Karol XI

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Karol XI
Z Bożej łaski król Szwecji, Gotów i Wenedów, wielki książę Finlandii, książę Skanii, Estonii, Inflant, Karelii, Bremy, Verden, Szczecina, Pomorza, Kaszubów i Wenden, książę Rugii, pan Ingrii, Wismaru, hrabia Renu, książę Bawarii, Jülich, Kleve, Bergu.
ilustracja
Król Szwecji
Okres panowania od 13 lutego 1660
do 5 kwietnia 1697
Poprzednik Karol X Gustaw
Następca Karol XII
Książę Palatynatu-Dwóch Mostów
Okres panowania od 13 lutego 1660
do 11 kwietnia 1681
Poprzednik Karol X Gustaw
Następca połączenie z Palatynatem-Dwóch Mostów
Książę Palatynatu-Dwóch Mostów
Okres panowania od 11 kwietnia 1681
do 5 kwietnia 1697
Poprzednik Fryderyk Ludwik Wittelsbach
Następca Karol XII
Dane biograficzne
Dynastia Wittelsbachowie
Data urodzenia 24 listopada 1655
Data śmierci 5 kwietnia 1697
Ojciec Karol X Gustaw
Matka Jadwiga Eleonora z Holstein-Gottorp
Żona Ulryka Eleonora Oldenburg
Dzieci Karol XII, Ulryka Eleonora Wittelsbach.

Karol XI Wittelsbach, szw. Karl XI (ur. 24 listopada 1655 w Sztokholmie, zm. 5 kwietnia 1697 tamże) – król Szwecji, książę Bremy i Verden, książę Palatynatu-Dwóch Mostów od 1660.

Biografia[edytuj]

Dzieciństwo[edytuj]

Karol XI w wieku 5 lat na obrazie Davida Klöckera Ehrenstrahla

Urodził się w 1655 na zamku Trzy Korony w Sztokholmie jako syn Karola X Gustawa króla Szwecji i jego żony Jadwigi Eleonory holsztyńskiej, córki Fryderyka III, księcia holsztyńskiego na Gottorpie. W wieku 4 lat objął formalnie rządy po nagłej śmierci swojego ojca, jednak faktyczna władza znajdowała się w rękach jego matki, pełniącej funkcję regentki oraz oligarchii magnackiej.

Jako nastolatek, Karol wiele uwagi poświęcał się zajęciom sportowym i ćwiczeniom, a jego ulubioną rozrywką było polowanie na niedźwiedzie. Nie przejmował się sprawami związany z polityką. Nie interesowała go literatura oraz przejawiał objawy dysleksji[1]. Uchodził według współczesnych mu ludzi za osobę mało wykształconą. Był zależny od matki i doradców, prowadzących w jego imieniu politykę zagraniczną, ponieważ władca ten nie umiał żadnego języka obcego poza językiem niemieckim, który znał bardzo słabo[2].

Pierwsze lata panowania[edytuj]

18 grudnia 1672 został uznany przez szwedzki parlament stanowy – Ståndsriksdagen pełnoletnim, co zapoczątkowało jego bezpośrednie rządy w państwie. Na wiosnę tego samego roku zawarł przymierze królem Francji Ludwikiem XIV Burbonem i w zamian za subwencje na zbrojenia zobowiązał się do pomocy wojskowej na wypadek wojny w Niemczech.

Polityka zagraniczna[edytuj]

Karol XI podczas bitwy pod Lund (1676)

Wypełniając postanowienia tego traktatu zaatakował w grudniu 1674 Brandenburgię. Niedługo potem znalazł się w stanie wojny ze sprzymierzeńcami elektora brandenburskiego: Danią i Holandią, co uwikłało Szwecję w walki na kliku frontach. 28 czerwca 1675 roku wojska szwedzkie poniosły klęskę w bitwie pod Fehrbelinem. Po serii klęsk zadanych flocie szwedzkiej przez Duńczyków i Holendrów koło Olandii (1676) i u wybrzeży Zelandii (1677) utracił inicjatywę na Morzu Bałtyckim, w efekcie czego w latach 1675-1678 poniósł duże straty terytorialne, głównie na rzecz Brandenburgii, która zajęła całą część szwedzkiego Pomorza Zachodniego z Wołogoszczą, Szczecinem i wyspami Uznam, Wolin i Rugią. Dzięki interwencji dyplomatycznej Francji odzyskał większość utraconych ziem oraz zawarł traktaty pokojowe z Brandenburgią w Saint-Germain-en-Laye (29 czerwca 1679) i Danią w Lund (26 września 1679).

Polityka wewnętrzna[edytuj]

Niepowodzenia w polityce zagranicznej polegające na prowadzeniu niepomyślnych wojen, pozwoliły Karolowi XI na wprowadzenie w Szwecji rządów absolutnych, które popierali mieszczanie oraz średnia szlachta. W latach 1680-1683 zniósł baronie i hrabstwa, a cały obszar państwa podzielił na mniejsze okręgi (routu), z których każdy był zobowiązany dostarczać jednego żołnierza oraz wyposażyć go w broń[potrzebny przypis]. Ponadto żołnierz dostawał w swoim okręgu kawałek ziemi.

Zamek Läckö, jedna z posiadłości objętych wielką redukcją

Przeprowadził przy poparciu niższych stanów rewindykację dóbr królewskich tzw. wielka redukcja przez co ustabilizował finanse. Niedługo potem dokonał reformy systemu finansowego oraz reorganizacji armii.

