Karpaty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy gór w środkowej Europie. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Karpaty
Kárpátok, Carpați, Карпати, Karpaten
Rohacze, Tatry Zachodnie
Rohacze, Tatry Zachodnie
Najwyższy szczyt Gerlach (2655 m n.p.m.)
Długość 1500 km
Powierzchnia 190 tys. km²
Kontynent Europa
Państwo  Austria
 Czechy
 Polska
 Rumunia
 Serbia
 Słowacja
 Ukraina
 Węgry
Carpathians dem.jpg
1. Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
2. Centralne Karpaty Zachodnie
3. Wewnętrzne Karpaty Zachodnie
4. Zewnętrzne Karpaty Wschodnie
5. Wewnętrzne Karpaty Wschodnie
6. Karpaty Południowe
7. Góry Zachodniorumuńskie i Wyżyna Transylwańska
I. Podkarpacie
II. Równiny Południoworumuńskie
III. Kotlina Panońska
Zdjęcie rumuńskich i ukraińskich Karpat z lotu ptaka
Tatry – widok z Pienin
Przełom Dunajca w Pieninach
Karpatorusinki w strojach ludowych z Preszowa
Rumuński zespół folklorystyczny z Kluż-Napoka, Siedmiogród

Karpaty (51-54) (węg. Kárpátok; rum. Carpați; ukr. i serb. Карпати; czes. i słow. Karpaty; niem. Karpaten) – łańcuch górski w środkowej Europie (jeden z największych w tej części świata), ciągnący się łukiem przez terytoria siedmiu krajów[1]: Austrii, Czech, Polski, Słowacji, Węgier, Ukrainy i Rumunii. Najwyższy szczyt Gerlach ma wysokość 2654 m n.p.m.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa "Karpaty" pochodzi najprawdopodobniej od nazwy dackiego plemienia Karpów, mieszkających w pierwszym tysiącleciu naszej ery na terenie Karpat Wschodnich. Wymienia ją Ptolemeusz w II wieku n.e. (w postaci Karpates Oros)[potrzebne źródło]. Być może nazwa ta wywodzi się od indoeuropejskiego słowa korpata − "góra", "skała"[potrzebne źródło]. Inną hipotezą jest jej pochodzenie od przedindoeuropejskiego cara − "kamień"[2]. W XIII- i XIV-wiecznych oficjalnych dokumentach węgierskich Karpaty pojawiają się pod nazwą Thorchal bądź Tarczal lub rzadziej jako Montes Nivium. W Polsce po raz pierwszy użył nazwy "Karpaty" Stanisław Staszic w XIX wieku w dziele O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski (1815).

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Karpaty wchodzą w skład wielkiego systemu górskiegołańcucha alpejsko-himalajskiego. Stanowią drugi co do powierzchni łańcuch górski Europy i dziesiąty pod względem wysokości – po: Alpach, górach Betyckich, Pirenejach, Apeninach, górach Dynarskich, Riła, Olimp, Pirin, górach Korsyki. Zajmują powierzchnię 190 tys. km², z tego w Polsce 19,6 tys. km² (6,1% powierzchni państwa). Stanowią centralną główną część Regionu Karpackiego, który poza nimi obejmuje również pas obniżeń związanych geologicznie z Karpatami – Podkarpacie, Równiny Południoworumuńskie i Kotlinę Panońską.

Od Alp oddzielone są w okolicach Bratysławy doliną Dunaju. Stąd ciągną się blisko 1500-kilometrowym łukiem, który odgina się w kierunku północno-wschodnim, otaczając Kotlinę Panońską i Wyżynę Transylwańską. Od Gór Wschodnioserbskich oddzielone są ponownie doliną Dunaju (w okolicach rumuńskiego miasta Orşova) – odcinek ten nosi nazwę Żelaznych Wrót. Brama Morawska w Czechach oddziela Karpaty od Sudetów.

Szerokość łańcucha karpackiego jest zróżnicowana i wynosi od 100 do 500 km. Największa szerokość odpowiada najwyższym szczytom – Gerlachowi (2655 m n.p.m.) w Tatrach słowackich oraz Moldoveanu (2544 m n.p.m.) w Karpatach Południowych.

