Kapitulacja wittenberska

Kapitulacja wittenberska – porozumienie zawarte 19 maja 1547 roku w Wittenberdze po klęsce wojsk protestanckich w wojnie szmalkaldzkiej pomiędzy cesarzem Karolem V, a elektorem saskim Janem, kończące jego udział w wojnie i określające nowe stosunki polityczne w Świętym Cesarstwie Rzymskim. Godność elektorska została przeniesiona przez z władcy ernestyńskiej Saksonii Jana Fryderyka Wspaniałomyślnego na księcia albertyńskiej Saksonii Maurycego Wettyna. Ponadto ernestyńska Saksonia została pozbawiona swojego terytorium na rzecz nowego albertyńskiego elektoratu i Czech.

Tło

W pierwszej połowie XVI wieku narastający konflikt religijny między zwolennikami reformacji a władzą cesarską doprowadził do powstania Związku Szmalkaldzkiego, skupiającego protestanckich książąt Rzeszy. Po zawarciu pokoju z Francją w 1544 r. cesarz Karol V uzyskał możliwość podjęcia zdecydowanych działań przeciwko opozycji religijnej. Dążył do ich politycznego i militarnego podporządkowania, wykorzystując rozbicie obozu protestanckiego oraz system sojuszy dynastycznych i politycznych.

W czerwcu 1546 roku zawarto porozumienie austriacko-bawarskie, którego podstawę stanowiły planowane małżeństwa Habsburgów z Wittelsbachami. Książę bawarski Albrecht, następca tronu Bawarii, miał poślubić Annę, córkę Ferdynanda Habsburga, co stwarzało możliwość przyszłego dziedziczenia części ziem austriackich przez dynastię Wittelsbachów. Równocześnie przewidywano małżeństwo Marii, drugiej córki Ferdynanda, z Wilhelmem, księciem Jülich-Kleve. Bawarii obiecywano także perspektywę uzyskania elektoratu palatyńskiego.

Istotne znaczenie miało pozyskanie przez cesarza księcia saskiego Maurycego Wettyna, przedstawiciela linii albertyńskiej rodu Wettinów, który wystąpił przeciwko swojemu krewnemu, elektorowi Janowi Fryderykowi I z linii ernestyńskiej i w zamian za patronat nad biskupstwami Magdeburga i Halberstadtu oraz obietnicę elektoratu saskiego zadeklarował neutralność w planowanej wojnie z protestantami. Neutralność zapowiedział również elektor brandenburski Joachim II, a część książąt protestanckich uzyskała od cesarza obietnice stanowisk wojskowych. W efekcie Karol V wszedł w konflikt w korzystnej sytuacji strategicznej.

Przebieg wydarzeń

W latach 1546–1547 doszło do wojny między siłami cesarskimi a Związkiem Szmalkaldzkim. Działania wojenne początkowo miały charakter manewrowy, jednak sytuacja uległa zmianie po ataku Maurycego saskiego na ziemie elektora. W odpowiedzi Jan Fryderyk I opuścił główne siły protestanckie i skierował się do Saksonii. Ostatecznie został pokonany przez wojska cesarskie w bitwie pod Mühlbergiem nad Łabą w 1547 r. Po klęsce dostał się do niewoli cesarskiej.

Postanowienia

Na mocy kapitulacji wittenberskiej Jan Fryderyk I zrzekł się godności elektorskiej oraz przekazał znaczną część swoich posiadłości Maurycemu saskiemu. Jednocześnie uznał zwierzchnictwo cesarza Karola V. W konsekwencji godność elektorska została przeniesiona na linię albertyńską rodu Wettinów, reprezentowaną przez Maurycego Wettyna.

Skutki

Kapitulacja wittenberska doprowadziła do istotnych zmian w układzie sił w Świętym Cesarstwie Rzymskim. Nastąpiło wzmocnienie pozycji cesarza Karola V oraz osłabienie obozu protestanckiego skupionego wcześniej wokół Związek Szmalkaldzki. Utrwalił się podział rodu Wettinów na linię ernestyńską i albertyńską, przy czym dominującą rolę uzyskała ta druga. Saksonia znalazła się w większym stopniu pod politycznym wpływem władzy cesarskiej. Wydarzenie to stanowiło jeden z kluczowych momentów wojny szmalkaldzkiej oraz istotny etap w dziejach reformacji w Niemczech.