Ograniczył rolę instytucji stanowych, sejmu i Rady Królestwa, którą przekształcił w Radę Królewską jako doradczy organ panującego. Dążył do pełnej integracji ustrojowej i administracyjnej prowincji szwedzkich, a w przypadku byłych prowincji duńskich i norweskich – Skanii i Blekinge, także narodowej. Za jego panowania założono w 1668 Uniwersytet w Lund.

Małżeństwo i dzieci[edytuj]

6 maja 1680 poślubił Ulrykę Eleonorę Oldenburg, córkę króla Danii Fryderyka III i Zofii Amalii brunszwickiej. Para miała siedmioro dzieci:

Trumna ze szczątkami Karola XI
  • Jadwigę Zofię, przyszłą księżną Holstein-Gottorp (1681-1708)
  • Karola XII, kolejnego króla Szwecji (1682-1718)
  • Gustawa (1683-1685)
  • Ulryka (1684-1685)
  • Fryderyka (1685-1685)
  • Karola Gustawa (1686-1687)
  • Ulrykę Eleonorę, również przyszłą królową Szwecji (1688-1741).

Śmierć[edytuj]

Karol XI skarżył się od 1694 na częste bóle brzucha. Dwa lata później stan zdrowia władcy znacznie się pogorszył, także już w lutym 1697 król musiał wracać często do Sztokholmu, gdzie lekarze odkryli, że Karol XI ma duży i twardy guz w brzuchu oraz, że są bezsilni i niewiele mogą zrobić, aby go wyleczyć. Rok później władca zmarł, a sekcja zwłok wykazała, iż nowotwór rozprzestrzenił się na całą jamę brzuszną. Został pochowany w sztokholmskim kościele Riddarholmen[3].

Genealogia[edytuj]

Prapradziadkowie

książę Palatynatu-Zweibrücken
Wolfgang Wittelsbach
(1526-1569)
∞1545
Anna Heska
(1504-1567)

książę Kleve, Jülich i Bergu
Wilhelm Bogaty
(1516-1592)
∞1546
Maria Habsburg
(1531-1581)

król Szwecji
Gustaw I Waza
(1496-1560)
∞1536
Małgorzata Leijonhufvud
(1514-1551)

elektor Palatynatu Reńskiego
Ludwik VI Wittelsbach
(1539-1583)
∞1560
Elżbieta Heska
(1539-1582)

książę Szlezwika-Holsztynu-Gottorp
Adolf I
(1526-1586)
∞1564
Krystyna Hessen-Kassel
(1543-1604)

król Danii
Fryderyk II Oldenburg
(1534-1588)
∞1572
Zofia Meklemburska
(1557-1631)

elektor Saksonii
Krystian I Wettyn
(1560-1591)
∞1582
Zofia Hohenzollern
(1568-1622)

książę Prus
Albrecht Fryderyk Hohenzollern
(1553-1618)
∞1573
Maria Eleonora Jülich-Kleve-Berg
(1550-1608)

Pradziadkowie

książę Palatynatu-Zweibrücken
Jan I Wittelsbach
(1550-1604)
∞1579
Magdalena Jülich-Klewe-Berg
(1553-1633)

król Szwecji
Karol IX Waza
(1550-1611)
∞1579
Anna Maria Wittelsbach
(1561-1589)

książę Szlezwika-Holsztynu-Gottorp
Jan Adolf
(1575-1616)
∞1596
Augusta Oldenburg
(1580-1639)

elektor Saksonii
Jan Jerzy I Wettyn
(1585-1656)
∞1607
Magdalena Sybilla Hohenzollern
(1586-1659)

Dziadkowie

książę Palatynatu-Zweibrücken
Jan Kazimierz Wittelsbach
(1589-1652)
∞1615
Katarzyna Wazówna
(1584-1638)

książę Szlezwika-Holsztynu-Gottorp
Fryderyk III
(1597-1659)
∞1630
Maria Elżbieta Wettyn
(1610-1684)

Rodzice

król Szwecji
Karol X Gustaw
(1622-1660)
∞1654
Jadwiga Eleonora holsztyńska
(1636-1715)

Karol XI (1655-1697), król Szwecji

Przypisy

  1. Åberg, Alf, Karl XI, Wahlström & Widstrand, Falun 1994.
  2. Upton, Anthony F., Charles XI and Swedish Absolutism, 1660–1697, Cambridge University Press, 1998, s. 91.
  3. Rystad, Göran, Karl XI. En biografi, AiT Falun AB 2001, s. 368-369.

Bibliografia[edytuj]

  • Lagerqvist, Lars O., Historia Szwecji, przekł. H. Thylwe, Instytut Szwedzki, Sztokholm 2002.
  • Kersten A., Historia Szwecji, Ossolineum, Wrocław 1973.
  • Słownik władców Europy nowożytnej i współczesnej, pod red. J. Dobosza i M. Serwańskiego, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1998.


Poprzednik
Karol X Gustaw
Armoiries Bavière-Palatinat.svg Książę Palatynatu-Dwóch Mostów
1660-1681
Armoiries Bavière-Palatinat.svg Następca
połączenie z Palatynatem-Zweibrücken
Poprzednik
Fryderyk Ludwik Wittelsbach (Pfalz-Zweibrücken)
Armoiries Bavière-Palatinat.svg Książę Palatynatu-Dwóch Mostów
1681-1697
Armoiries Bavière-Palatinat.svg Następca
Karol XII