Kapusta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kapusta
Ilustracja
Kapusta czarna
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

różopodobne

Rząd

kapustowce

Rodzina

kapustowate

Rodzaj

Kapusta

Nazwa systematyczna
Brassica L.
Sp. Pl. 666. 1 Mai 1753
Typ nomenklatoryczny

Brassica oleracea L.[3]

Różne odmiany kapusty warzywnej

Kapusta (Brassica L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny kapustowatych. Wyróżnianych jest w jego obrębie od ok. 35[5] do 44[4] gatunków. Pierwotny zasięg obejmował Europę, Azję i północną Afrykę, ale rośliny te zostały rozprzestrzenione na wszystkie kontynenty (z wyjątkiem Antarktydy)[4]. W Polsce rosną jako rośliny uprawiane i zdziczałe[6].

Formy dziko rosnące zasiedlają siedliska ruderalne i piaszczyste, często na terenach nadmorskich. Liczne gatunki, mieszańce, odmiany i kultywary są uprawiane jako warzywa w różnych regionach świata[7]. Do tego rodzaju należą najważniejsze rośliny warzywne i olejodajne z rodziny kapustowatych[8]. Rośliny uprawiane są już od starożytności – Pliniusz Starszy wymieniał już 12 różnych odmian[9]. Kluczowym ośrodkiem pochodzenia i upraw warzyw z tego rodzaju były Chiny[8]. Większość odmian uprawnych pochodzi od czterech gatunków i ich mieszańców: kapusty czarnej B. nigra, warzywnej B. oleracea, sitowatej B. juncea i właściwej B. rapa[9][8].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zasięg rodzaju obejmuje Europę i Azję (z wyjątkiem północnych części tych kontynentów), na wschodzie sięgając po Mongolię i środkowe Chiny, oraz północną Afrykę (kraje śródziemnomorskie i Rogu Afryki)[4]. Największe zróżnicowanie gatunków znajduje się w basenie Morza Śródziemnego. W Europie występują 22 gatunki[9]. Gatunki z tego rodzaju rozprzestrzenione zostały szeroko na różnych kontynentach[4].

W Polsce uprawianych jest ok. 10 gatunków, cztery spotykane są w stanie dzikim, z czego trzy zadomowione, a jeden dziczejący przejściowo[6].

Gatunki flory Polski[6]

Ujęcie taksonomiczne i nazwa naukowa według Vascular plants of Poland, na drugim miejscu podana jest nazwa naukowa (synonim) według Plants of the World online[4].

Morfologia i biologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny jednoroczne, dwuletnie i półkrzewy[10]. Osiągają do 2 m wysokości[7]. Pędy zwykle pachykauliczne – o grubiejącej łodydze i słabo rozgałęzione[9], często sine, nagie lub owłosione, z włoskami prostymi[8].
Liście
Mięsiste, pojedyncze lub pierzasto albo lirowato podzielone[7][8]. Często skupione tylko u nasady pędu. Dolne liście zwykle ogonkowe, górne ogonkowe lub siedzące, często o nasadzie w różny sposób obejmującej łodygę, uszkowatej lub strzałkowatej[8].
Kwiaty
Zebrane w grona silnie wydłużające się w czasie owocowania[8]. Promieniste, 4-krotne, drobne. Działki kielicha nieco woreczkowato rozdęte. Płatki barwy żółtawej, białej lub czerwono nabiegłe, u nasady długo zwężające się z zielonymi miodnikami. Pręcików 6 czterosilnych; 4 wewnętrzne dłuższe od 2 zewnętrznych. Zalążnia górna z krótką zwykle szyjką słupka zwieńczoną główkowatym znamieniem[7].
Owoce
Łuszczyny długie, wąskie, nieco spłaszczone, walcowate lub nieco czterokanciaste[7][8], zawierające od kilku do blisko 50 nasion[8].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna

Rodzaj z rodziny kapustowatych (Brassicaceae) z plemienia Brassiceae[11]. Niejasne są relacje z innymi blisko spokrewnionymi rodzajami, które prawdopodobnie są zagnieżdżone w obrębie tego rodzaju: rokietta Eruca, rzodkiew Raphanus i gorczyca Sinapis[9].

Wykaz gatunków[4]

Długa historia uprawy pozwoliła uzsykać bardzo zróżnicowane odmiany, których klasyfikacja przysparza problemów taksonomicznych – u różnych autorów rośliny mają różną rangę taksonomiczną. Analizy molekularne i cytologiczne oraz doświadczenia z krzyżowaniem roślin pozwoliły już w XXI wieku ustalić, że opisywanych dawniej 25 osobnych gatunków uprawianych w istocie reprezentuje cztery gatunki: kapustę czarną B. nigra, warzywną B. oleracea, sitowatą B. juncea i właściwą B. rapa[9][8].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Warzywa – wiele spośród uprawianych gatunków, mieszańców i odmian to rośliny jadalne uprawiane na całym niemal świecie.
  • Niektóre odmiany (rzepak) są uprawiane dla nasion, z których wytwarza się olej jadalny i biodiesel.
  • Niektóre gatunki i odmiany są uprawiane jako rośliny pastewne.
  • Kwiaciarstwo – niektóre kultywary o ozdobnych liściach używane są w kwiaciarstwie.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa kapusta trafiła do polszczyzny jako zapożyczenie z łaciny, od słowa caputium (główka)[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-22].
  4. a b c d e f g Brassica L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-05-07].
  5. Suzanne I. Warwick: Brassica Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-05-07].
  6. a b c Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 43-44, ISBN 978-83-62975-45-7.
  7. a b c d e Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 171. ISBN 0-333-74890-5.
  8. a b c d e f g h i j Brassica Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-05-07].
  9. a b c d e f David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 129-130. ISBN 978-1-107-11502-6.
  10. Geoffrey Burnie i inni, Botanica : ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134.
  11. Genus Brassica L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-05-07].
  12. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 41. ISBN 978-83-925110-5-2.
  13. Jerzy Ciechanowicz: Medea i czereśnie. Rozmowy o starożytności. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen/Wydawnictwo Krąg, 1994, s. 97. ISBN 83-85199-23-3.