Karp

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy ryby. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Karp
Cyprinus carpio[1]
Linnaeus, 1758
Sazan – dzika forma karpia
Sazan – dzika forma karpia
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada promieniopłetwe
Rząd karpiokształtne
Rodzina karpiowate
Rodzaj Cyprinus
Gatunek karp
Synonimy
  • Carpio vulgaris Rapp, 1854
  • Cyprinus atrovirens Richardson, 1846
  • Cyprinus bithynicus Richardson, 1857
  • Cyprinus carpio anatolicus Hankó, 1925
  • Cyprinus carpio carpio Linnaeus, 1758
  • Cyprinus carpio caspicus Walbaum, 1792
  • Cyprinus carpio communis Anonymous, 1996
  • Cyprinus carpio elongatus Walecki, 1863
  • Cyprinus carpio fluviatilis Pravdin, 1945
  • Cyprinus carpio gibbosus Kessler, 1856
  • Cyprinus carpio lacustris Fitzinger, 1832
  • Cyprinus carpio monstrosus Walecki, 1863
  • Cyprinus carpio oblongus Antipa, 1909
  • Cyprinus carpio specularis Lacepède, 1803
  • Cyprinus chinensis Basilewsky, 1855
  • Cyprinus conirostris Temminck & Schlegel, 1846
  • Cyprinus coriaceus Lacepède, 1803
  • Cyprinus elatus Bonaparte, 1836
  • Cyprinus hungaricus Heckel, 1837
  • Cyprinus macrolepidotus Meidinger, 1794
  • Cyprinus macrolepidotus Schinz, 1822
  • Cyprinus macrolepidotus Hartmann, 1827
  • Cyprinus mahuensis Liu & Ding, 1982
  • Cyprinus melanotus Temminck & Schlegel, 1846
  • Cyprinus nordmannii Valenciennes, 1842
  • Cyprinus nudus Bloch, 1784
  • Cyprinus obesus Basilewsky, 1855
  • Cyprinus regina Bonaparte, 1836
  • Cyprinus regius Nau, 1791
  • Cyprinus rex Walbaum, 1792
  • Cyprinus rexcyprinorum Bloch, 1782
  • Cyprinus rondeletii Shaw, 1802
  • Cyprinus specularis Lacepède, 1803
  • Cyprinus specularis Gronow, 1854
  • Cyprinus viridescens Lacepède, 1803
  • Cyprinus vittatus Valenciennes, 1842
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 VU pl.svg

Karp[3] (Cyprinus carpio) – gatunek słodkowodnej ryby z rodziny karpiowatych (Cyprinidae). Hodowany i poławiany na dużą skalę jako ryba konsumpcyjna.

Występowanie[edytuj]

Zlewiska mórz Czarnego, Kaspijskiego i Aralskiego. Licznie odmiany hodowlane są rozpowszechnione zarówno w hodowli, jak i w wodach otwartych na całym niemal świecie.

Żyje w głębokich rzekach, starorzeczach, odnogach lub rozlewiskach.

Historia[edytuj]

Cyprinus carpio Linnaeus 1758 Fig 126 (Matschie et al. 1909).svg

Karp, jako gatunek, powstał na drodze naturalnej poliploidyzacji na przełomie trzeciorzędu i czwartorzędu w okolicach Morza Kaspijskiego i wschodniej Anatolii[4]. Forma dzika (sazan[3]) występowała pierwotnie w Europie południowo-wschodniej i Azji zachodniej w zlewiskach mórz Egejskiego, Czarnego, Kaspijskiego i Aralskiego. Najwcześniej karp został udomowiony w Chinach (V w p.n.e.). Już z roku 350 p.n.e. pochodzą pierwsze wzmianki o karpiu w Europie. Znajdujemy je u Arystotelesa. O karpiu pisze też Pliniusz Starszy (23-74 p.n.e.) w swojej Historii Naturalnej. W Europie była to pierwsza ryba hodowana w sztucznych stawach, zakładanych przy klasztorach. Od VII do XII wieku nastąpił szybki rozwój rybactwa w majątkach klasztornych Belgii, Francji, Niemiec i na Bałkanach. Jest jedną z najważniejszych ryb hodowlanych.

