Kamienna Góra

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta w woj. dolnośląskim. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Kamienna Góra
miasto i gmina
Ilustracja
Panorama miasta
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat kamiennogórski
Prawa miejskie 1292
Burmistrz Krzysztof Świątek
Powierzchnia 18[1] km²
Populacja (30.06.2017)
• liczba ludności
• gęstość

19 457[2]
1080,9 os./km²
Strefa numeracyjna 75
Kod pocztowy 58-400
Tablice rejestracyjne DKA
Położenie na mapie powiatu kamiennogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kamiennogórskiego
Kamienna Góra
Kamienna Góra
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Kamienna Góra
Kamienna Góra
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kamienna Góra
Kamienna Góra
Ziemia50°47′03″N 16°02′08″E/50,784167 16,035556
TERC (TERYT) 0207011
SIMC 0936026
Urząd miejski
pl. Grunwaldzki 1
58-400 Kamienna Góra
Strona internetowa
BIP

Kamienna Góra (niem. Landeshut, cz. Kamenná Hora) – miasto w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu kamiennogórskiego i gminy wiejskiej Kamienna Góra, wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej, w Kotlinie Kamiennogórskiej, u podnóża Gór Kruczych będących częścią Gór Kamiennych w Sudetach Środkowych.

Według danych GUS z 30 czerwca 2017 r. miasto miało 19 457 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Kamienna Góra jest położona w województwie dolnośląskim w powiecie kamiennogórskim. Jest położona centralnie w Kotlinie Kamiennogórskiej, będącej częścią Bramy Lubawskiej oraz częściowo na stokach Czarnego Lasu i Gór Kruczych w Sudetach Środkowych, nad rzeką Bóbr, u ujścia jego prawego dopływu Zadrny. Kamienna Góra jest ośrodkiem przemysłowym, handlowym i kulturalnym dla całego powiatu.

Miasto Kamienna Góra leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ulica na Starym Mieście

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Dzięki dogodnemu położeniu komunikacyjnemu łatwo stąd się dostać do większych miejscowości nie tylko województwa, ale i kraju. W mieście krzyżują się drogi:

Miasto dzielą niewielkie odległości z Wrocławiem (ok. 100 km) oraz ze stolicą Czech – Pragą (ok. 130 km). Do miasta można dojechać autobusami PKS-u i prywatnymi busami, które jeżdżą z Wałbrzycha do Kamiennej Góry.

Koleje[edytuj | edytuj kod]

  • 29 grudnia 1869 otwarto 1-torową linię kolejową (dł. 5,4 km) Kamienna Góra-Sędzisław, wraz ze stacją kolejową w Kamiennej Górze. Linia została zelektryfikowana w sierpniu 1921, natomiast drugi tor zbudowano w pierwszej dekadzie XX w. w ramach ówczesnej modernizacji sieci kolejowej Dolnego Śląska.
  • 29 grudnia 1869 otwarto 1-torową linię kolejową (dł. 12,5 km) Kamienna Góra-Lubawka i dalej do Královca, zelektryfikowaną w sierpniu 1921.
  • 2 października 1899 otwarto 1-torową linię kolejową (dł. 21,6 km) Kamienna Góra-Okrzeszyn i eksploatowaną w ruchu pasażerskim do stycznia 1954 (częściowo rozebrana w styczniu 1992). Na tej linii funkcjonował w latach 1899-1954 przystanek kolejowy Czadrówek, położony na obszarze Kamiennej Góry.
  • W 1914 oddano do użytku odcinek łączący Marciszów z Dębrznikiem, zelektryfikowany 1 stycznia 1939.

Do 1945 przez przejście Lubawka-Královec kursowały pociągi pasażerskie i towarowe. Później pociągi pasażerskie dojeżdżały od strony polskiej jedynie do Lubawki i kursowały w relacjach Lubawka-Wałbrzych oraz Lubawka-Marciszów (Jelenia Góra). W 2001 zamknięto dla ruchu towarowego przejście Lubawka-Královec oraz łącznicę Krużyn (Dębrznik)-Marciszów Górny. Od tej pory pociągi pasażerskie musiały kursować przez Sędzisław. 3 maja 2004 z Kamiennej Góry odjechał ostatni pociąg pasażerski relacji Lubawka-Jelenia Góra obsługiwany szynobusem SA102-001[3].