Karpaty nie stanowią jednego nieprzerwanego łańcucha górskiego, ale raczej składają się z wielu wyróżniających się pod względem geologicznym i orograficznym pasm górskich. Różnorodność krajobrazów jest porównywalna z Alpami. Jednocześnie góry te rzadko osiągają wysokości powyżej 2500 m n.p.m., dlatego nie można tu znaleźć tak wyraźnej polodowcowej rzeźby wysokogórskiej. W Karpatach nie zalega wieczny śnieg.

Łańcuch Karpat zajmuje odpowiednio:

  1. na Słowacji 61% powierzchni kraju,
  2. w Rumunii 48,8% powierzchni kraju,
  3. w Czechach 16% powierzchni kraju,
  4. na Węgrzech 9,7% powierzchni kraju,
  5. w Polsce 6,1% powierzchni kraju,
  6. na Ukrainie 3,6% powierzchni kraju,
  7. w Austrii 0,6% powierzchni kraju.

Inaczej wygląda stosunek powierzchni ogólnej Karpat, mianowicie:

  1. Karpaty rumuńskie zajmują 55,5% powierzchni ogólnej Karpat,
  2. Karpaty słowackie zajmują 14,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  3. Karpaty ukraińskie zajmują 10,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  4. Karpaty polskie zajmują 9,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  5. Karpaty czeskie zajmują 6% powierzchni ogólnej Karpat,
  6. Karpaty węgierskie zajmują 4,3% powierzchni ogólnej Karpat,
  7. Karpaty austriackie zajmują 0,2% powierzchni ogólnej Karpat.

Najwyższe szczyty[edytuj | edytuj kod]

Najwyższym pasmem Karpat są Tatry, w szczególności ich słowacka część, w której położone są Gerlach (2655 m n.p.m ), Łomnica (2632 m n.p.m ), Lodowy Szczyt (2628 m n.p.m ) i Durny Szczyt (2623 m n.p.m ). Kolejne pasma przekraczające wysokość 2500 m n.p.m. znajdują się na terenie Rumunii, najwyższe z nich są Góry Fogaraskie (Moldoveanu – 2544 m n.p.m ).

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Na początku trzeciorzędu w miejscu dzisiejszych Karpat Zachodnich znajdował się rozległy głęboki zbiornik wodny, zwany geosynkliną karpacką. Ponad powierzchnię wody wyrastał granitowy masyw Tatr, tworzący dużą wyspę. Niewielkie wyspy stanowiły również, zbudowane z wapieni wieku jurajskiego, najwyższe części Pienińskiego Pasa Skałkowego. Przez miliony lat gromadziły się w nim przynoszone przez rzeki piaski, żwiry, iły i muły, które pod wpływem ciśnienia zalegających wyżej osadów przeobrażały się w piaskowce, zlepieńce, iłowce i mułowce. Miąższość tych osadów, zwanych fliszem, dochodziła do 6000 m. W czasie orogenezy alpejskiej osady fliszowe zostały sfałdowane i wypiętrzone, wskutek czego powstały Karpaty Zewnętrzne, tworzące dzisiaj Beskidy.

Podział Karpat[edytuj | edytuj kod]

W podstawowym podziale Karpat wyróżnia się następujące części:

Ważniejsze przełęcze[edytuj | edytuj kod]

Ważne przełęcze w Karpatach to m.in.:

  • Przełęcz Dukielska (500 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Północnej do Kotliny Panońskiej; trasa europejska E371
  • Przełęcz Łupkowska (640 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Zachodnie i Wschodnie
  • Przełęcz Użocka (853 m n.p.m.) – najdogodniejsze przejście z Europy Wschodniej do Kotliny Panońskiej; linia kolejowa Lwów – Budapeszt
  • Predeal (1033 m n.p.m.) – oddziela Karpaty Wschodnie i Południowe

Ważniejsze rzeki[edytuj | edytuj kod]

Karpaty stanowią dział wodny między zlewiskiem Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego. Na terenie Karpat początek swój mają liczne rzeki, m.in.:

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Tereny Karpat zamieszkuje obecnie około 15 mln ludzi. Karpaty Południowe i Wschodnie są rzadziej zaludnione od Karpat Zachodnich, ale i tam miejscami występują duże skupiska ludności. U podnóży Karpat leżą miasta Bratysława, Budapeszt, Kraków, Rzeszów, Lwów, Stanisławów, Czerniowce, Bukareszt, Wiedeń i Belgrad.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Karpat położonych na pograniczu Europy Zachodniej jest kształtowany przez wpływy Oceanu Atlantyckiego i Europy Wschodniej pozostającej pod przemożnym wpływem klimatu kontynentalnego. Średnia roczna temperatura powietrza z wielolecia (1951-2007) na Hali Gąsienicowej wynosi 2,5 °C.[3]

Przejścia Karpat[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na długość łańcucha oraz fakt, że leży on na obszarze kilku krajów, przejście całej jego długości jest trudne. Od lat 60. XX wieku podejmowano jednak próby pokonania całego łańcucha w ciągu jednej wyprawy, co ostatecznie udało się w roku 1980. Od tego czasu Łuk Karpat pokonały wyprawy:

  1. 1980: wyprawa studentów SKPB Warszawa: Andrzej Wielocha (kierownik), Piotr Kurowski, Jerzy Montusiewicz, Zdzisław Pecul, Wiesław Tomaszewski[4]
  2. 1984: wyprawa słowacka: Pavel Mach, Ľuboš Calpaš i Svetozár Krno[5].
  3. 1992: Nicholas Crane i towarzysze. Crane pokonał Karpaty jako część podróży przez góry całej Europy, na trasie Przylądek FinisterreStambuł[6].
  4. 2002: Paweł Kilen, Michał Kukuła, Michał Zieliński[4]
  5. 2003/2004: Piotr Gawłowski – w trakcie dwóch wyjazdów[7]
  6. 2004: Łukasz Supergan – jako pierwszy samotnie[8]
  7. 2007: Joanna Mikołajczak i Bartosz Malinowski[4].
  8. 2011: Simon Dubuis[9]
  9. 2013: Piotr Baranowski[10]

Przypisy

  1. Ósmym krajem jest Serbia, jeśli wliczać Góry Wschodnioserbskie w skład Karpat jak to czyni np. większość geografów serbskich i rumuńskich.
  2. S. Rospond, Onomastyka słowiańska, cz. II, w: Onomastica nr 4, r. III, z. 1, Wrocław 1957
  3. http://klimat.imgw.pl/wp-content/uploads/2010/09/zad.1.r2009web.pdf
  4. 4,0 4,1 4,2 Jakub Terakowski. Od Dunaju do Dunaju. Wywiad z Joanną Mikołajczak i Bartoszem Malinowskim. „n.p.m.”. 5 (110), s. 62–63, 2010-05. Poznań. 
  5. Pavel Hynčica: Sedemdesiatosem dní po Karpatoch (słow.). [dostęp 2010-04-28].
  6. Ctirad Oráč: Nicholas Crane: Pěšky napříč Evropou - rozhovor (cz.). [dostęp 2010-04-28].
  7. Józef Nyka: Karpaty z końca w koniec (pol.). [dostęp 2012-01-15].
  8. Łukasz Supergan: Łukasz Supergan - fotografia (pol.). [dostęp 2012-01-15].
  9. Simon Dubuis: Simon Dubuis - strona (fr.). [dostęp 2012-10-25].
  10. Piotr Baranowski: Łukiem Karpat 2013 (pol.). [dostęp 2014-04-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Juszczyk Wojciech, Swianiewicz Jan, Wielocha Andrzej: Z historii SKPB 1957-1982SKPB, Warszawa 1982;
  • Kondracki Jerzy: Geografia regionalna Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998;
  • Kondracki Jerzy: Karpaty, WSiP, Warszawa 1989;
  • Warszyńska Jadwiga (red.): Karpaty Polskie. Przyroda, człowiek i jego działalność, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1995, ISBN 83-233-0852-7;
  • Wielocha Andrzej: O nazwie "Karpaty", w: Płaj. Almanach karpacki, nr 28 (wiosna 2004), ISSN 1230-5898.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]