W Polsce karp jest gatunkiem obcym, sprowadzonym pomiędzy XII a XIII wiekiem, prawdopodobnie z hodowli cystersów czeskich lub morawskich[5].

Na świecie odławia się ok. 200 tys. ton karpia rocznie. W Polsce stanowi połowę odławianych ryb słodkowodnych. Przez wędkarzy uważany jest za rybę waleczną i przebiegłą.

W Polsce w okresie powojennym został uznany za jedno z podstawowych dań wigilijnych, głównie ze względu na najniższą cenę i łatwość hodowli, która skłoniła ówczesne władze państwowe do jego masowej hodowli na potrzeby świąteczne[6].

Budowa[edytuj]

Szkielet karpia

Osiąga ponad 1 m długości i masę ponad 30 kg (największy złowiony ważył 49 kg)[7]. Najcięższy karp złowiony w Polsce ważył 34,5 kg[8]. Ciało wydłużone, wrzecionowate, prawie okrągłe w przekroju poprzecznym. Otwór gębowy dolny, mięsisty, zaopatrzony w 2 pary wąsików. Łuski cykloidalne, duże, mocno osadzone w skórze. Płetwa grzbietowa jest bardzo długa.

Grzbiet ciemny, zielonkawobrązowy lub szarozielony, boki jaśniejsze, ciemnooliwkowe ze złotym połyskiem, brzuch żółtawo-lub kremowobiały. Płetwy nieparzyste szarawoniebieskie, parzyste czerwonawe.

Liczne odmiany hodowlane karpia odznaczają się często silnie wygrzbieconym i szerokim ciałem oraz różnym stopniem zaniku łusek. Występują odmiany zupełnie bezłuskie lub z łuskami tylko w pobliżu nasad poszczególnych płetw. Wyhodowano również liczne odmiany ozdobne (czerwone, białe, pomarańczowe i wielobarwne). Niektóre odmiany hodowlane karpia:

  • lustrzeń, karp królewski (dawniej karp galicyjski) – odmiana wyhodowana w Polsce, w Kaniowie[9], silnie wygrzbiecone ciało oraz rząd dużych łusek wzdłuż linii bocznej i w okolicach głowy;
  • karp pełnołuski;
  • karp bezłuski (golec);
  • karp koi – ozdobna odmiana w wielu wariantach z efektownym ubarwieniem – białe, zwykle z plamami pomarańczowymi, czerwonymi lub czarnymi. Często hodowana w ozdobnych zbiornikach przydomowych (stawach, sadzawkach i oczkach ogrodowych). Pochodzi z Japonii, ryba ma zwykle 30–40 cm długości, może dochodzić do 75 cm. Poszczególne odmiany hodowlane (ponad 100) różnią się zarówno ubarwieniem, jak i ułuszczeniem. Przebywa przy dnie, gdzie ryje podłoże i wygrzebuje pokarm. Żywi się głównie roślinami i glonami, a także drobnymi zwierzętami wodnymi. Jak wszystkie odmiany hodowlane, koi jest wrażliwy na zimną wodę;
  • karp zatorski – unikalna odmiana lokalna. Karp zatorski jest lustrzeniem o ułuszczeniu wieńcowym, strzałkowym lub siodełkowym i ubarwieniu oliwkowo-niebieskim.
Lustrzeń
Karpie z Wełtawy

Odżywianie[edytuj]

Żywi się larwami owadów, mięczakami, skorupiakami, glonami oraz innymi organizmami zwierzęcymi i roślinami.

Rozród[edytuj]

Dojrzewa w 3–4 roku życia, samce rok wcześniej niż samice. Trze się w maju i czerwcu w płytkiej, silnie zarośniętej wodzie. Tarło przebiega bardzo hałaśliwie, w jego trakcie tarlaki bardzo często wyskakują ponad powierzchnię wody. Ikra jest przyklejana do roślinności wodnej, wylęg następuje po 3–5 dniach. Młode zaraz po wylęgu mierzą około 5 mm, mają duży pęcherzyk żółtkowy oraz specjale gruczoły, które umożliwiają im przyczepianie się do roślinności wodnej przez okres 3–14 dni w zależności od odmiany. Po wchłonięciu woreczka żółtkowego odżywiają się planktonem. Po osiągnięciu około 2 cm długości zaczynają odżywiać się fauną denną.

