Karminadle

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Karminadle
danie główne, obiadowe
Ilustracja
Inne nazwy karminadla, karbinadle, karbinadla, kardinadle, kardinadla, bergi
Rodzaj kotlety mielone
Kuchnia śląska
Obróbka żywności smażenie na głębokim tłuszczu
Składniki

mięso wieprzowe, bułka pszenna, cebula, jajko, przyprawy (sól, pieprz)

Karminadle[1] (karminadla[2], karbinadle[1][3], karbinadla[2], kardinadle[1][3], kardinadla[2], bergi[3][4]) – potrawa kuchni śląskiej[1][5], rodzaj kotletów mielonych. Są to smażone na głębokim tłuszczu kulki z mielonego mięsa, tradycyjnie wieprzowego[1]. Gotowe karminadle mają lekko spłaszczony, kulisty kształt i średnicę ok. 5–7 cm[1]. W smaku są słone i lekko pikantne[1]. 17 stycznia 2008 tak zdefiniowane karminadle zostały wpisane na Listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w kategorii „Gotowe dania i potrawy w województwie śląskim”[1].

Tradycyjne karminadle przygotowuje z wieprzowiny (łopatka lub karczek) zmielonej razem z czerstwą bułką namoczoną w mleku lub wodzie, wymieszanych z drobno pokrojoną cebulą, surowym jajkiem i przyprawami (solą i pieprzem)[6]. Uformowane kotlety obtacza się w bułce tartej i smaży na głębokim[1] tłuszczu (smalcu) z obu stron[6].

W przeszłości karminadle były daniem odświętnym (przyrządzanym np. po świniobiciu[1]), później stały się daniem obiadowym podawanym w tygodniu. Do historii polskiej kinematografii przeszła scena z rozgrywającego się na Śląsku w 1934 roku filmu Perła w koronie (1971), w której główny bohater po powrocie do domu z pracy w kopalni otrzymuje na obiad (na drugie danie) ziemniaki z karminadlem i kapustą[1][7][8].

Karminadle podaje się np. z kluskami śląskimi i gotowaną młodą kapustą[9], lub też np. z ziemniakami i surówką (z kapusty lub buraków)[10]. Pokrojone na plastry karminadle spożywane są również na zimno, jako składnik kanapek.

Inne warianty[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie, tak jak i dawniej[11], do wyrobu karminadli używa się też mięsa wieprzowo-wołowego[5]. W czasach, gdy na Śląsku powszechny był chów królików, przygotowywano je także z mięsa króliczego[5][11]. Według Elżbiety Łabońskiej jeszcze inną odmianą jest „karminadel górnośląski”, przyrządzany z mięsa wieprzowego i solonego śledzia[11][12].

Karminadle z królika[edytuj | edytuj kod]

Według przepisu Elżbiety Łabońskiej, który podała w książce Śląska kucharka doskonała, „karminadle z królika” przygotowuje ze zmielonych razem mięsa z królika, świeżego boczku oraz bułki kajzerki namoczonej w mleku, wymieszanych z podsmażoną na tłuszczu cebulą, surowym jajkiem i przyprawami (solą, pieprzem i tymiankiem)[13]. Niewielkie, uformowane kotlety obtacza się w bułce tartej i smaży na gorącym smalcu z obu stron[13].

Karminadel górnośląski (karminadle ze śledziem)[edytuj | edytuj kod]

Według przepisu Elżbiety Łabońskiej, który podała w książce Śląska kucharka doskonała, „karminadel górnośląski” przygotowuje się ze zmielonych razem mięsa z karczku wieprzowego, solonego śledzia oraz bułki kajzerki namoczonej w wodzie lub mleku, wymieszanych z podsmażoną na tłuszczu cebulą, surowym jajkiem i przyprawami (solą, pieprzem i majerankiem)[12]. Malutkie, bo o średnicy 1,5—2 cm, uformowane kotlety obtacza się w mące i smaży na gorącym smalcu z obu stron[12]. Jak twierdzi autorka, podaje się je „z ziemniakami, kiszoną kapustą duszoną, sałatą zieloną z boczkiem wędzonym, mizerią lub sałatką z kapusty białej[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k Karminadle / karbinadle / kardinadle. W: Lista produktów tradycyjnych (woj. śląskie) [on-line]. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2012-09-05)].
  2. a b c Bożena Cząstka-Szymon: Mały słownik gwary Goŕnego Śląska - Część 1. Leksem, 1999. Cytat: „karbinadla, karbinadel, karminadla, karminadel, kardinadla, por. gychaktys – kotlet mielony, sznycel : Dziś na łobiod karbinadla z kartoflami i kapustóm.”.
  3. a b c Zofia Szromba-Rysowa: Pożywienie ludności wiejskiej na Śląsku. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1978. Cytat: „bergi (D.W.) – mielone wołowe lub wieprzowe kotlety z cebulą, solą i tartą bułką albo namoczonym chlebem, smażone na tłuszczu; inaczej karminadle lub kardinadle (D.)”.
  4. rozdział „Wielkanoc”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Katowice 1990: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego Fundacja dla Uniwersytetu Śląskiego. Cytat: Wśród wielkanocnych potraw z mięsa podawanych w drugim dniu świąt, poza tradycyjnym królikiem przyrządzanym na różne sposoby, znaleźć można było czasami (…) a w rodzinach uboższych kurę lub koguta duszonego lub pieczonego i „karminadle" czyli inaczej „bergi" tj. kotleciki z mięsa mielonego..
  5. a b c Karminadle, karbinadle, kardinadle. W: Śląski Produkt Regionalny [on-line]. Śląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Częstochowie, 2006-06-02. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2014-05-20)].
  6. a b Karminadle (karbinadle, kotlety mielone). W: Ślaskie smaki [on-line]. Śląska Organizacja Turystyczna, 2016-03-21. [dostęp 2020-08-20]. Źródło podane tamże: Zbiór przepisów potraw regionalnych województwa śląskiego, ŚOT.
  7. Maria Lipok-Bierwiaczonek. Śląsk według Kutza. „Kwartalnik Filmowy”. Nr 18, s. 46–58, 1997. Państwowy Instytut Sztuki. 
  8. [fragment filmu zawierający omawianą scenę]: Perła w koronie. W: Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej [on-line]. Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny (FINA). [dostęp 2020-08-21].
  9. Karminadle z młodą kapustą [prosty obiad po śląsku]. Beszamel.se.pl / Time SA. [dostęp 2020-08-20].
  10. Gabriela Rapiej: Karminadle i kassler - nowe przepisy Magdy Gessler z "Kuchennych rewolucji". Ofeminin.pl / Ringier Axel Springer Polska, 2015-10-02. [dostęp 2020-08-20].
  11. a b c rozdział „Kuchnia na beztydzień”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Katowice 1990: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego Fundacja dla Uniwersytetu Śląskiego. Cytat: Obiad stanowiły również takie potrawy jak: karminadle z mięsa mieszanego wołowo-wieprzowego, z samej wieprzowiny, klopsy gotowane, karminadle z królika, karminadel górnośląski (…).
  12. a b c d przepis „Karminadel górnośląski”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Katowice 1990: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego Fundacja dla Uniwersytetu Śląskiego.
  13. a b przepis „Karminadle z królika”. W: Elżbieta Łabońska: Śląska kucharka doskonała. Katowice 1990: Fundacja dla Śląskiego Instytutu Naukowego Fundacja dla Uniwersytetu Śląskiego.