Kalendarz żydowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kalendarz żydowski z 1831 (5591), (הלוח העברי)

Kalendarz żydowski[1] lub kalendarz hebrajski[2] (hebr. הלוח העברי luach ha-szana[1]) – system rachuby czasu oparty na cyklu księżycowym i słonecznym, w którym rok składa się z dwunastu miesięcy (hebr. chodaszim) liczących po 29 lub 30 dni, które rozpoczynają się od nowiu księżyca, a różnice w stosunku do kalendarza słonecznego są niwelowane za pomocą dodatkowego, trzynastego miesiąca. Rok żydowski w ujęciu kalendarza słonecznego liczy 354 dni 8 godzin 48 minut i 45 sekund. Rok przestępny przypada siedem razy na przestrzeni dziewiętnastu lat, czyli co dwa lub trzy lata i składa się z trzynastu miesięcy. Trzynastym jest adar szeni. Rok świecki zaczyna się jesienią, a rok liturgiczny – wiosną[1]. Doba rozpoczyna się i kończy o zachodzie słońca[1][3]. Pora dzienna jest dzielona na 12 godzin, więc godzina hebrajska trwa nie 60 minut, ale 1/12 część czasu, jaki upływa pomiędzy wschodem słońca a jego zachodem[3][4]. Ma to znaczenie w odniesieniu do porządku modlitewnego, bowiem określone modlitwy winny być odprawiane w konkretnych porach dnia[3].

Informacje historyczne[edytuj | edytuj kod]

W czasach prahistorycznych rytm bytowania ludów koczowniczych wyznaczało światło naturalne, a mitologia hebrajska koncentrowała się na odniesieniach do sił przyrody, w tym światła księżyca[5], lecz brak informacji na temat kształtowania się żydowskiego kalendarza[6]. W okresie starożytnym rozpoczęcie kolejnego miesiąca (a raczej Rosz Chodesz – początek odnowie­nia miesiąca[5][a]) ogłaszał Sanhedryn, po uprzednim potwierdzeniu wystąpienia nowiu księżyca[1]. Informację ogłaszali kapłani dmąc w trąby na wieży[5], a na wzgórzach rozpalane były ogniska, by w ten sposób przekazywać informację na odległość. Dalej wiadomość zanosili specjalni posłańcy. Opóźnienie, jakie mogło powstać przy przekazywaniu wiadomości, legło u podstaw ustanowienia zwyczaju dodawania w diasporze jednego dnia świątecznego „na zapas” (hebr. jom tow szeni szel galujot = dosł.: drugi dzień świąteczny dla wygnania)[1][7]. Lata przestępne były wyznaczane i ogłaszane przez radę złożoną z co najmniej trzech rabinów. Akceptację musiał wyrazić nasi, który przewodził Sanhedrynowi[6].

W czasach biblijnych bramy dziedzińca świątynnego były otwierane podczas nowiu[5][8], by lud mógł składać ofiary całopalne przepisane przez Prawo[9][10][11]. Podczas nowiu świętowano, ucztowano i powstrzymywano się od pracy[5]. W czasie nowiu nie wolno było pościć, a kobiety nie śpiewały pieśni żałobnych kinot. Na przestrzeni wieków nów tracił na znaczeniu jako święto. Talmud zezwalał już na wykonywanie pracy. W średniowieczu kobiety żydowskie powstrzymywały się jednak od szycia, a traktat „Szulchan Aruch” pochwalał ten obyczaj. Żydówki grywały w tym dniu w karty. Na stołach pojawiały się lepsze potrawy. Chasydzi podtrzymywali tradycję wieczornych uczt, w skład których wchodziły ryby, mięsa i piwo[5].

