziną, odjechał 29 sierpnia 1944 do obozu zagłady w Auschwitz; getto przeżyło 877 osób;
  •  (A)  nadburmistrzem miasta został (8 grudnia) Hans Trautwein; funkcję pełnił do 18 stycznia 1945;

1945[edytuj | edytuj kod]

Mauzoleum na Radogoszczu (kwiecień 2006)
  •  (D)  podpalenie (w nocy z 17 na 18 stycznia) przez uciekających z Łodzi okupantów obozu – więzienia w dawnej fabryce Samuela Abbego na Radogoszczu; zginęło ok. 2 tys. więźniów (pogrzeb ofiar Radogoszcza odbył się 28 lutego 1945 na cmentarzu pod wezwaniem św. Rocha). Wyrazem pamięci ofiar było odsłonięcie Pomnika-Mauzoleum oraz „Iglicy” 9 września 1961. Na sarkofagu umieszczono napis: Tu spoczywamy zamordowani w przeddzień wolności. Imiona i ciała zabrał nam ogień, żyjemy tylko w waszej pamięci. Niech śmierć tak nieludzka nie powtórzy się więcej. 19 stycznia 1976 otwarto na terenie byłego więzienia Muzeum Martyrologii, które obecnie jest oddziałem Muzeum Tradycji Niepodległościowych;
  •  (D)  zakończenie (19 stycznia) okupacji niemieckiej i zajęcie miasta przez armię radziecką.
Wskutek terroru i wysiedleń w latach 1939–45 liczba ludności zmalała o ponad 350 tys. osób (52%), natomiast straty infrastruktury miejskiej były mniejsze niż np. w Poznaniu czy Warszawie. W 2006 r. z inicjatywy Urzędu Miasta Łodzi ukazał się Raport z oszacowania strat i szkód poniesionych przez miasto Łódź wskutek wybuchu i trwania II wojny światowej oraz wynikłych z organizacji i funkcjonowania Litzmannstadt Getto. Autorzy raportu (zespół ekonomistów i historyków, wśród nich starszy kustosz Archiwum Państwowego w ŁodziJulian Baranowski) zaprzeczyli powszechnemu przekonaniu, że Łódź nie poniosła znacznych strat w okresie II wojny światowej. Zwrócono uwagę na straty demograficzne – spadek liczby ludności o ponad 350 tys. osób – oraz szkody materialne poniesione przez mieszkańców miasta, urządzenia miejskie, łódzki przemysł i handel. Podsumowano także straty wynikające z funkcjonowania Litzmannstadt Ghetto (grabież mienia mieszkańców, ich niewolnicza praca). Zespół autorów Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego – Oddział w Łodzi oszacował straty wojenne Łodzi (po przeliczeniu na aktualną w czasie dokonywania wyliczeń wartość pieniądza) na 40 mld złotych[17].

>> Przejdź bezpośrednio do kolejnych wydarzeń >>

Zmiany statusu Łodzi[edytuj | edytuj kod]

Przynależność polityczno-administracyjna miasta Łodzi
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta
19391 Polska II Rzeczpospolita Polska województwo łódzkie Łódź (powiat grodzki)
19392 III Rzesza III Rzesza okręg okupacyjny „Łódź” Miasto Łódź (Lodsch)
19393 III Rzesza Generalne Gubernatorstwo III Rzesza dystrykt (?)4, powiat łódzki (Landkreis Lodsch) Miasto Łódź (Lodsch)
1939–1940 III Rzesza III Rzesza okręg poznański/Kraj Warty5, rejencja kaliska Łódź (Lodsch) (miasto wydzielone6)
1940–1945 III Rzesza III Rzesza okręg Kraj Warty, rejencja kaliska/łódzka7 Litzmannstadt8 (miasto wydzielone)


1 Do 2 października; od 13 września 1939 r. miasto było już pod niemieckim zarządem wojskowym.
2 Od 3 do 25 października 1939 r.
3 Od 26 października do 9 listopada 1939 r.
4 Trudno ustalić do którego dystryktu Generalnego Gubernatorstwa Łódź należała
5 W styczniu 1940 r. okręg poznański (niem. Reichsgau Posen) przemianowano na okręg Kraj Warty (niem. Reichsgau Wartheland).
6 Status miasta wydzielonego (niem. Stadtkreis Lodsch) od 1 stycznia 1940 r.
7 W lutym 1941 r. rejencję kaliską przemianowano na rejencję łódzką (niem. Regierungsbezirk Litzmannstadt).
8 Nazwa nadana Łodzi 11 kwietnia 1940 r. na rozkaz Adolfa Hitlera.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, s. 271 (PDF – 2).
  2. Kobojek 2005 ↓, s. 56.
  3. a b c d Anna Gronczewska: Niemieckie ślady wojny w Łodzi. Co zostało z planów wzorcowego miasta Rzeszy?. W: Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > Wiadomości > Łódź > Kocham Łódź [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2013-09-01. [dostęp 2016-08-16]. s. 1.
  4. Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, s. 273 (PDF – 4).
  5. a b c d e Tomasz Walkiewicz: Wybuch wojny i początki okupacji hitlerowskiej w Łodzi. W: Strona Archiwum Państwowego w Łodzi. lodz.ap.gov.pl > Wystawy [on-line]. Archiwum Państwowe w Łodzi, 2009-08-31. [dostęp 2016-08-13].
  6. Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, s. 274 (PDF – 5).
  7. Bonisławski i Podolska 2008 ↓, s. 182.
  8. Kobojek 2005 ↓, s. 57.
  9. Adam Czerwiński: Hitler w Łodzi 13 września 1939 r.. W: Portal „Gazety Wyborczej”. wyborcza.pl > Łódź > Wiadomości Łódź [on-line]. wyborcza.pl, 2012-09-07. [dostęp 2016-08-15].
  10. Grzegorczyk (red. nacz.) 2010 ↓, s. 280 (PDF – 11).
  11. a b Kobojek 2005 ↓, s. 58.
  12. Anna Kołakowska: Hitlerowcy wysiedlili z osiedla Mireckiego 5 tys. ludzi. W: Portal „Gazety Wyborczej”. wyborcza.pl > Łódź > Wiadomości Łódź [on-line]. wyborcza.pl, 2010-04-10. [dostęp 2016-08-16].
  13. a b c d Dębski 2006 ↓, s. 4 [lata 1941–1960].
  14. Kobojek 2005 ↓, s. 59.
  15. Wojciech Dębski: Krańcówka tramwajowa – Kolej Obwodowa (Pabianicka/Kolej Obwodowa). W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach. mkmlodz.webd.pl > Tramwaje – Krańcówki > KOLEJ OBWODOWA (Pabianicka/tor kolejowy) [on-line]. Wojciech Dębski, 2009-06-10. [dostęp 2016-08-08].
  16. Wojciech Dębski: Krańcówka tramwajowa – Julianów. W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach. mkmlodz.webd.pl > Tramwaje – Krańcówki > JULIANÓW (Zgierska/Teresy) [on-line]. Wojciech Dębski, 2009-06-22. [dostęp 2016-08-08].
  17. Baranowski J., Baranowski K., Berliński, Lech i Sitkiewicz 2006 ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Na górę strony