Kamienica Pod Złotą Koroną we Wrocławiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kamienica Pod Złotą Koroną
Haus zur goldenen Krone
dom handlowy Goldene Krone
Obiekt zabytkowy nr rej. A/2697/274 z 30.12.1970[1]
Ilustracja
Kamienica Pod Złotą Koroną (2016)
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Adres Rynek 29
Styl architektoniczny barok
Rozpoczęcie budowy XIV wiek
Zniszczono 1945
Odbudowano 1957-1960
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Kamienica Pod Złotą Koroną
Kamienica Pod Złotą Koroną
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kamienica Pod Złotą Koroną
Kamienica Pod Złotą Koroną
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Kamienica Pod Złotą Koroną
Kamienica Pod Złotą Koroną
Ziemia51°06′33,28″N 17°01′59,43″E/51,109244 17,033175

Kamienica Pod Złotą Koroną (j. niem. Haus zur goldenen Krone) – kamienica na wrocławskim rynku, na jego wschodniej pierzei, na tzw. stronie Zielonej Trzciny (niem. Grüne-Rohr-Seite) lub Zielonej Rury; była jedną z najwcześniejszych dzieł śląskiego renesansu.

Historia i architektura kamienicy[edytuj | edytuj kod]

Portal kamienny z 1528 roku
Kamienica pod Złotą Koroną w latach 1900-1902
Kamienica pod Złotą Koroną po przebudowie w 1906 (z prawej strony) i widoczny dom towarowy braci Barasch po lewej

Istnienie kamienicy udokumentowane jest od XV wieku; z 1471 roku zachowała się informacja o znajdującej się wówczas w kamienicy winiarni walońskiej[2] lub włoskiej[3] przy czym Mateusz Goliński identyfikuje winiarnię w przeciwległym narożniku Rynku, w kamienicy 27-28. Według historyka Normana Daviesa kamienica należała wówczas do biskupa wrocławskiego Jana Thurzo[4]. W 1521 kamienica została zakupiona przez kupca Johana von Holtza z Kolonii, który dwa lata później rozpoczął jej modernizację[5] trwającą do 1528[6]. Zmiany architektoniczne nosiły cechy architektury lombardzkiego quattrocenta, a jego autorem był prawdopodobnie włoski budowniczy Vincenzio da Parmataro, pierwszy budowniczy działający we Wrocławiu znany z nazwiska od 1518 roku[7]. Nad jednym z okien południowej elewacji znajdowała się data "1521"[8].

Kolejne modernizacje przeprowadzano po roku 1557, kiedy to budynek został rozbudowany i ok. roku 1600[7]. W wyniku tych zmian powstał budynek dwuczłonowy na planie wydłużonego prostokąta z dziedzińcem wewnętrznym. Rynkowe skrzydło narożne miało cztery kondygnacje o dwóch traktach z sienią przelotową pośrodku oraz sześcioosiową fasadę od strony Rynku i trzyosiową fasadę od strony południowej[5] zakończoną śląsko-polskimi attykami o charakterystycznym dla nich wydłużeniu horyzontalnym[9], które w kolejnych latach stanowiły wzór dla innych tego typu budowli na Śląsku, m.in. attyki w belwederach zamków w Ząbkowicach Śląskich i Brzegu, w Czechach czy w Spiszu. Kamienica została pokryta dwoma dachami dwuspadowymi zastąpionymi w XVIII wieku dachem mansardowym. Wejście główne na osi fasady rynkowej zdobił bogato rzeźbiony, edikulowy portal kamienny z wyryta datą 1528, autorstwa kamieniarzy Hansa Lindnera i Hansa Richtera[5] z warsztatu zgorzeleckiego architekta Wendela Roskopfa[7]. Portal zwieńczony był segmentowym naczółkiem i pilastrami dekorowanymi ornamentem kandelabrowym. Pod łukiem znajdowała się rzeźba korony, a na fryzie belkowania znajdował się napis "Das haus steht in Gottes Handt Tzur gulde Krone ist es gnat" (tł. wolne: Dom ten jest w rękach bożych i „pod złotą koroną” jest zwany)[7][10].