W 2008 uruchomiono weekendowe połączenie Lwówek Śląski-Trutnov przez Kamienną Górę. Wówczas pociągi kursowały w weekendy od lipca do września. W 2009 kursy pociągów transgranicznych realizowano w soboty i niedziele w okresie czerwiec-wrzesień, ale już w skróconej relacji Jelenia Góra-Trutnov hl.n. Obsługę trakcyjną zapewniały spalinowe zespoły trakcyjne serii SA134[4][5],.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mury obronne przy ulicy Spacerowej

Dokładny czas powstania pierwszej osady będącej zalążkiem dzisiejszej Kamiennej Góry nie jest znany. Początki miasta łączy się z osobą księcia Henryka I Brodatego, który miał zbudować w początkach XIII wieku budowlę obronną na Górze Zamkowej, u podnóża której rozwinęło się podgrodzie – zalążek przyszłego miasta.

Pierwsze przekazy odnotowują nazwę miasta w języku niemieckim w formach Landeshut w 1232 roku i Landishute w 1249 roku. Miejscowość wzmiankowana jest również w łacińskim dokumencie z 1249 roku wydanym przez księcia Bolesława gdzie zanotowana została jako Landishute forensis auch Camena Gora[6][7]. W średniowieczu mieścił się tu nadgraniczny gród obronny i stąd niemiecka nazwa nawiązuje do strażnicy (niem. Land ‘kraj’ i Hut ‘straż’)[8][7][9]. Wówczas książę Bolesław Rogatka nadał benedyktynom z Krzeszowa prawo przekształcenia osady targowej w miasto na prawie niemieckim. Zakonnicy jednak z nadanego im prawa nie skorzystali i przez kolejne lata osada w dotychczasowym kształcie prawdopodobnie powoli się rozwijała[10].

W 1289 roku Bolko I Surowy odkupił od benedyktynów osadę, a w 1292 roku nadał jej ponownie prawa miejskie. W 1334 roku miasto zyskało przywilej warzenia piwa i handlu solą[11]. Kamienna Góra była wielokrotnie obiektem walk, a w 1426 roku została zniszczona[11]. Z czasem zyskała znaczenie jako ośrodek produkcji włókienniczej[11].

23 czerwca 1760 roku, w czasie wojny siedmioletniej, odbyła się bitwa pod Kamienną Górą (tzw. "Pruskie Termopile")[11].

W 1813 roku, w czasie wojen napoleońskich, w pobliżu Kamiennej Góry miała miejsce koncentracja wojsk prusko-rosyjskich. Wówczas to car Rosji Aleksander I i król Prus Fryderyk Wilhelm III byli gośćmi w kamiennogórskim zamku Grodztwo (niem. Kreppelhof) i 10 sierpnia 1813 odbierają paradę wojsk na polach w okolicy Antonówki[12].

Plan Kamiennej Góry, 1934 rok

W XIX wieku używano w języku polskim nazwy Kamieniogóra[9] i spolszczonej nazwy niemieckiej Łańcut (por. Łańcut); znana także była postać Kamienna Góra[7]. W II połowie XIX wieku podejmowano próby eksploatacji węgla kamiennego[11]. W tym okresie miasto zyskało instalację gazową (w 1860) i oświetlenie elektryczne (w 1883)[11].

W czasie II wojny światowej do Kamiennej Góry przeniesiono część produkcji łożysk kulkowych z bombardowanej przez aliantów fabryki łożysk kulkowych w Schweinfurcie[13]. W lipcu 1944 utworzona zostaje w mieście filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[14]. 9 maja 1945 miasto zostało zajęte przez jednostki 21 Armii 1 Frontu Ukraińskiego. 28 maja przybywają oddziały 29 Pułku Piechoty 2 Armii Wojska Polskiego[15].