W 359 roku patriarcha palestyński, nasi Hillel II przeprowadził reformę kalendarza, która doprowadziła do uzgodnienia roku lunarnego z cyklem solarnym. U podstaw reformy leżały precyzyjne obliczenia, które pozwalały na rezygnację z konieczności prowadzenia obserwacji księżyca dla wyznaczenia początku nowego miesiąca. Ustała już także konieczność uzależniania dat świątecznych od decyzji Sanhedrynu i dodawania do kalendarza dni i miesięcy dodatkowych. Od tego czasu Żydzi żyjący w diasporze mogli samodzielnie ustalać daty świąt. Reforma Hillela II wyznaczyła obowiązujący standard żydowskiego kalendarza, który w niezmienionej formie funkcjonuje już od ponad 1600 lat[1][12].

Rachuba lat[edytuj | edytuj kod]

W kalendarzu żydowskim rachuba lat zaczyna się od dnia stworzenia świata, które wg ustaleń żydowskich autorytetów religijnych nastąpiło 7 września 3761 p.n.e.[13], stąd np. w roku 2018 trwa żydowski rok 5778/5779.

Rok w kalendarzu żydowskim składa się z dwunastu miesięcy (hebr. chodaszim) liczących po 29 lub 30 dni, które rozpoczynają się od nowiu księżyca, a różnice w stosunku do kalendarza słonecznego są niwelowane za pomocą dodatkowego, trzynastego miesiąca[1]. Rok żydowski ma 353, 354 lub 355 dni[6]. Rok księżycowy trwa 354 dni 8 godzin 48 minut i 45 sekund. Rok przestępny przypada siedem razy na przestrzeni dziewiętnastu lat, czyli co dwa lub trzy lata[1][6], wydłuża cykl o 30 dni[3] i składa się z trzynastu miesięcy. Trzynastym jest adar szeni[1][6]. Rok świecki zaczyna się jesienią, a rok liturgiczny – wiosną[1].

 Osobny artykuł: Cykl Metona.

Miesiące[edytuj | edytuj kod]

Rok hebrajski dzieli się na 12 miesięcy liczących 29 lub 30 dni, ponadto co trzy, rzadziej co dwa lata, dla zrównania cyklu solarnego z lunarnym dodawany jest dodatkowy, trzynasty miesiąc – zwany adar szeni (adar II). Drugi adar dodawany jest w ramach 19-letniego okresu (cykl Metona), obejmującego następujące po sobie lata, a dodawany jest zawsze do 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19 roku tego okresu. Poszczególne miesiące rozpoczynają się od nowiu księżycowego (Rosz chodesz)[6].

Miesiące kalendarza żydowskiego i wyróżnione dni
(za: Leiman, „Jewish religious year”, Encyclopædia Britannica)[6]
Miesiąc Numer Długość (dni) Odpowiednik w kalendarzu gregoriańskim Wydarzenie / Święto
Nisan
1
30
marzec-kwiecień 15-22 Nisan – 7 dni Pesach
Ijar
2
29
kwiecień-maj 5 Ijar – święto Niepodległości (od 1948)
18 Ijar – Lag ba-Omer (Dzień Liczenia Omeru)
Siwan
3
30
maj-czerwiec 6-7 Siwan – Szawuot (w 7. tyg. po Pesach)
Tamuz
4
29
czerwiec-lipiec 17 Tamuz – Tamurz, post upamiętniający zdobycie i zburzenie Jerozolimy
Aw
5
30
lipiec-sierpień 9 Aw – Tisza be-Aw upamiętniający zburzenie obu świątyń
Elul
6
29
sierpień-wrzesień
Tiszri
7
30
wrzesień-październik 1, 2 Tiszri – Rosz ha-Szana
3 Tiszri – Post Gedaliasza (Tzom Gedaliah )
10 Tiszri – Jom Kipur,
15-21 Tiszri – 7 dni: Sukkot zakończone Szmini Aceret (22 Tiszri) oraz Simchat Tora (23 Tiszri)
Cheszwan
8
29 lub 30
październik-listopad
Kislew
9
29 lub 30
listopad-grudzień 25 Kislew – Chanuka
Tewet
10
29
grudzień-styczeń 2-3 Tewet – zakończenie Chanuki,
10 Tewet – Asara be-Tewet (post dziesiątego dnia tego miesiąca upamiętniający oblężenie Jerozolimy)
Szwat
11
30
styczeń-luty 15 Szwat – Tu bi-szwat
Adar
12
29 lub 30
luty-marzec 13 Adar – Post Estery (Taʾanit Esther)
14, 15 Adar – Purim; czytanie Księgi Estery
Adar II
13
29
marzec-kwiecień

