Karol Levittoux

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Картина «Смерть Кароля Левитту»
Obraz Antoniego Kozakiewicza Śmierć Karola Levittoux
Tablica upamiętniająca Karola Levittoux na fasadzie pałacu Działyńskich przy al. „Solidarności” 74a (dawniej ul. Leszno) w Warszawie – w miejscu gdzie istniało gimnazjum, w którym działał

Karol Levittoux (ur. 1820 prawdopodobnie[1] w Kumelsku koło Kolna, zm. 7 lipca 1841 w Warszawie) – polski działacz niepodległościowy, student kursów prawniczych w Warszawie. Karol był synem Piotra Levittoux-Desnouettes, francuskiego sierżanta, osiadłego w Polsce w 1813[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Uczeń i absolwent pijarskiego gimnazjum łukowskiego, słuchacz kursów pedagogicznych w Warszawie. W 1839 roku założył w Łukowie Związek Patriotyczny, którego działalność polegała na pracy samokształceniowej i agitacji, będąc częścią składową Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Z jego inicjatywy powstał też podobny związek w Chełmie. Biorący udział w sprzysiężeniach zostali oskarżeni o dążenie do wywołania powstania zbrojnego, utworzenie rządu republikańskiego oraz zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów. Sprzysiężenie zostało wykryte na skutek zeznań złożonych przez nauczyciela szkoły elementarnej w Łukowie Jana Thierbacha. Levittoux po aresztowaniu w 1841 przebywał kilka miesięcy w warszawskiej cytadeli. Brutalne śledztwo po nieudanej próbie ucieczki doprowadziło go do popełnienia samobójstwa. Levittoux podpalił siennik i zginął w ogniu. Nie chciał wydać swoich towarzyszy. Stał się symbolem niezłomnej postawy i poświęcenia za ojczyznę.

Bolesław Limanowski tak przedstawia bieg wydarzeń:

Armia szpiegów pod dowództwem słynnego Abramowicza napadała na domy, dwory i, znalazłszy jakąś książkę zakazaną lub jaką inną poszlakę, więziła i odsyłała do cytadeli. (...) Tak było w 1841 r., kiedy wykryto związek młodzieży szkolnej w Łukowie. Przywieziono wówczas około 200 młodzieńców. Młodzież trzymała się dzielnie i nic z niej wydobyć nie można było. Kierownikiem tego związku był Karol Levittoux, wielkiego hartu i niezwykłych zdolności młodzieniec. Dostał on 2 tysiące pałek, co dwa dni po 400, był głodzony, nie dawano mu spać, ale wszystko to wytrzymał i nikogo nie wydał. Z powodu zaślubin następcy Mikołaja wystarano się o uwolnienie młodzieży łukowskiej, ale z tej łaski wyłączono Levittoux. Wówczas starano się ułatwić mu ucieczkę i w grzbiecie książki wraz z listem, kluczem [szyfrem] pisanym, przysłano piłkę do przerzynania krat. Przy rewizji więźniów, która odbywała się często, wpadły one w ręce żandarmów. Rozpoczęły się więc nowe badania [przesłuchania] i nowe męczarnie. Levittoux, osłabiony na ciele i czując w sobie słabnącego ducha, z obawy, aby nie wydał nikogo, podpalił swoje łózko i na nim życie zakończył. Było to ostatnich dni lipca 1841 r. Od tego czasu zaprzestano dawać światło więźniom[3].

Cyprian Kamil Norwid w liście do Zygmunta Krasińskiego tak opisywał śmierć Levittoux:

...kląkł na łóżku z twardych desek powrozami słomianymi okręconych – pod one deseczki świecę postawił; wolno zapaliły się powrozy kręcone ze słomy. Jak wieczność długo musiały się rozżarzać, nim zaczęły śmierć zadawać. Kilka godzin ujść musiało nim to łóżko – w stos się przeobraziło i to raczej węglem niż płomieni. Znaleziono go na kolanach z piersią i twarzą zwęgloną, bez życia wpół opadłym...

W sztuce[edytuj | edytuj kod]

Czyn Karola Levittoux zainspirował Cypriana Kamila Norwida do napisania wiersza Burza (Śmiało, młodzieńcze...)[4], gdzie napisał:

Śmiało, młodzieńcze, chociaż przepaść bliska,

A niebo gromem odzywa się nowym!

Z nieuchronnego wynijdziesz ogniska

W wieńcu, gwiazdami iskier brylantowym,

Do śmierci Levitoux nawiązuje również fragment dramatu Norwida Za kulisami z 1866 r.[5]. Słowa te zainspirowały Jerzego Andrzejewskiego do zatytułowania powieści Popiół i diament, a sam utwór wykonywany był jako piosenka pod tytułem Po to właśnie, min. przez Stana Borysa. Fragment dramatu brzmi:

Coraz to z ciebie, jako z drzazgi smolnej,

Wokoło lecą szmaty zapalone;

Gorejąc, nie wiesz, czy stawasz się wolny.

