Przejdź do zawartości

Kalina Jędrusik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Kalina Jędrusik
Ilustracja
Kalina Jędrusik (1965)
Data i miejsce urodzenia

5 lutego 1931
Częstochowa

Data i miejsce śmierci

7 sierpnia 1991
Warszawa

Zawód

aktorka
piosenkarka

Współmałżonek

Stanisław Dygat

Lata aktywności

1953–1991

Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Kalina Jędrusik-Dygat (ur. 5 lutego 1931 w Częstochowie, zm. 7 sierpnia 1991 w Warszawie) – polska aktorka teatralna i filmowa, piosenkarka i artystka kabaretowa, w latach 60. uznawana za polską seksbombę[1].

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Rodzina i wykształcenie

[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się 5 lutego 1931[2] w Częstochowie[3], ale dzieciństwo spędziła w Gnaszynie[4]. Była córką Henryka Jędrusika (1895–1972), senatora RP w latach 1938–1939, i Zofii z domu Kuklińskiej (1900–1985)[5]. Wychowywała się ze starszą siostrą cioteczną, Zofią, będącą córką Władysławy Kuklińskiej, zmarłej siostry matki Kaliny, przysposobioną przez małżeństwo Jędrusików[6]. Rodzice aktorki rozwiedli się, a z kolejnego małżeństwa ojca miała przyrodniego brata, Macieja[7].

Uczyła się w I Liceum Ogólnokształcącym im. Juliusza Słowackiego w Częstochowie, z którego została wyrzucona, rzekomo[8] pod zarzutem niemoralności[9][10]. Następnie podjęła naukę w liceum dla dorosłych, ale tej szkoły także nie ukończyła[11]. Maturę zdała eksternistycznie[11] w 1949[12]. W 1953 ukończyła studia w Państwowej Wyższej Szkole Aktorskiej w Krakowie[13].

Kariera teatralna

[edytuj | edytuj kod]

Zadebiutowała w teatrze na pierwszym roku studiów, statystując w spektaklu Lubow Jarowaja, w którym później także śpiewała[13]. Z zespołem teatru wystąpiła na Festiwalu Sztuk Radzieckich i Polskich w Warszawie[13].

1 lipca 1953 została aktorką w Teatrze Wybrzeże w Gdańsku, w którym zadebiutowała w grudniu tego samego roku rolą Katii, córki burmistrza miasteczka w dramacie Barbarzyńcy Maksyma Gorkiego; mimo niewielkiej roli, otrzymała za nią przychylne recenzje[13]. Następnie wystąpiła jako Kamilla w tragikomedii Nie igra się z miłością Alfreda de Musseta[13] i Larysa Dmitriewna w tragedii Panna bez posagu Aleksandra Ostrowskiego. W tym okresie grała także w słuchowiskach emitowanych w miejscowym radiu oraz występowała w Teatrze „Bim-Bom” Zbigniewa Cybulskiego i Teatrze Satyry (w sztuce Wiatr od morza)[14].

W styczniu 1955 przeprowadziła się do Warszawy i grała w tutejszych teatrach: w Narodowym (1955–1957), Współczesnym (1957–1963), Komedia (1964–1967), Studenckim Teatrze Satyryków (1969–1972), Rozmaitości (1972–1985) i Polskim (1985–1991)[15]. Równocześnie grała także w spektaklach Teatru Telewizji; świetnie oceniono jej debiut – rolę Kleopatry w Cezarze i Kleopatrze (1956) w reżyserii Gustawa Holoubka. Pozytywne recenzje zebrała także za rolę tytułową w spektaklu Ondyna (1957) i rolę Agnieszki w Apollu z Bellac (1958); obie sztuki wyreżyserował Adam Hanuszkiewicz[7][16]. Sukces odniosła dzięki roli Polly w Operze za trzy grosze Bertolda Brechta w reżyserii Konrada Swinarskiego (1958)[7][17].

W latach 1960–1966 występowała w Kabarecie Starszych Panów[18], co przyniosło jej największą popularność i utrwaliło wizerunek symbolu seksu[19]. Do historii polskiej muzyki rozrywkowej przeszły jej wykonania utworów „Bo we mnie jest seks”, „Do ciebie szłam”, „S.O.S. (Ratunku, na pomoc ginącej miłości)” czy „Dla ciebie jestem sobą”, które śpiewała charakterystycznym, zmysłowym półszeptem. Podczas występów kabaretowych często była ubrana w stroje, którymi podkreślała swoją kobiecość (nosiła m.in. suknie z głębokimi dekoltami)[20][7]. Współpraca z nią bywała uciążliwa, ponieważ aktorka często spóźniała się na nagrania lub próby[18].