Znaczenie gospodarcze[edytuj]

Karp jest jedną z najważniejszych ryb gospodarczych. Jest hodowany w stawach od tysięcy lat, został wprowadzany do wód otwartych. Chętnie poławiany przez wędkarzy na grunt (tzw. wędkarstwo karpiowe) i spławik.

Karp występuje obecnie w ok. 60 krajach na wszystkich kontynentach (z wyłączeniem Antarktydy). W wielu z nich jest uważany za szkodnika. W Stanach Zjednoczonych oraz w Australii jest uznawany za groźny gatunek inwazyjny. W tym drugim kraju, wobec braku tradycji konsumpcji tej ryby, produkuje się z karpi nawóz. W Polsce karp stanowi 80% zarybień wód otwartych. Budzi to duże kontrowersje, gdyż jest to gatunek obcy i ma niekorzystny wpływ na zbiornik, do którego jest wpuszczany (zamulenie wody oraz degradacja dna).

W 2013 roku w Polsce wyprodukowano 18,8 tys. ton karpia, około tysiąc ton więcej, niż w 2012 r.[10]

Ilość aminokwasów w 100 g[11]
Nazwa Ilość w mg
Izoleucyna 942
Leucyna 1432
Lizyna 1432
Metionina 546
Cystyna 206
Fenyloalanina 649
Tyrozyna 610
Treonina 786
Tryptofan 229
Walina 1129
Arginina 1063
Histydyna 384
Alanina 1118
Kwas asparaginowy 1725
Kwas glutaminowy 2585
Glicyna 1118
Prolina 1083
Seryna 971
Wartość odżywcza
Karp świeży
(100 g)
Wartość energetyczna 461 kJ (110 kcal)
Białka 18,0 g
Węglowodany 0,0 g
Tłuszcze 4,2 g
Woda 76,6 g
Dane liczbowe na podstawie: [11]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[12]

Ochrona[edytuj]

  • Okres ochronny: nie ma
  • Wymiar ochronny: 30 cm (nie dotyczy rzek)[13]
  • Limit dziennego połowu: 3 sztuki (łącznie z brzaną)

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Cyprinus carpio, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Cyprinus carpio. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b G. Nikolski: Ichtiologia szczegółowa. Tłum. Franciszek Staff. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1970.
  4. Brylińska M. (Red.) – Ryby słodkowodne Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, Warszawa, ​ISBN 83-01-13100-4​.
  5. A. Witkowski: Karp (Cyprinus carpio L.) w polskich wodach. W: Karp w wodach Polski, pochodzenie – hodowla – konsumpcja. T. Heese i M. Lampart – Kałużniacka (red.). Koszalin: Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, 2008.
  6. Zabić karpia (pol.). Onet, 19 grudnia 2012. [dostęp 2013-01-02].
  7. Nowy rekord świata. Karp 49 kg z węgierskiego łowiska Euro-Aqua. Nikt wcześniej nie złowił większego, „Sport.pl”, 21 października 2017 [dostęp 2017-10-22] (pol.).
  8. Jest nowy, karpiowy rekord polski.
  9. Informacje w gazeta.pl.
  10. Rozpoczęły się karpiowe żniwa. Tylko z dwóch gospodarstw odłowiono ponad 700 ton (pol.). wSensie.pl, 17 grudnia 2014. [dostęp 2014-12-20].
  11. a b Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 253. ISBN 978-83-200-5311-1.
  12. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  13. Regulamin Polskiego Związku Wędkarskiego (pdf).

Bibliografia[edytuj]

  • T. Andrzejczyk, Wędkarstwo jeziorowe, Warszawa 2004.
  • J. Lewczuk, Ogródek wodny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1994, ​ISBN 83-09-01596-8​.