Czy to, co twoje, ma być zatracone.


Czy popiół tylko zostanie i zamęt,

Co idzie w przepaść z burzą? Czy zostanie

Na dnie popiołu gwiaździsty dyjament,

Wiekuistego zwycięstwa zaranie?

Wiersze poświęcili mu również Władysław Syrokomla (Karol Levittoux), Mieczysław Romanowski (Śmierć Levittoux), Roman Zmorski (Modlitwa) i Jan Kanty Radecki (Spaleniec)[6].


Postaci tej poświęcony jest także współczesny wiersz Jerzego Czecha pt. Karol Levittoux, wykonywany przez Przemysława Gintrowskiego do jego własnej melodii (utwór wszedł w skład programu "Kamienie" z 1991 roku)[7]. Fragment utworu:

Pod siennikiem migoce kaganek

Mniej boli ogień, niźli ran płomienie

Dziś sobie takie rozścielę posłanie

Co moją celę w jeden krzyk zamieni

Malarz Antoni Kozakiewicz (1841-1921) namalował obraz Śmierć Karola Levittoux (zaginiony, znany tylko z reprodukcji)[8].

Około 1862 Władysław Oleszczyński wykonał medal pamiątkowy z wizerunkami o. Floriana Topolskiego i Karola Levittoux[9].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • Imię Karola Levittoux nosi jedna z ulic wewnątrz warszawskiej Cytadeli.
  • Tablica pamiątkowa na szczytowej ścianie pałacu Działyńskich przy al. „Solidarności” 74a w Warszawie, odsłonięta w 1966[10].
  • W Łukowie organizowany jest coroczny Memoriał Piłki Siatkowej im. Karola Levittoux. W zawodach biorą udział najlepsze amatorskie zespoły z całej Polski. 10 maja 2014 roku, podczas pierwszego dnia kolejnej edycji memoriału, została odsłonięta pamiątkowa tablica wraz z kamieniem, która znajduje się w parku miejskim.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Młodszym bratem Karola był dr Henryk Levittoux, warszawski lekarz i przyrodnik, który pozował Janowi Matejce do obrazu Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem. Matejko namalował również portret Marii Levittoux, bratanicy Karola[11].

W czasie przewrotu majowego w 1926 r. jedną z ofiar był student i członek Korporacji Akademickiej Chrobatia[12] – Karol Levittoux, stryjeczny wnuk słynnego konspiratora, najprawdopodobniej zabity przez oddziały wierne Piłsudskiemu[13].

Stryjeczny prawnuk Karola, major Henryk Julian Levittoux, lekarz i uczestnik kampanii wrześniowej, zginął zamordowany w zbrodni katyńskiej w maju 1940 roku jako jeniec obozu w Charkowie[5]. Jego brat pułkownik Jerzy Levittoux był szefem sztabu w dywizji generała Maczka i zginął w 1944 roku w Normandii[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Według Polskiego Słownika Biograficznego wersja o urodzeniu w Łukowie nie odpowiada prawdzie.
  2. Polski słownik biograficzny t. 17, 1935
  3. Bolesław Limanowski: Historia demokracji polskiej w epoce porozbiorowej.
  4. Jego śmierć opiewał Norwid. 180 lat od tragicznych wydarzeń, tustolica.pl [dostęp 2021-11-12] (pol.).
  5. a b Barbara Sawic, Co po nas zostanie?, „Przewodnik Katolicki 27/2014”, 2014.
  6. Bogdan Zeler, Śmierć spiskowca Karol Levittoux w liryce polskiej, „Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 1376”, 1993.
  7. Tekst wiersza
  8. Śmierć Karola Levittoux | Kopie obrazów olejnych, kopieobrazow.org, 14 kwietnia 2013 [dostęp 2021-11-12] (pol.).
  9. Polona, polona.pl [dostęp 2021-11-12].
  10. Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w.. Warszawa: Argraf, 2004, s. 284. ISBN 83-912463-4-5.
  11. a b Maciej Załuski, Trzy wieki rodziny Levittoux w Polsce, wyd. Exemplum 2020
  12. Corporatio Respublica, Księga pamiątkowa X-lecia, Warszawa 1932
  13. J. Czerwiński, Jak zginął ś. p. K. Levittoux, Gazeta Warszawska, nr 150, 3 VI 1926, s. 5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Polski Słownik Biograficzny, Tom XVII, str. 196 i n.
  • "Demokrata Polski" 1844, nr. 19, str. 91
  • Maciej Załuski, Trzy wieki rodziny Levittoux w Polsce, wyd. Exemplum 2020