Wykreowała role dramatyczne i charakterystyczne, m.in.: Ofelię w Zamku w Szwecji (1961), Holly w Śniadaniu u Tiffany’ego (1965) i Scenach z życia Holly Golightly, Katarzynę w Poskromieniu złośnicy (1977) i George Sand w Lecie w Nohant (1977)[21]. W 1982 miała zagrać carycę Katarzynę II w spektaklu Tadeusza Micińskiego Termopile polskie (reż. Andrzej Maria Marczewski) w Teatrze Rozmaitości w Warszawie, ale cenzura nie dopuściła do premiery sztuki[22]. W 1985 rozpoczęła współpracę z Teatrem Polskim w Warszawie[23], w którym zagrała Anielę w Damach i huzarach (1986) Aleksandra Fredry[24] i Eleonorę w Tangu (1990) Sławomira Mrożka[25].

Kariera filmowa i telewizyjna

[edytuj | edytuj kod]
Grób Dygata i Jędrusik na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (2010)
Pomnik-sześcian upamiętniający Jędrusik na osiedlu Wizjonerów w Krakowie

Jako aktorka filmowa zadebiutowała w filmie Ewa chce spać (1957)[16]. Wystąpiła w 33 filmach, najczęściej w rolach drugoplanowych i epizodycznych[26]. Zazwyczaj grała niezależne i uwodzące kobiety, dzięki czemu w latach 60. i 70. XX w. uchodziła za symbol seksu[16][19][27].

W 1962 zwyciężyła w plebiscycie „Expressu Wieczornego” na najpopularniejszą aktorkę telewizyjną[28] i zagrała młodą, inteligentną i niepunktualną aktorkę Barbarę w filmie Jutro premiera. Wbrew faktom, utarło się, że wskutek obscenicznego zachowania podczas telewizyjnego koncertu barbórkowego w grudniu 1962, w którego nagraniu wziął udział m.in. Władysław Gomułka, została ocenzurowana przez telewizję[28], choć już w styczniu 1963 zaśpiewała w programie Muzyka lekka, łatwa i przyjemna, a w następnym miesiącu – w Kabarecie Literackim Miks[29]. W 1963 otrzymała Srebrną Maskę w kolejnej edycji plebiscytu „Expressu Wieczornego”[30]. W 1964 zaśpiewała utwór „Z kim tak ci będzie źle jak ze mną” podczas 2. Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu[31].

Wystąpiła w jednym odcinku serialu Kapitan Sowa na tropie (1965)[26]. W Lekarstwie na miłość (1966), na podstawie powieści Klin Joanny Chmielewskiej, zagrała główną rolę architektki Joanny, uwikłanej w intrygę kryminalną[32]. Jej rola Heleny, osamotnionej żony trenera Księżaka w Jowicie (1967) uchodzi za najpoważniejszą w jej ówczesnym filmowym dorobku[19][32], była także ceniona przez samą Jędrusik[7]. Następnie zagrała panią Wąsowską w Lalce (1968), ekranizacji powieści Bolesława Prusa o tym samym tytule[33].

W latach 70. zagrała m.in. Lucy Zuckerową, znudzoną życiem żonę zamożnego żydowskiego fabrykanta, która nawiązuje romans z jednym z głównych bohaterów (Daniel Olbrychski) w Ziemi obiecanej (1975) Andrzeja Wajdy[34]. Angaż do tej roli dostała po rezygnacji Violetty Villas[34]. Krytycy podsumowali kreację Jędrusik w filmie jako „ostrą, rubaszną, cudownie wulgarną, absolutnie bezpruderyjną”[19]. Według niektórych historyków filmu ta rola jest uznawana za najodważniejszą kobiecą kreację w polskim kinie, a scena erotyczna z Olbrychskim przeszła do historii polskiej kinematografii[19]. Odbiór Jędrusik w filmie był odmienny za granicą – Caryn James na łamach „The New York Timesa” określiła Lucy Zuckerową jako „szczególnie odrażającą i żarłoczną”; w Stanach Zjednoczonych i Francji film był uznawany za antysemicki, co, według reżysera było spowodowane odważną rolą Jędrusik[19]. Aktorka zdobyła za to uznanie Amerykańskiej Akademii Filmowej, otrzymując zaproszenie w charakterze gościa na galę rozdania Oscarów, ale nie poleciała na uroczystość przez brak paszportu[35]. Rola w Ziemi obiecanej była ostatnią, w której Jędrusik tak silnie wyeksponowała swoją seksualność[7].

