Karl May

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karl May
May (1907)
May (1907)
Imiona i nazwisko Karl Friedrich May
Data i miejsce urodzenia 25 lutego 1842
Ernstthal, Królestwo Saksonii Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg
Data i miejsce śmierci 30 marca 1912
Radebeul, Cesarstwo Niemieckie 
Narodowość niemiecka
Język niemiecki
Gatunki western, powieść przygodowa
Ważne dzieła Winnetou
Strona internetowa

Karl Friedrich May (pol. Karol May, ur. 25 lutego 1842 w Ernstthal, zm. 30 marca 1912 w Radebeul pod Dreznem) – powieściopisarz niemiecki, znany głównie z powieści przygodowych o Dzikim Zachodzie. Jeden z najpopularniejszych i pierwszy pod względem liczby sprzedanych egzemplarzy pisarzy w historii literatury niemieckiej.

Życiorys[edytuj]

Karl May pochodził z ubogiej rodziny tkackiej. Do piątego roku życia był niewidomy, odzyskał wzrok dzięki operacji. Początkowo pracował jako nauczyciel, jednak ze względu na popełnione wykroczenia został zwolniony z pracy. Popadał w konflikty z prawem, na skutek których kilka razy trafił do więzienia, głównie za drobne kradzieże. Właśnie w więzieniu odkrył swój talent pisarski. Po wyjściu na wolność (1874) podjął pierwsze poważniejsze próby literackie. W roku 1875 przybył do Drezna i pracował jako redaktor. W roku 1877 został etatowym pisarzem. Na początku swojej drogi literackiej pisarz tworzył tzw. powieści brukowe, ukrywając się pod pseudonimami, np. Capitain Ramon Diaz de la Escosura. Najbardziej znaną powieścią z tego wczesnego okresu twórczości jest Leśna Różyczka.

Pracując jeszcze w redakcji poznał Emmę Pollmer, z którą wziął ślub w 1880 r. Pisarz mieszkał najpierw w Hohenstein-Ernstthal, aż w roku 1883 r. przeprowadził się ponownie do Drezna. Przełom w jego karierze literackiej nastąpił w 1882 r. – zaczął wtedy opisywać przygody swoich bohaterów w egzotycznych krainach: na Dzikim Zachodzie i Bliskim Wschodzie. Sławę przyniosła mu szczególnie seria powieści dziejących się na Dzikim Zachodzie, których najbardziej znanymi bohaterami byli Winnetou, szlachetny wódz Apaczów i jego biały przyjaciel Old Shatterhandalter ego pisarza. Sukces powieści polega na tym, że fikcyjne wydarzenia zostały bardzo sugestywnie osadzone w geograficznych, obyczajowych i kulturowych realiach. Z postacią Old Shatterhanda pisarz niemal całkowicie się utożsamiał – jako bohater swoich powieści pozował do zdjęć, odpowiadał na listy, na drzwiach swojego domu w Radebeul umieścił wizytówkę „Karl May zwany Old Shatterhandem”.

Karl May zyskał popularność w Europie.

Na przełomie XX wieku stał się ofiarą licznych procesów i dociekań prasowych. Odkrycie kryminalnych czynów w młodości było powodem ataków krytyków literackich. Karl May musiał walczyć przed sądami o swoje dobre imię, prawa autorskie i uznanie jego twórczości. Dużym wstrząsem był dla niego również rozwód w 1903 r. z pierwszą żoną – Emmą. May nie pozostał jednak długo sam – jeszcze w tym samym roku poślubił Klarę Plöhn. Przeżyte zdarzenia i osobiste kłopoty odbiły się na jego zdrowiu. 30 marca 1912 roku pisarz umarł nagle w swojej willi w Radebeul, zaledwie pięć dni po obchodach swoich 70. urodzin.

Większą część majątku pozostawił fundacji pod jego imieniem, która w 1928 r. otworzyła muzeum w Radebeul. W początkowej fazie pieczę nad fundacją sprawowała druga żona Maya – Klara.

May po raz pierwszy odwiedził USA dopiero w 1908 roku, już po napisaniu swoich dzieł dziejących się na Dzikim Zachodzie. Nieznajomość realiów miejsc akcji kompensował dobrym przygotowaniem teoretycznym, fantazją i kreatywnością.

Wszystkie jego utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[1].

Chociaż utwory Karla Maya były wielokrotnie krytykowane jako mało ambitna literatura, to kolejne pokolenia czytelników wciąż się nimi fascynują, głównie ze względu na wartką akcję, egzotykę i humor. Również humanitarne tendencje (dużą rolę odgrywa chrześcijański duch powieści) i poparcie uciskanych narodów (przede wszystkim Indian) stanowią o uniwersalności jego twórczości.

Książki Maya były tłumaczone na co najmniej 33 języki i wydane w łącznej ilości ponad 200 mln egzemplarzy. Same niemieckie wydania osiągnęły nakład 80 milionów. Karl May należy dzięki temu do grona najpopularniejszych i najlepiej sprzedających się pisarzy niemieckich do czasów obecnych.

Twórczość[edytuj]

Głównymi bohaterami powieści, których akcja toczy się na Dzikim Zachodzie, są Old Shatterhand oraz Apacz Winnetou.