Po zakończeniu II wojny światowej polska administracja używała początkowo nazwy Kamieniogóra[16]. Nazwa w formie Kamienna Góra została zatwierdzona 7 maja 1946 roku[17].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Dawny budynek administracyjny „Kamodexu” (przedwojenne zakłady tekstylne F. V. Grundeflda), ul. Waryńskiego 13

Kamienna Góra jest znaczącym ośrodkiem przemysłowym z przemysłem włókienniczym, spożywczym i maszynowym. Do większych zakładów na terenie miasta należą:

  • Dolnośląska Fabryka Maszyn Włókienniczych Dofama S.A.,
  • Spółdzielnia Mleczarska KaMos w Kamiennej Górze,
  • Kowary-Dywan sp. z o.o., tkalnia dywanów w Kamiennej Górze
  • Świat Lnu Sp.z o.o. Producent Tkanin lnianych w Kamiennej Górze
  • Effect-System S.A Druk wieloformatowy , produkcja tkanin
  • SOPP Packaging Sp. z o.o.

Ponadto w mieście istnieje Kamiennogórska Specjalna Strefa Ekonomiczna Małej Przedsiębiorczości S.A., które miasto jest udziałowcem. Dysponuje ona terenami o powierzchni 240,8 ha w miejscowościach:

Strefa będzie działać do 31 grudnia 2026. Inwestorzy którzy tam zainwestują mogą korzystać z pomocy publicznej do wysokości 65% poniesionych nakładów. W KSSEMP S.A. funkcjonuje 27 inwestorów którzy reprezentują branże metalową, tekstylną, produkcję wyrobów dekoracyjnych, podzespołów do samochodów i wiele innych. Kapitał pochodzi z krajów takich jak Japonia, USA, Niemcy, Włochy, Holandia, Francja. Do większych firm należą:

  • Takata Petri Parts sp. z o.o.,
  • SOPP Polska sp. z o.o.,
  • Ceramika Marconi sp. z o.o.,
  • CM3-Polska sp. z o.o.,
  • BDN sp. z o.o. Sp. Komandytowa (Grupa Wydawnicza Bauer)
  • Lubatex sp. z o.o.,
  • Autocam Poland sp. z o.o.,
  • Palgetrans Handel-Transport sp. z o.o.,
  • WEBER-Hydraulika sp. z o.o.,
  • Dr.Schneider Automotive Polska sp. z o.o..

Kamienna Góra jest centrum usługowo-handlowym dla powiatu kamiennogórskiego. W mieście istnieją firmy usługowo-handlowe, siedziby banków, towarzystw ubezpieczeniowych, istnieją stacje benzynowe, dwa szpitale (szpital powiatowy oraz Dolnośląskie Centrum Rehabilitacji), market Kaufland, Intermarché, Bricomarché, Lidl, Biedronka, Aldi, Dino oraz sklepy sieci: Powszechna Spółdzielnia Spożywców „Społem”, Żabka, Neonet, Avans, Media Expert, Bodzio, Jysk.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. śś Piotra i Pawła
Macewy na cmentarzu żydowskim w Kamiennej Górze
Zabytkowe kamieniczki w centrum miasta
Plac Wolności w Kamiennej Górze

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[18]:

inne zabytki:

  • rynek otoczony kamieniczkami w stylu barokowym z XVIIXVIII w.
  • zabytkowe podziemia i sztolnia – trasa turystyczna "Projekt Arado. Zaginione laboratorium Hitlera"
  • mauzoleum ku czci zamordowanych więźniów i jeńców wojennych w filii obozu koncentracyjnego Gross-Rosen oraz w obozach jenieckich na Górze Kościelnej (Parkowej)
  • kamienny obelisk ustawiony na wzgórzu po prawej stronie drogi biegnącej do osiedla Antonówka. Obelisk ustawiony został w 1880 r. na pamiątkę parady wojsk koalicji antynapoleońskiej, która miała miejsce 10 sierpnia 1813 r.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2007[19] Kamienna Góra ma obszar 18,04 km² (317. lokata w kraju), w tym:

  • użytki rolne: 54%
  • użytki leśne: 16%

Miasto stanowi 4,54% powierzchni powiatu.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Kamienica, ob. Muzeum Tkactwa

W Kamiennej Górze działa Centrum Kultury, które jest organizatorem imprez kulturalno-rozrywkowych. W jego ramach prowadzone są zajęcia dla mieszkańców miasta[20].