W 1979 premierę miał telewizyjny recital Jędrusik[36]. W 1980 zagrała Cygankę w niemieckim filmie Młyn Levina[37]. Wystąpiła w wschodnioniemieckim trzyodcinkowym serialu Hotel Polanów i jego goście (1982)[26], a rola Józefiny Polanowej, nestorki żydowskiego rodu prowadzącego hotel Bohemia w Grenzbrunn, uchodzi za jedną z najważniejszych aktorskich kreacji w jej karierze[19][37]. Następnie zagrała w filmie O-bi, o-ba. Koniec cywilizacji (1984)[38]. Wzięła udział w filmie Istvána Szabó Hanussen (1988)[39]. W 1991 zagrała nauczycielkę śpiewu w Podwójnym życiu Weroniki (1991) Krzysztofa Kieślowskiego i profesora w filmie Jerzego Skolimowskiego Ferdydurke (1992)[37].

Choroba, śmierć i pogrzeb

[edytuj | edytuj kod]

Chorowała na astmę oskrzelową[40][41]. W marcu 1991 poczuła się gorzej i miała problemy z oddychaniem[42]. W czerwcu wzięła udział w spotkaniu papieża Jana Pawła II z ludźmi kultury[43]. 4 sierpnia wzięła udział w aukcji prac Bożeny Wahl w Łazienkach Królewskich w Warszawie[44].

6 sierpnia 1991 poczuła się gorzej podczas wizyty u sąsiadki, od której wróciła ok. godz. 23:00[45]. Ok. godz. 2:00 poprosiła swoją przyjaciółkę, Aleksandrę Wierzbicką, o wezwanie pogotowia, po czym zasnęła[45]. Zmarła we śnie, między godz. godz. 2:00 a 2:30[46], wskutek niewydolności układu krążeniowego[8]. 13 sierpnia 1991 została pochowana w alei zasłużonych cmentarza Powązkowskiego w Warszawie, w grobie 100, w którym wcześniej pochowano jej męża, Stanisława Dygata[47][40].

Życie prywatne

[edytuj | edytuj kod]

W 1957 poślubiła starszego o 16 lat pisarza Stanisława Dygata[48]. Ich związek budził powszechne kontrowersje, m.in. z uwagi na fakt, że wcześniej byli kochankami, a po ślubie tworzyli małżeństwo otwarte[49][50]. W 1957 urodziła córkę, która zmarła dwa dni po narodzinach[51]. W efekcie powikłań poporodowych[52] nie mogła już mieć dzieci[7][53]. Z małżeństwa z Dygatem miała pasierbicę, Magdę[54]. W trakcie małżeństwa nawiązała kilka romansów, m.in. z aktorami: Tadeuszem Plucińskim (w latach 1959–1962) i Władysławem Kowalskim (1965), operatorem filmowym Wiesławem Rutowiczem, tyczkarzem Włodzimierzem Sokołowskim (1966–1967), piosenkarzem Wojciechem Gąssowskim (1969/1970) i perkusistą Januszem Trzcińskim (1976–1978)[55]. Po śmierci męża w 1978 przez półtora roku była związana z muzykiem Aleksandrem Jedyneckim[56].

Jako dziecko została ochrzczona w obrządku rzymskokatolickim[57]. Wierzyła w Boga, ale nie uznawała instytucji Kościoła i nie była religijna[58]. W 1979 została matką chrzestną Magdy Umer[59].

Szczególną sympatią darzyła zwierzęta; w ciągu życia kilkukrotnie decydowała się na dietę wegetariańską[60]. Świadoma swoich problemów zdrowotnych wynikających m.in. z alergii na sierść zwierząt, opiekowała się licznymi kotami w swoim domu na Żoliborzu przy ul. Kochowskiego 8[60], w którym mieszkała od grudnia 1972[61]. Wśród sąsiadów znana była również z regularnego dokarmiania bezpańskich psów[60].

Popierała Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”[23]. W stanie wojennym angażowała się w koncerty charytatywne i inne akcje pomocowe dla internowanych[62].

W połowie lat 60., małżeństwo Dygatów zaprzyjaźniło się z Aleksandrą Wierzbicką, uczennicą mieszkającą w ich sąsiedztwie. Na przestrzeni lat Wierzbicka stała się regularnym gościem ich domu, a Dygatowie zaczęli traktować ją jak przybraną córkę[53]. Po śmierci Stanisława Dygata, Wierzbicka zamieszkała z Kaliną Jędrusik na stałe. Została jedyną spadkobierczynią majątku Jędrusik, w tym praw do znaku towarowego „Kalina Jędrusik”, zarejestrowanego w 2009[63] w kilku klasach przez Urząd Patentowy RP[64][65][66].