Na przełomie wieków XVI i XVII do kamienicy przyłączono trzy sąsiednie domy stojące przy ulicy Oławskiej. Dla uzyskania spójności połączono je attyką, murowanymi galeriami na dziedzińcu oraz figuralną dekoracją elewacji, w późniejszym okresie zastąpioną boniowaniem[5]. Dołączone skrzydło miało trzytraktowy układ, z dziedzińcem znajdującym się w miejscu, gdzie pierwotnie znajdowały się środkowe trakty gotyckich budynków. Komunikację pomiędzy nowo dołączoną częścią a starą kamienicą zapewniały kamienne galerie znajdujące się na drugiej i trzeciej kondygnacji[11]. We wnętrzu kamienicy znajdowały się piaskowe kolumny jońskie i korynckie podtrzymujące węgary okienne dwóch kondygnacji. Pod koniec XVII wieku fasada od Rynku została przyozdobiona polichromią ze scenami figuralnymi i z motywami roślinnymi[a][12][7]. W 1801 roku w kamienicy znajdowała się resursa[5]. Według Krystyny Kirchner: „budynek był wybitnym przykładem renesansowej architektury na wrocławskim Rynku”[13].

W 1904 roku, na mocy decyzji nowych właścicieli, kupców, kamienica została rozebrana, a na jej miejscu wybudowano secesyjny dom handlowy Goldene Krone, wzorowany na domach towarowych Berlina[5]. Jego projektantami byli Heinrich Joseph Kayser i Karl von Großheim. Kamienica posiadała narożną renesansową wieżyczkę z pozłacaną koroną, przez co dobrze komponowała się z sąsiadującym domem towarowym braci Barasch oraz gęsty rytm okien na górnych piętrach. Trzy dolne handlowe piętra wyposażone były w wielkie zwieńczone łukowo okna witrynowe. Parter zajmowało pięć sklepów do których prowadziły osobne wejścia; na wyższe pietra prowadziły dwie klatki i windy[14]. Elewacja pokryta była piaskowcem i posiadała duże przeszklone witryn na parterze. Renesansowy portal wejściowy został usunięty i przeniesiony do powstającego w tym samym czasie nieistniejącego już budynku Archiwum Państwowego znajdującego się przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej 13[15][5]. W budynku znajdowały się siedziby różnych firm m.in. Hecht & David, "Rosenbach & Königsfeld" , "Krakauer", Freund & Kuttner", Guttentag & Co"[16], kawiarnia "Goldene Krone" ("Złota Korona") istniejąca w tym miejscu już w okresie napoleońskim[17][18] czy też restauracja "Automat" (druga restauracja o tej samej nazwie znajdowała się na pl. Solnym)[19].

Powierzchnia handlowa wynosiła 2000 m2. Budynek był nowoczesnym domem handlowym wyposażonym w najnowocześniejsze rozwiązania techniczne i wzniesiony był z zachowaniem wysokich norm przeciwpożarowych, zwłaszcza jego konstrukcja[14].