Oprócz tego w mieście działa:

  • Biblioteka Pedagogiczna (w ramach Powiatowego Centrum Edukacji w Kamiennej Górze),
  • Klub Seniora,
  • Miejska Biblioteka Publiczna wraz z dwoma filiami,
  • Muzeum Tkactwa przy placu Wolności 11 w barokowej kamieniczce którego stałą ofertą są wystawy:
    • "Z dziejów tkactwa ludowego",
    • "Z dziejów Kamiennej Góry"
    • "Rozwój tkactwa i przemysłu włókienniczego w Kamiennej Górze",
    • "Dawna wieś dolnośląska",

Oprócz tego Muzeum organizuje także kilka wystaw czasowych o różnorodnej tematyce. Rokrocznie jesienią prezentuje wystawę "Sztuka włókna", będącą wynikiem plenerów artystów europejskich. Muzeum organizuje także lekcje muzealne oraz zajęcia plastyczne i konkursy.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół Ogólnokształcących w Kamiennej Górze

Na terenie miasta znajdują się placówki oświatowe prowadzone przez gminę miejską Kamienna Góra:

  • Przedszkole Publiczne Nr 1 z Grupami Żłobkowymi ulokowane przy ul. Spacerowej,
  • Przedszkole Publiczne Nr 2 znajdujące się przy ul. Tadeusza Kościuszki,
  • Przedszkole Publiczne Nr 3 mieszczące się przy ul. Papieża Jana Pawła II,
  • Szkoła Podstawowa nr 1 w Kamiennej Górze im. ks. Jana Twardowskiego zlokalizowana przy pl. Kościelnym[21],
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tkaczy Śląskich ulokowana przy ul. Jeleniogórskiej[22],
  • Zespół Szkół zlokalizowany przy ul. Lubawskiej, w którego skład wchodzi Gimnazjum nr 1 i Gimnazjum dla Dorosłych.

W mieście znajdują się także placówki oświatowe oraz placówki związane z oświatą prowadzone przez powiat kamiennogórski:

  • Zespół Szkół Ogólnokształcących mieszczący się przy ul. Marii Skłodowskiej-Curie, który składa się z: Gimnazjum nr 2, Liceum Ogólnokształcącego, Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych,
  • Zespół Szkół Specjalnych znajdujący się przy ul. Małgorzaty Fornalskiej,
  • Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. 29 Pułku Piechoty 2 Armii Wojska Polskiego zlokalizowany przy ul. Traugutta[23],
  • Powiatowego Centrum Edukacji znajdujące się przy ul. Papieża Jana Pawła II, które składa się z: Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej, Biblioteki Pedagogicznej, Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli,
  • Dziecięca Świetlica Środowiskowa zlokalizowana przy ul. Papieża Jana Pawła II.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele miasta[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Cyrankiewicz (1911–1989) – 16 listopada 1947
  • ks. Stanisław Książek (1931–2015) – 13 września 1997
  • Tomasz Duda (1913–1997) – 14 listopada 1997
  • ks. Wolfgang Gottstein – 26 maja 1999
  • Stanisław Sadowski (1919–2007) – 26 maja 1999
  • Tadeusz Niemas (1923–2015)– 26 października 2006
  • Feliks Kaczmarski (1925–2009) – 26 października 2006
  • Józef Poprawa (1913–2010) – 28 listopada 2007
  • Kazimiera Ciosmak (ur. 1947) – 25 marca 2009
  • bp Stanisław Dowlaszewicz (ur. 1957) – 4 czerwca 2009
  • Franciszek Kuszel (ur. 1926) – 6 października 2009
  • Roman Jakóbczyk (ur. 1936) – 5 czerwca 2013
  • Bolesław Grzyb (ur. 1932) – 5 czerwca 2013
  • Leon Święcicki (1924–2016) – 5 czerwca 2013

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2015[27]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 19 711 100 10 246 52 9 465 48
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1 095,6 569,2 526,4

Wykres demograficzny wykonany na podstawie strony http://www.polskawliczbach.pl/

Piramida wieku mieszkańców Kamiennej Góry w 2014 roku.
Piramida wieku Kamienna Gora.png