Role teatralne

[edytuj | edytuj kod]

Teatr Telewizji

[edytuj | edytuj kod]

Filmografia

[edytuj | edytuj kod]

Filmy poświęcone aktorce

[edytuj | edytuj kod]

Literatura

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ "Seksbomby PRL-u": aktorki, które rozpalały żądze Polaków [online], Kultura Onet, 12 września 2014 [dostęp 2025-12-02].
  2. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 48.
  3. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 8, 13.
  4. ↑ Tomasz Haładyj, Mamy mieć ulicę Kalinki i skwer Kaliny [online], czestochowa.gazeta.pl, 25 kwietnia 2010 [dostęp 2015-02-28] [zarchiwizowane z adresu 2010-04-29] (pol.).
  5. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 46–47.
  6. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 247.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 Agnieszka Niemojewska, Kalina Jędrusik. Pierwsza skandalistka PRL [online] [zarchiwizowane z adresu 2019-07-14].
  8. 1 2 Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 300.
  9. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 49–50.
  10. ↑ Lista absolwentów I LO im. J. Słowackiego w Częstochowie.
  11. 1 2 Kienzler 2015 ↓, s. 50.
  12. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 8.
  13. 1 2 3 4 5 Kienzler 2015 ↓, s. 51.
  14. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 52.
  15. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 57–58, 67.
  16. 1 2 3 Kienzler 2015 ↓, s. 59.
  17. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 58.
  18. 1 2 Kienzler 2015 ↓, s. 63.
  19. 1 2 3 4 5 6 7 Remigiusz Grzela, „Z kim tak ci będzie źle jak ze mną? Historia Kaliny Jędrusik i Stanisława Dygata” [online], Onet Kultura.
  20. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 64.
  21. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 67–68.
  22. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 147.
  23. 1 2 Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 149.
  24. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 241.
  25. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 271.
  26. 1 2 3 Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 168.
  27. ↑ Kalina Jędrusik, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-22].
  28. 1 2 Kienzler 2015 ↓, s. 65.
  29. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 279–280.
  30. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 270.
  31. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 280.
  32. 1 2 Kienzler 2015 ↓, s. 66.
  33. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 67.
  34. 1 2 Kienzler 2015 ↓, s. 73.
  35. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 74–75.
  36. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 196.
  37. 1 2 3 Kienzler 2015 ↓, s. 77.
  38. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 171.
  39. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 236.
  40. 1 2 Kienzler 2015 ↓, s. 78.
  41. ↑ Jacek Szczerba, Co ja, Jezus Chrystus jestem? [online], wysokieobcasy.pl. 15 października 2012.
  42. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 226–227.
  43. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 227.
  44. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 221.
  45. 1 2 Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 222, 225.
  46. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 225.
  47. ↑ Cmentarz Stare Powązki: STANISŁAW DYGAT, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-11-02].
  48. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 89.
  49. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 46, 55–56, 61.
  50. ↑ Agnieszka Jankowiak-Maik, Największa seksbomba PRL. Skandaliczne życie Kaliny Jędrusik [online], TwojaHistoria.pl [dostęp 2021-06-28] (pol.).
  51. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 43–44.
  52. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 44.
  53. 1 2 Angelika Swoboda, Aleksandra Wierzbicka: Kalina Jędrusik umarła na moich rękach [online], gazeta.pl, 5 sierpnia 2022 [dostęp 2022-08-06] [zarchiwizowane z adresu 2022-08-06] (pol.).
  54. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 45.
  55. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 106, 110, 116, 121, 123–124.
  56. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 125.
  57. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 156.
  58. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 157.
  59. ↑ Jolanta Harasimowicz, O Kalinie [online] [dostęp 2016-10-29] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-08].
  60. 1 2 3 Ryciak Ula: Niemoralna. Kalina. Warszawa: Wydawnictwo Literackie, 2021, s. 67–77. ISBN 978-83-08-07379-7.
  61. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 258.
  62. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 149–150.
  63. ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 77-78.
  64. ↑ https://ewyszukiwarka.pue.uprp.gov.pl/search/pwp-details/Z.351881
  65. ↑ https://ewyszukiwarka.pue.uprp.gov.pl/search/pwp-details/Z.351881
  66. ↑ Wierzbicka i Milcke 2023 ↓, s. 259.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kalina_Jędrusik&oldid=79877381”