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

W wyniku działań wojennych w 1945 roku kamienica uległa całkowitemu zniszczeniu; zachował się jedynie niepalny stalowy szkielet. W latach 1957–1960 budynek, według projektu Zbigniewa Politowskiego, został odbudowany na wzór kamienicy sprzed 1906 roku, z attyką i z renesansowym portalem przeniesionym z kamienicy stojącej przy ul. Kazimierza Wielkiego 28. Jej forma miała nawiązywać do architektury weneckiej z kręgu Pietra Lombardo[5]. W 1959[13] lub 1963[20] na elewacjach kamienicy umieszczono dekorację ceramiczną, m.in. złotą koronę na węgle budynku, zaprojektowaną przez Irenę Lipską-Zworską (wykonaną we współpracy z Krystyną Cybińską, Rufinem Kominkiem i Haliną Olech)[21]. Pod adresem Rynek 29 swoją siedzibę miało biuro podróży "Orbis" a na I piętrze biuro projektów "Pod Kroną". Obecnie znajduje się tu bank Credit Agricole oraz biura poselskie[13][22].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Polichromie są widoczne na rycinie autorstwa Nicolausa Häubleina z 1668 roku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie. 2018-09-30.
  2. Czerner 1976 ↓, s. 138.
  3. G. Myśliński "Wrocław w przestrzeni gospodarczej Europy (XIII-XV wiek). Centrum czy peryferie?" Wrocław 2009, s.466, za: Goliński s.184
  4. Norman Davies, Roger Moorhouse, Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego, wyd. Znak Wrocław 2011
  5. a b c d e f g h Harasimowicz 2006 ↓, s. 336.
  6. Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 305.
  7. a b c d e Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 306.
  8. Czerner 1976 ↓, s. 63.
  9. Karol Maleczyński, Marian Morelowski, Anna Ptaszycka, Wrocław, rozwój urbanistyczny, Budownictwo i Architektura, 1956, s.96
  10. Portal w bardzo dużym przybliżeniu
  11. Tylna część budynku z widocznymi kamiennymi galeriami komunikacyjnymi
  12. Brzezowski 2005 ↓, s. 48.
  13. a b c Krystyna Kirchner, Fasady wrocławskich obiektów komercyjnych lata 1890-1930 wyd. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 2005, za:Aleksandra Buba "Dom pod Złotą Koroną - Rynek 29"
  14. a b Harasimowicz 2006 ↓, s. 151.
  15. Budynek Archiwum Państwowego z widocznym renesansowym portalem
  16. Łagiewski 2010 ↓, s. 213.
  17. [Cezary Buśko, Teresa Kulak, Włodzimierz Suleja, Historia Wrocławia: Od twierdzy fryderycjańskiej do twierdzy hitlerowskiej, Wyd. Dolnośląskie, 2001 ​ISBN 978-83-7023-897-1​, s.104]
  18. Kawiarnia Złota Korona na zdjęciach
  19. Restauracja "Automat"
  20. Irena Lipska-Zworska,[Wspomnienie], [w:] CiSz. 70 lat obecności Ceramiki i Szkła na wrocławskiej Akademii Sztuk Pięknych. Historia, red. K. Pawlak, Wrocław 2018, https://issuu.com/maciejkasperski/docs/mono, s. 77.
  21. Irena Lipska-Zworska,[Wspomnienie], [w:] CiSz. 70 lat obecności Ceramiki i Szkła na wrocławskiej Akademii Sztuk Pięknych. Historia, red. K. Pawlak, Wrocław 2018, https://issuu.com/maciejkasperski/docs/mono, s. 77.
  22. Knarski 2017 ↓, s. 261.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Harasimowicz: Encyklopedia Wrocławia. Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006. ISBN 83-7384-561-5.
  • Rafał Eysymontt, Jerzy Ilkosz, Agnieszka Tomaszewicz, Jadwiga Urbanik (red.): Leksykon architektury Wrocławia. Wrocław: Via Nova, 2011.
  • Edmund Małachowicz: Stare miasto we Wrocławiu. Wrocław: PWN, 1985. ISBN 83-01-03996-5.
  • Olgierd Czerner: Rynek wrocławski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz2: 1421-1500). Wrocław: Chronicon, 2015.
  • Maciej Łagiewski: Wrocławscy Żydzi 1850-1944. Wrocław: Muzeum Miejskie Wrocławia, 2010.
  • Andrzej Konarski: 604 zagadki o Wrocławiu. Wrocław: eMKa, 2017.
  • Wojciech Brzezowski: Dom mieszkalny we Wrocławiu w okresie baroku. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2005.


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]