Burmistrzowie od 1990 r.[edytuj | edytuj kod]

Lp. Imię i nazwisko Lata
1. Bolesław Grzyb 26 VI 1990 - 29 VIII 1994
2. Artur Zieliński 29 VIII 1995 - 25 XI 1998
3. Tadeusz Rycharski 25 XI 1998 - 28 III 2002
4. Henryk Różański 10 IV 2002 - 2 VI 2002
5. Andrzej Mankiewicz 3 VI 2002 - 29 VIII 2003
6. Artur Zieliński 29 VIII 2003 - 20 VI 2006
7. Artur Mazur (zarząd komisaryczny do czasu wyboru nowego burmistrza) 12 VII 2006 - 30 XI 2006
8. Krzysztof Świątek 30 XI 2006 - 20 XI 2010
9. Krzysztof Świątek 21 XI 2010 - 30 XI 2014
10. Krzysztof Świątek 1 XII 2014 - 21 X 2018
11. Janusz Chodasewicz

Znani, urodzeni w Kamiennej Górze[edytuj | edytuj kod]

Związani z Kamienną Górą[edytuj | edytuj kod]

  • Stefan Arczyński (ur.31 lipca 1916 w Essen) – polski fotograf, w latach 1946 - 1950 mieszkaniec Kamiennej Góry[29].
  • Heinrich Förster (1789-1881) – biskup wrocławski w latach 1853 -1881, proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Kamiennej Górze w latach 1828 – 1837[30].
  • Edmund Balasiński (11 maja 1933 - 16 lutego 1988) – wieloletni proboszcz parafii pw. św. Piotra i Pawła, dziekan dekanatu Kamiennogórskiego.
  • Johann Christian Günther (1695 – 1723) – poeta niemiecki, w latach 1721-1723 mieszkał i tworzył w Kamiennej Górze.
  • Tadeusz Kalaman (7 września 1906 - 24 stycznia 1982) - pierwszy powojenny polski starosta kamiennogórski w latach 1945-1948[31].
  • Kazimierz Malinoś (14 czerwca 1934 - 30 listopada 2011) - wieloletni proboszcz parafii pw. św. Piotra i Pawła (1967 - 1979), dziekan dekanatu Kamiennogórskiego kościoła rzymsko-katolickiego (1969 -1979). W okresie od 15 grudnia 1979 do 29 czerwca 2009 r. proboszcz parafii pw. św. Jerzego Męczennika i Podwyższenia Krzyża Świętego na wrocławskim Brochowie[32].
  • Andrzej Morański (24 lutego 1947 - 4 marca 1997) - wielokrotny laureat konkursu szopek krakowskich.
  • Józef Sierociński (12 listopada 1891 - 2 stycznia 1955) - komendant Szkoły Podchorążych Związku Sokolstwa Polskiego w Cambridge Springs, Pennsylwania w 1917 r., oficer Armii Błękitnej we Francji, adiutant gen. Józefa Hallera, kawaler Orderu Virtuti Militari. W latach 1945 - 1955 z małżonką Eugenią mieszkał w Kamiennej Górze. Pracował na stanowisku urzędniczym w Państwowych Zakładach Lniarskich "Len". Grób kapitana znajduje się na kamiennogórskim cmentarzu komunalnym przy ul. Katowickiej[33].
  • Paweł Trybalski (ur. 7 grudnia 1937) - artysta malarz, w latach 60. XX wieku mieszkał w Kamiennej Górze, gdzie pracował jako projektant tkanin w Zakładach Przemysłu Lniarskiego „Len”.
  • Andrzej Kępiński (ur. 31 maja 1953 w Głuszycy - zm. 6 lutego 2015 w Jeleniej Górze) - dziennikarz, filmowiec, do lat 70-tych mieszkał i uczył się w Kamiennej Górze, pochowany na miejscowym cmentarzu.

