Karliczka hawajska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karliczka hawajska
Zapornia palmeri[1]
(Frohawk, 1892)
Karliczka hawajska
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd żurawiowe
Nadrodzina Ralloidea
Rodzina chruściele
Rodzaj Zapornia
Gatunek karliczka hawajska
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 EX pl.svg

Karliczka hawajska (Porzana palmeri) – gatunek małego ptaka z rodziny chruścieli. Występował endemicznie na Laysan, wprowadzony został również na inne wyspy. Ostatniej obserwacji dokonano w czerwcu 1944 lub 1945; gatunek uznany za wymarły.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Frederick William Frohawk w 1892 na łamach The Annals and magazine of natural history na podstawie holotypu z wyspy Laysan. Opis zawierał informacje nie tylko na temat upierzenia, ale również wyglądu gniazda i jaj. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Porzanula Palmeri[3]. Obecnie (2017) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza karliczkę hawajską w rodzaju Porzana. Uznaje ją za gatunek monotypowy[4]. Według Kittlitza karliczki hawajskie zostały odnotowane na wyspie już w 1828 przez załogę okrętu Moller. Pierwsze okazy pozyskano jednak dopiero w 1891, kiedy to do Laysan dotarła ekspedycja Rothschilda[5]. Spreparowane okazy znajdują się między innymi w zbiorach w Berlinie, Cambridge, Honolulu, Chicago, Tring, Nowym Jorku, Filadelfii i Waszyngtonie[6].

Morfologia[edytuj]

Długość ciała wynosiła około 15 cm[3]. Wymiary szczegółowe według Frohawka, oryginalne podane w calach (z dokładnością do 0,1 cala ≈ 2,5 mm): długość skrzydła 57 mm, długość górnej krawędzi dzioba 18 mm, długość skoku 23 mm[3]. Ogon mierzył około 25 mm, był więc stosunkowo krótki; prawdopodobnie ulegał redukcji wraz ze skrzydłami[5]. Pod względem upierzenia karliczki hawajskie przypominały jaśniejsze wersje karliczek zwyczajnych (Zapornia pusilla). Czoło, boki głowy, gardło, pierś i brew były popielate. Grzbiet, skrzydła i ciemię piaskowobrązowe z czarnobrązowymi środkami piór. Barkówki i boki ciała piaskowe. W niższej części brzucha i na pokrywach podogonowych można było dostrzec białe paskowanie. Dziób i nogi żółtawe, oliwkowozielone. Tęczówki czerwone. Samce i samice upierzone były podobnie. Osobniki młodociane wyróżniały się jasnobrązowym (według Frohawka jasnopłowym[3]) spodem ciała[6].

Zasięg występowania[edytuj]

Pierwotny zasięg karliczki hawajskiej obejmował tylko wyspę Laysan[6]. Według Kittlitza identyczny lub podobny ptak miał być widziany również na pobliskiej wyspie Lisianski, ale nie był odnotowywany już w latach późniejszych[5]. Karliczki hawajskie zostały wprowadzone na Atol Pearl i Hermes (1891) i atol Midway (na Eastern Island w 1913 oraz na Sand Island w 1910). Prowadzono również próby wprowadzenia tych chruścieli na Lisianski, Laysan (reintrodukcja) i główne wyspy Hawajów. Żadna z introdukcji nie powiodła się[7].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Zdjęcie z 1913 przedstawiające karliczkę hawajską

Karliczki hawajskie występowały w zaroślach Scaevola i traw[6]. Informacje na temat tych chruścieli są niekompletne. Większość informacji pochodzi z lat 1843–1945; obserwacje terenowe prowadzone były we wszystkich miesiącach poza październikiem i listopadem. Najprawdopodobniej były nielotne, a skrzydeł używały jedynie do balansowania, np. podczas wskakiwania na wyżej położony obiekt czy podczas kąpieli. Nie wykazywały lęku przed człowiekiem; bały się go w jeszcze mniejszym stopniu niż udomowione kury. Osobniki introdukowane na Midway przez cały czas życia tej populacji nie wykształciły lęku przed ludźmi. Karliczki hawajskie były wszystkożerne, zjadały jednak głównie owady, następnie zawartość jaj innych ptaków, fragmenty mięsa i tłuszczu z ptasich trucheł i zieloną materię roślinną. Złapane do niewoli jadły również skrawki odrzucone przez przyrodników podczas preparowania ptasich skórek[5].

Lęgi[edytuj]

Z obserwacji różnych badaczy wynika, że okres lęgowy najintensywniej przebiegał w kwietniu, czerwcu i lipcu. W 1940 na Midway Blackman natknął się na młode osobniki pod koniec marca, wcześnie jak na ten gatunek. Gniazda mieściły się na ziemi lub w splątanej roślinności. Zniesienie liczyło zwykle 3, rzadziej 2 jaja. Według Fishera jaja przeciętnie miały wymiary 31 na 21 mm i każdy z wymiarów różnił się najwyżej o 1 mm. Pisklęta były całkowicie pokryte czarnym puchem; dzioby miały żółte[5].

Status[edytuj]

IUCN uznaje karliczkę hawajską za gatunek wymarły (EX, Extinct). Na Laysan wymarły między 1923 a 1936[7]. Jedyne szacunki liczebności dostępne są dla roku 1912, kiedy to wyspę Laysan miało zamieszkiwać dwa tysiące tych karliczek[5]. W latach 90. XIX wieku na Laysan rozpoczęto wydobycie guana. Pracownicy wprowadzili na wyspy króliki i świnki morskie, które miały stanowić źródło mięsa. Króliki zaczęły się jednak gwałtownie rozmnażać i wygryzły rdzenną roślinność do ziemi, co doprowadziło do spadku liczebności, a następnie wymarcia karliczek hawajskich. Podjęto próby ratowania gatunku wprowadzając je na inne wyspy[6]. W Atolu Pearl i Hermes wymarły w 1930 wskutek sztormów. Na Sand Island w 1943, zaś na Eastern Island w 1944, na obu wyspach wskutek zawleczenia na nie szczurów[7].

Przypisy

  1. Zapornia palmeri, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Zapornia palmeri. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d Frederick William Frohawk. XXXVI.—Description of a new Species of Rail from Laysan Island (North Pacific). „The Annals and magazine of natural history”. 6th ser. vol. 9, s. 246–249, 1892. 
  4. Frank Gill & David Donsker: Rails, gallinules, trumpeters & cranes. IOC World Bird List (v7.1). [dostęp 9 kwietnia 2017].
  5. a b c d e f Baldwin, P. H.. The life history of the Laysan Rail. „Condor”. 49, s. 14-21, 1947. 
  6. a b c d e Julian P. Hume, Michael Walters: Extinct Birds. A&C Black, 2012, s. 106–107. ISBN 9781408158616.
  7. a b c Laysan Rail Zapornia palmeri. BirdLife International. [dostęp 9 kwietnia 2017].