Katedra w Ani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Katedra w Ani
Անիի Մայր Տաճար
katedra
Ilustracja
Ruiny katedry
Państwo  Turcja
Miejscowość Ani
Wyznanie Apostolski Kościół Ormiański
Kościół
katolikosat Katolikosat Wielkiego Domu Cylicyjskiego (992–1058)
Wezwanie Matka Boża
Położenie na mapie Turcji
Mapa lokalizacyjna Turcji
Katedra w Ani
Katedra w Ani
Ziemia40°30′22,34″N 43°34′22,69″E/40,506206 43,572969

Katedra Matki Bożej w Ani (orm. Անիի Մայր Տաճար, wymowa: Anii Mayr Tačar; tur. Ani Ermeni Katedralı) – była główną świątynią Ani w czasach Bagratydów i siedzibą Katolikosa Wielkiego Domu Cylicyjskiego (w latach 992–1058). Zbudowana na przełomie X i XI wieku, zniszczona przez kolejne trzęsienia ziemi, zachowała się w formie ruiny. Znajduje się obecnie na terytorium wschodniej Turcji, przy granicy z Armenią.

Katedra w Ani jest powszechnie uważana za czołowy przykład ormiańskiej architektury sakralnej z jej początkowego okresu. Jako centralny pomnik strefy archeologicznej w Ani jest też znaczącym miejscem badania pochodzenia wielu gotyckich motywów architektonicznych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Położona w pobliżu południowego skraju miasta Ani okazała, zachowana w stanie ruiny katedra, była największym i najważniejszym budynkiem w dawnej stolicy Armenii. Jest ona konstrukcją o światowym znaczeniu architektonicznym. Według różnych źródeł i napisów jej budowa rozpoczęła się w roku 989 za rządów króla Smbata II i zakończyła w roku 1001 (lub 1010, w zależności od odczytu napisu) na rozkaz królowej Katranideh (Katarzyny), żony króla Gagika I. Budowniczym katedry był Trdat, jeden z najbardziej znanych architektów średniowiecznej Armenii. W 1064 roku Ani zostało zdobyte i splądrowane przez Turków Seldżuckich, a jeden ze zwycięskich wojowników wspiął się na dach katedry i strącił duży krzyż, wieńczący stożkowy dach jej kopuły. Katedra została następnie przekształcona w meczet i przemianowana na Fethiye Camisi (Meczet Zwycięstwa). W 1124 roku katedra powróciła do chrześcijan, a według zachowanej inskrypcji na początku XIII wieku dokonano jej renowacji. W 1319 roku w wyniku trzęsienia ziemi została uszkodzona jej kopuła i od tamtego czasu budowla pozostaje nieużytkowana. W 1832 roku w wyniku kolejnego trzęsienia ziemi zawaliły się pozostałości podtrzymującego kopułę bębna, natomiast katastrofalne w skutkach trzęsienie ziemi z 1988 roku spowodowało uszkodzenia obu narożników zachodnich. Po 1998 roku częściowo runął dach świątyni, a w latach 2000−2001, w wyniku eksplozji dokonywanych w pobliskich kamieniołomach, nastąpiły dalsze zniszczenia, w tym uszkodzenie fasady zachodniej i ryzyko jej runięcia[1].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Wygląd zewnętrzny[edytuj | edytuj kod]

Model katedry autorstwa Torosa Toramaniana

Katedra w Ani to trzynawowa bazylika oparta na planie centralnym z kopułą[2]. Typ kopułowej bazyliki, stanowiącej podstawę anijskiej katedry, ustalił się w VII wieku. Jej twórca, architekt Trdat, wzorował się na świątyni w Zwartnoc[3]. Budynek katedry jest poważnie uszkodzony przy wejściach i w narożniku północno-zachodnim. Nieistniejąca obecnie kopuła była wsparta na czterech wielkich filarach i dużych, lekko ostrołukowych arkadach. Ściany zewnętrzne mają artykulację pionową dzięki rzędom małych, ślepych arkad flankowanych wysokimi półkolumnami. Ich rytm jest przerwany poprzez wyższy i większy łuk odpowiadając centralnej części kościoła. Dwie głębokie trójkątne nisze wycięte nie tylko w apsydzie, ale również na wielkich ścianach, odpowiadają położeniu kopuły[2].

Znajdujące się w ścianach: północnej, południowej i zachodniej wejścia były tradycyjnie przeznaczone kolejno dla patriarchy, króla i wiernych. Wejścia te przypuszczalnie były poprzedzone gankami mającymi formę sklepionych baldachimów, wspartych na wolnostojących słupach[1].

Wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze katedry

Wnętrze katedry jest wysokie i raczej mroczne, co było zamierzeniem jej budowniczych. Ponieważ apsyda i flankujące ją pomieszczenia boczne stanowią około jednej czwartej wewnętrznej przestrzeni, sklepienia na wschód od kopuły są znacznie krótsze niż te po stronie zachodniej. Cztery masywne, połączone w grupy filary w prostokątnej nawie wspierały zarówno kopułę jak i łuki podtrzymujące dach. Sklepienia beczkowe wzdłuż osi wschód-zachód i północ-południe są prawie tak samo wysokie, jak podstawa bębna i są zamarkowane na zewnątrz przez dwa przecinające się, dwuspadowe dachy. Zewnętrzna elewacja przestronnej, zadaszonej apsydy ma formę okna umieszczonego pomiędzy dwoma głębokimi wnękami. Kaplica w apsydzie, położona wyżej niż posadzka w pozostałej części świątyni, składa się z dziesięciu półkolistych wnęk zawierających miejsca do siedzenia. Po obu stronach kaplicy znajdują się dwukondygnacyjne pomieszczenia, na których piętra prowadzą z prezbiterium wąskie schody[1].

Katedra przedmiotem zainteresowania World Monuments Fund[edytuj | edytuj kod]

Widok na ruiny Ani od strony Armenii. Katedra pierwsza od lewej

Katedra jest położona w samym sercu strefy archeologicznej w Ani i jest jedną z jej najbardziej imponujących ruin. Powszechnie uważana za czołowy przykład ormiańskiej architektury sakralnej z jej początkowego okresu jest też często traktowana jako źródło inspiracji dla wielu kluczowych motywów architektury gotyckiej, która ponad wiek później stała się dominującym stylem architektonicznym w Europie Zachodniej. Pomimo stanu, w jakim się znajduje, jest arcydziełem średniowiecznej architektury ormiańskiej. Stan zachowania katedry stał się przedmiotem międzynarodowego zainteresowania w 1996 roku, kiedy strefa archeologiczna Ani została umieszczona na inauguracyjnej liście obserwacyjnej World Monuments Watch, prowadzonej przez fundację World Monuments Fund. Wizje lokalne w terenie prowadzone były w 1996 i 1998 roku, w efekcie czego w kolejnych latach powstała dokumentacja obiektu i jego analiza. Rosnące zainteresowanie podjęciem prac konserwatorskich doprowadziło w roku 2009 do porozumienia z władzami tureckimi, mającym na celu wypracowanie wstępnego planu pełniejszej stabilizacji i ochrony katedry. WMF w ciągu najbliższych kilku lat będzie pracować nad tym projektem z lokalnym partnerem, Anadolu Kültürem. W końcowej fazie programu znajdą się takie zagadnienia jak: promocja historycznego i kulturowego znaczenia katedry w świadomości społecznej, jej prezentacja jako zabytku w jego kulturowym krajobrazie i poprawa dostępności strefy archeologicznej dla turystów[4].

W lutym 2014 uruchomiono stronę pozwalającą na wirtualne zwiedzanie katedry[5][6][7].

Przypisy

  1. a b c VirtualANI: THE CATHEDRAL OF ANI (ang.). www.virtualani.org. [dostęp 2014-09-19].
  2. a b Armenian Studies Program/California State University, Fresno: ANI CATHEDRAL (ang.). armenianstudies.csufresno.edu. [dostęp 2014-09-19].
  3. Mirosława Zakrzewska-Dubasowa: Historia Armenii. Wyd. 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 85–86. ISBN 83-04-03587-1.
  4. World Monuments Fund: Ani Cathedral (ang.). www.wmf.org. [dostęp 2014-09-19].
  5. Турецкий сайт подготовил виртуальный тур по кафедральному собору армянского Ани (ros. • orm. • ang.). news.am, 2014-02-20. [dostęp 2014-09-20].
  6. 3D virtual tour to Armenian Cathedral of Ani available on internet (ang. • ros. • orm.). armenpress.am, 2014-02-20. [dostęp 2014-09-20].
  7. Համացանցում բացվել է Անիի Մայր տաճարի վիրտուալ՝ 3D տուր. տեսանյութ (orm.). shamshyan.com, 2014-02-20. [dostęp 2014-09-20].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]