Kasztelania oświęcimska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kasztelania oświęcimskakasztelania z siedzibą (kasztelem) na grodzie w Oświęcimiu w średniowieczu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Gród w Oświęcimiu powstał już zapewne w czasach króla Bolesława Chrobrego, w miejscu skrzyżowania wielu dróg handlowych. Początkowo kasztelania wchodziła w skład ziemi krakowskiej, której była południowo-zachodnią rubieżą. W 1179 roku została przekazana przez Kazimierza II Sprawiedliwego na rzecz swojego bratanka Mieszka Plątonogiego, który włączył je do śląskiego Księstwa raciborskiego. Kasztelania obejmowała obszary dzisiejszych powiatów oświęcimskiego, żywieckiego, większą część wadowickiego, bielskiego, pszczyńskiego, bieruńsko-lędzińskiego. Na północy granicą mogła być rzeka Wisła, lecz możliwe że obejmował ziemie na północ od niej[1][2]. Od 1202 roku kasztelania znalazła się w granicach księstwa opolsko-raciborskiego. Po roku 1274 wschodnia granica została przesunięta z rzeki Skawy do Skawinki z wyjątkiem tzw. korytarza radwanickiego[2]. Śmierć rządzącego nim księcia Władysława opolskiego w 1281 lub 1282 spowodowała podział tego księstwa pomiędzy jego czterech synów. W Oświęcimiu początkowo zasiadł jego najmłodszy syn Przemko, który pod koniec 1289 lub w 1290 wymienił siedzibę z najstarszym bratem Mieszkiem rezydującemu dotąd w Raciborzu, przy czym za swą rezydencję Mieszko przyjął Cieszyn obejmując oprócz byłych kasztelanii cieszyńskiej i oświęcimskiej również chrzanowską oraz zatorską. W pierwszym znanym dokumencie wystawionym przez księcia cieszyńskiego w 1290 na liście świadków widnieje kasztelan oświęcimski imieniem Mikołaj. Ponownie ujawnia się on w dokumencie z 1297[3]. Śmierć Mieszka cieszyńskiego spowodowała z kolei podział księstwa cieszyńsko-oświęcimskiego pomiędzy dwóch synów. Księstwo oświęcimskie otrzymał książę Władysław I oświęcimski. W tym czasie na terenie kasztelanii miała miejsce wielka akcja osadnicza, która ułatwiła samodzielne utrzymanie się dworu książęcego.

W XV wieku część terenów powróciła do Małopolski[4].

Osadnictwo[edytuj | edytuj kod]

Osadnictwo na terenie kasztelanii w XIII wieku przed wielką kolonizacją

W XIII wieku funkcjonowało już zwarte osadnictwo w równoleżnikowym pasie na południe od rzeki Wisły od Oświęcimia (wzmiankowanego w 1217, w późniejszych źródłach retrospektywnie w 1177 lub 1179) w kierunku Zatora (1228) wzdłuż solnej drogi handlowej. W sąsiedztwie Oświęcimia w XIII wieku funkcjonowało już kilka wsi, kolejno wzmiankowano Rajsko i Pławy (1272), Osiek (1278), Porębę, Grojec i Włosienicę (1285). W sąsiedztwie Zatora najstarszą miejscowością mogło być Grodzisko i Spytkowice wzmiankowane po raz pierwszy obok Woźników w 1229. Inne miejscowości koło Zatora znane są z odpisu z 1569 roku, który wymienia wsie ograniczające powstałe w 1292 roku miasto: Podolsze, Palczowice, Trzebieńczyce, Rudze, Piotrowice i Przeciszów[5]. Bliżej Krakowa znajdowały się osady Radwanitów (przede wszystkim Trzebol, 1274) lub podległe różnym krakowskim klasztorom, np. Krzęcin i Radziszów. Przy drodze handlowej z Oświęcimia na południe wzdłuż Soły w XIII wieku istniały już Kęty (1242), być może Czaniec, a w Kotlinie Żywieckiej Stary Żywiec i prawdopodobnie Lipowa. Na zachód od Kęt w 1273 wzmiankowana była Bestwina. Mogły też wówczas istnieć pierwsze Wilamowice, dzisiaj Starą Wieś[6], jako że po najeździe mongolskim na Polskie w latach 1240-1241 władający księstwem opolskim Mieszko II Otyły nadał pomiędzy 1243-1246 w kasztelanii oświęcimskiej 500 łanów ziemi (ok. 121 km kw.) cystersom z Lubiąża w celu kolonizacji[7]. Z kolei przy lokalnej drodze z Zatora wzdłuż Skawy istniały już Roków i Mucharz, oba wzmiankowane w 1254.

Pod koniec XIII wieku dynamicznie rozwija się osadnictwo, które można prześledzić na przykładzie Ryczowa. W 1284 cystersi z Mogiły otrzymali od księcia Przemysława raciborskiego 16 łanów gruntu leśnego w pobliżu nadwiślańskich Łączan (wzmiankowanych w 1229). W 1304 roku Mieszko I Cieszyński zezwolił cystersom wykarczować las i skolonizować go na prawie niemieckim. Osadnicy przybyli prawdopodobnie z podkrakowskich dóbr klasztornych i nadali wsi nazwę Ryczów, po raz pierwszy wzmiankowaną w 1329[8]. W ten sposób powstało wiele nowych miejscowości w terenach podgórskich, również z udziałem osadników z Niemiec, szczególnie w południowych zachodzie, gdzie powstała niemiecka wyspa językowa. Wiadomo że powstałe po 1255 roku opactwo cystersów w Rudach k. Raciborza założyło na początku XIV wieku wsie Łodygowice, Pietrzykowice i Wilkowice[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Julian Zinkow: Oświęcim i okolice. Przewodnik monograficzny. Oświęcim: Wydawnictwo „PLATAN“, 1994, s. 27. ISBN 83-7094-002-1.
  2. a b Rafał Malik: Oświęcim.Charakterystyka układu lokacyjnego miasta oraz jego rozwój przestrzenny w okresie średniowiecza. Kraków: 1994.
  3. Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych pod redakcją Idziego Panica. T. II: Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528 roku). Cieszyn: Starostwo Powiatowe, 2010, s. 232. ISBN 978-83-926929-3-5.
  4. Antoni Podraza: Małopolska w przeszłości i dziś (pol.). Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski. [dostęp 2010-01-23].
  5. Krzysztof Koźbiał. Wadowice na tle osad starostwa zatorskiego : zarys dziejów do 1772 roku. „Wadoviana: przegląd historyczno-kulturalny”. 3, s. 38, 1999. 
  6. Wojciech Janusz: 725 lat Jawiszowic. Panorama najdawniejszych dziejów miejscowości na pograniczu śląsko-małopolskim. Jawiszowice: 2010, s. 15.
  7. a b Jerzy Rajman. Mieszko II Otyły książę opolsko-raciborski (1239-1246). „Kwartalnik Historyczny”. R. 100 nr 3, s. 22, 1993. Kraków. 
  8. Historia Ryczowa