Współpraca zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Miasto prowadzi współpracę zagraniczną z:[34]

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Kamienna Góra (gmina wiejska), Czarny Bór

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2016 r.. W: Główny Urząd Statystyczny [on-line]. 2016. s. 59. [dostęp 2016-07-26].
  2. http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx.
  3. Analiza wygaszania popytu na linii Marciszów/Sędzisław-Kamienna Góra-Lubawka (pol.).
  4. Ostatnie dzieje na polsko-czeskim pograniczu czyli przewozy pasażerskie na odcinku Sędzisław-Kamienna Góra-Královec (pol.).
  5. Rozkład jazdy
  6. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 266.
  7. a b c Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Ossolineum. Wrocław. 1984. ​ISBN 83-04-01090-9
  8. Maria Malec. Słownik nazw geograficznych Polski. 2003. WN PWN. 2007. ​ISBN 83-01-13857-2
  9. a b Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław [etc.]: Ossolineum, 1987, s. 99, ISBN 83-04-02436-5, OCLC 834818343.
  10. Karl August Müller 1837 ↓, s. 528.
  11. a b c d e f Janusz Czerwiński: Sudety. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1996, s. 89-90. ISBN 83-7079-677-X.
  12. Jan Lubieniecki, Z Dziejów Ziemi Kamiennogórskiej, Jelenia Góra 1996
  13. Zapomniane fabryki zbrojeniowe Hitlera
  14. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  15. Kamienna Góra (pol.). [dostęp 26 stycznia 2009].
  16. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  17. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  18. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 58-59. [dostęp 30.06.2018].
  19. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  20. Oficjalna strona Centrum Kultury. Formy działalności. (pol.).
  21. Szkoła Podstawowa nr1 im. ks. Jana Twardowskiego w Kamiennej Górze.
  22. Szkoła Podstawowa nr 2 im. Tkaczy Śląskich w Kamiennej Górze.
  23. Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. 29 Pułku Piechoty 2 Armii Wojska Polskiego.
  24. Zbór KZ „Jeruzalem” w Kamiennej Górze
  25. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-14].
  26. Klub Sportowy Relax
  27. Główny Urząd Statystyczny – Kamienna Góra w liczbach..
  28. The New York Times: Viktor Hamburger, 100, Dies; Embryologist Revealed Architecture of Nervous System (ang.)
  29. 100. urodziny Stefana Arczyńskiego. http://rti24.pl/.
  30. Heinrich Foerster – biskup niezłomny. http://www.zso.kamienna-gora.pl/.
  31. Mateusz Pazgan, Tadeusz Kalaman (1906-1982).Zarys biografii pierwszego starosty kamiennogórskiego, Rocznik Jeleniogórski T. XLVII, Jelenia Góra 2015, ISSN 0080-3480
  32. BYĆ SOLĄ ZIEMI : Prałat Malinoś. http://sw-jerzy.blogspot.com/.
  33. Wielki człowiek w małym mieście. =http://www.pava-swap.org.
  34. Oficjalna strona miasta Kamienna Góra. Współpraca z zagranicą (pol.).
  35. Rada Miasta podjęła uchwałę o współpracy partnerskiej.,

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.
  • Karl August Müller: Vaterländische Bilder, in einer Geschichte und Beschreibung der alten Burgfesten und Ritterschlösser Preussens: ¬Die Burgfesten und Ritterschlösser Schlesiens (beider Antheile), so wie der Grafschaft Glatz, Tom 1. Glogau: Flemming, 1837.
  • Kamienna Góra, 2001, E. Oleksiak, R. Plata, B. Pecio, M. Karasińska, M. Dańczak, M. Zdanowicz, wyd. Eureka, ​ISBN 83-88599-65-8
  • Dolny Śląsk na weekend, 2005, C. Skała, W. Brygier, wyd. Pascal, ​ISBN 83-7304-420-5
  • Dolny Śląsk, 2004, C. Skała, wyd. Pascal, ​ISBN 83-7304-523-6
  • Z Dziejów Ziemi Kamiennogórskiej, 1996, J. Lubieniecki, wyd. Karkonoskie Towarzystwo Naukowe, ISSN 0238-9940
  • Kamienna Góra. Fakty z przeszłości miasta do końca 1945 roku, 2002, J. Sarnecki, wyd. Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego
  • Barbara Skoczylas - Stadnik, Ratusz w Kamiennej Górze. Legnica 2013

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]