Do najbardziej znanych utworów tego cyklu należą:

  • Winnetou I-III (Winnetou, der Rote Gentleman 1893, pierwsze wyd. w Polsce 1910)
  • Old Surehand (Old Surehand 1894–1896, pierwsze wyd. w Polsce 1910)
  • Szatan i Judasz I-III (Satan und Ischariot)
  • Boże Narodzenie (Weihnacht!)
  • Skarb w Srebrnym Jeziorze (Der Schatz im Silbersee 1894, pierwsze wyd. w Polsce 1925)
  • Syn Łowcy Niedźwiedzi – znany również pod tytułem: Old Shatterhand (Der Sohn des Bärenjägers)
  • Upiór z Llano Estacado (Der Geist des Llano estakata)
  • Czarny Mustang (Der schwarze Mustang)
  • Król nafty
  • Winnetou IV (w Polsce znany jako Spadkobiercy Winnetou)

Główni bohaterowie utworów o akcji toczącej się na Bliskim Wschodzie to Kara ben Nemzi oraz jego służący i przyjaciel Halef. Najbardziej popularne powieści z tej serii tworzą tzw. cykl arabski. Tytuły wchodzące w skład tego cyklu:

  • Przez pustynię
  • Przez dziki Kurdystan
  • Z Bagdadu do Stambułu
  • W wąwozach Bałkanów
  • Przez krainę Skipetarów
  • Szut

Inne cykle wschodnie to: W kraju Mahdiego (t. I-III) oraz W kraju Srebrnego Lwa (t. I-IV), na który składają się następujące tytuły (trzy pierwsze części polskiego wydania odpowiadają dwóm pierwszym tomom cyklu w oryginale):

  • Lew krwawej zemsty
  • W lochach Babilonu
  • Twierdza w górach
  • W kraju Srebrnego Lwa
  • Skamieniała modlitwa

a także tworzące jedną całość:

  • Most Śmierci
  • W podziemiach Mekki (kontynuacja Mostu Śmierci, napisana przez Franza Kandolfa)

Inne utwory podróżniczo-przygodowe Karla Maya to powieści rozgrywające się

w Ameryce Południowej:

  • Nad Rio de La Plata
  • W Kordylierach
  • Testament Inków
  • Przez dzikie Gran Chaco

na Dalekim Wschodzie (Chiny):

  • Błękitno-purpurowy Matuzalem

w Afryce:

  • Karawana niewolników

Cykl Ród Rodrigandów (przeróbka wydawnictwa Karl May Verlag, oparta na słynnym zeszytowym brukowcu Maya pt. Leśna Różyczka). Serię wznowiono po raz pierwszy w Polsce powojennej (wersja skrócona) w latach 19881991 (KAW Szczecin, seria: „Biblioteka Podróży, Przygody i Sensacji”).

  • Tajemnica Miksteków; Rozbójnicy z Maladety (tom 1)
  • Cyganie i przemytnicy; La Pendola (tom 2)
  • Ku Mapimi; Pantera Południa (tom 3)
  • W Hararze; Rapier i tomahawk (tom 4)
  • Czarny Gerard; Benito Juarez (tom 5)
  • Traper Sępi Dziób; Jego Królewska Mość (tom 6)
  • Maskarada w Moguncji; Grobowiec Rodrigandów (tom 7)
  • Klasztor della Barbara; Walka o Meksyk (tom 8)
  • Zmierzch cesarza (tom 9)

Począwszy od 1910 r. aż do II wojny światowej Karl May był w Polsce bardzo popularny; postacie z jego powieści były powszechnie znanymi „idolami” młodzieży. W czasach Polski Ludowej ukazał się tylko Winnetou, Old Surehand, Skarb w Srebrnym Jeziorze oraz W Kordylierach. Dopiero w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wydano w Polsce większość jego utworów – niestety, nowe tytuły tłumaczone były z niemieckich przeróbek Karl May Verlag, a przedwojenne wznowienia – skrócone. Wydawnictwami były przeważnie małe, prywatne spółki, przez co książki zawierają bardzo dużo błędów[potrzebny przypis]. Takie wydania bardzo wypaczyły obraz pisarza w Polsce, dlatego polscy fani Maya wciąż czekają na porządną edycję jego książek, opartą na autentycznych, pierwotnych tekstach, opublikowanych za życia autora w wydawnictwach Fehsenfelda i Münchmeyera (wydania niemieckie ukazujące się w wydawnictwie Karl May Verlag po śmierci autora są przeróbkami wydawniczymi i nie mogą być podstawą dla nowych przekładów).

Na motywach powieści Karla Maya powstał (głównie w latach sześćdziesiątych) cykl filmów o przygodach Winnetou. Główne role grali w nich Pierre Brice jako Winnetou, Lex Barker jako Old Shatterhand oraz Stewart Granger jako Old Surehand.

Ekranizacje[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Karla Maya.

Przypisy

  1. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 27.

Bibliografia[edytuj]

  • Norbert Honsza, Wojciech Kunicki: Karol May – anatomia sukcesu

Linki zewnętrzne[edytuj]