Tydzień[edytuj | edytuj kod]

W kalendarzu hebrajskim nazwy poszczególnych dni pochodzą wprost od liczb porządkowych (np. niedziela – dzień pierwszy, czyli jom riszon, itd), ale ostatni, siódmy nosi nazwę szabat, która oznacza „odpoczynek”. Zgodnie z tradycją biblijną szabat jest dniem świątecznym przeznaczonym na odpoczynek[14].

Dni tygodnia kalendarza żydowskiego
(za: AKIVO, „Kalendarz żydowski”, 2012)[3] oraz prof. W.Chrostowski, 2016[14]
Dzeń Liczebnik porządkowy Nazwa hebrajska Znaczenie nazwy
niedziela
1
jom riszon
dzień pierwszy
poniedziałek
2
jom szeni
dzień drugi
wtorek
3
jom szliszi
dzień trzeci
środa
4
jom rewii
dzień czwarty
czwartek
5
jom hamiszi
dzień piąty
piątek
6
jom sziszi
dzień szósty
sobota
7
szabat
odpoczynek

Doba[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z tradycją żydowską doba rozpoczyna się i kończy o zachodzie słońca[1][3]. Pora dzienna jest dzielona się na 12 godzin. W konsekwencji godzina hebrajska trwa nie 60 minut, ale 1/12 część czasu, jaki upływa pomiędzy wschodem słońca a jego zachodem[3][4]. Ma to znaczenie w odniesieniu do porządku modlitewnego, bowiem określone modlitwy winny być odprawiane w konkretnych porach dnia[3]. Konsekwentnie – połowa nocy (północ) nie występuje o godzinie 0.00, ale w połowie czasu między zachodem a wschodem słońca. Podobnie południe w hebrajskiej rachubie godzin nie występuje o godzinie 12.00, lecz w połowie czasu, jaki upływa między wschodem a zachodem słońca[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Por. traktat Synhedrin 42 a: „Błogosławiony niech będzie Ten, który odnawia miesiące”

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l Magdalena Bendowska, Zofia Borzymińska: Kalendarz żydowski (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-03-11].
  2. sztetl.org.pl: Kalendarz hebrajski לוח השנה העברי (hebr.). Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. [dostęp 2018-03-11].
  3. a b c d e f g h Aktivo: Kalendarz żydowski (pol.). Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, 2012-06-28. [dostęp 2018-03-11].
  4. a b c TorahCalendar.com: Determining the Hebrew Hour (ang.). TorahCalendar.com. [dostęp 2018-03-11].
  5. a b c d e f Regina Liliental: Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości – tom. II. Kraków: Akademia Umiejętności, 1914, s. 111.
  6. a b c d e f g Sid Z. Leiman: Jewish religious year (ang.). W: Encyclopaedia Britannica [on-line]. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-03-11].
  7. Aktivo: Rabin Pash. Paraszat Acharej Mot (pol.). Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP, 2010-04-19. [dostęp 2018-03-11].
  8. Biblia Tysiąclecia (Ez 46, 1-7). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  9. Biblia Tysiąclecia (Lb 28,11-15). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  10. Biblia Tysiąclecia (Edz 3,5). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  11. Biblia Tysiąclecia (Neh 10,34). Poznań: Wydawnictwo Pallottinum, 2003.
  12. Rafał Żebrowski: Kalendarz żydowski (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-03-11].
  13. Red.: Anno mundi (ang.). W: Encyclopaedia Britannica [on-line]. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-03-11].
  14. a b Waldemar Chrostowski. Trzecie przykazanie (11 stycznia 2016). „Konferencja biblijna”, s. 29, 2016-01-11 (pol.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]