Kazimierz Tumidajski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kazimierz Tumidajski
Edward, Marcin, Maciej, Edmund, Kazimierz Grabowski
Ilustracja
generał brygady (pośmiertnie) generał brygady (pośmiertnie)
Data i miejsce urodzenia 28 lutego 1897
Radłów, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1947
Skopino pod Riazaniem, RFSRR, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby 1914–1947
Siły zbrojne Legiony Polskie
Armia Austro-Węgier
II Korpus Polski w Rosji
Wojsko Polskie
Służba Zwycięstwu Polski
Związek Walki Zbrojnej
Armia Krajowa
Jednostki 2 Pułk Piechoty
6 Pułk Piechoty
36 Pułk Piechoty Legii Akademickiej
6 Pułk Piechoty Legionów
2 Pułk Strzelców Podhalańskich
Stanowiska d-ca 3 batalionu 2 PSP
szef sztabu Lubelskiego Okręgu Armii Krajowej
komendant Lubelskiego Okręgu AK
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa (kampania wrześniowa)
Odznaczenia
Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Krzyż Armii Krajowej Medal Pamiątkowy Wielkiej Wojny (Francja)
Odznaka Związku Kaniowczyków („Krzyż Kaniowski”)
Kazimierz Tumidajski z żoną Janiną 1920

Kazimierz Antoni Tumidajski[1] ps. „Edward”, „Marcin”, „Maciej”, „Edmund”, „Kazimierz Grabowski” (ur. 28 lutego 1897 w Radłowie, zm. 4 lipca 1947 w Skopinie pod Riazaniem) – pułkownik piechoty Wojska Polskiego, komendant Okręgu Lublin Armii Krajowej (1943–44), kawaler Krzyża Srebrnego i Krzyża Złotego Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Radłowie[2]. Pochodził z wielodzietnej rolniczej rodziny – miał dziewięcioro rodzeństwa[3]. Jego rodzicami byli Karol i Magdalena z domu Jawień. Ojciec był handlowcem, pełnił funkcję prezesa miejskiego Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i Kasy Stefczyka[4]. Jego najstarszy brat Aleksander (1890–1919) brał udział w wojnie polsko-ukraińskiej i zginął 9 stycznia 1919 pod wsią Skiernice[5] (jego ciało sprowadził do rodzinnego Radłowa Kazimierz i tam zostało pochowane).

W 1920 Kazimierz Tumidajski ożenił się z Janiną Oborską, wówczas studentką Uniwersytetu Warszawskiego (oboje poznali się na froncie, gdzie Janina służyła jako sanitariuszka w pociągu sanitarnym)[6]. Mieli dwoje dzieci: Leszka (1921–1943) i Wandę (1923–2007). Żona Janina podczas wojny służyła jako łączniczka pomiędzy Komendantem Okręgu i KG AK, syn Leszek był żołnierzem Kedywu, został rozstrzelany w publicznej egzekucji w Warszawie na ulicy Puławskiej 12 grudnia 1943, córka Wanda działała w Szarych Szeregach, w 1944 została wywieziona do Ravensbrück[7][8].

Prawnukiem Kazimierza Tumidajskiego jest Kamil Zaradkiewicz[9].

Działalność niepodległościowa[edytuj | edytuj kod]

Kształcił się w I Gimnazjum im. K. Brodzińskiego w Tarnowie. Po wybuchu I wojny światowej, w wieku 17 lat uciekł z domu rodzinnego i bez zgody rodziców 18 sierpnia 1914 zgłosił się do Legionów Polskich, po czym trafił do 2 pułku piechoty[10] (tak samo jego brat Aleksander). Walczył w Karpatach i Besarabii. Od 1 lutego 1916 służył w 6 pułku piechoty (tak samo brat Aleksander) jako starszy szeregowy w szeregach 12 kompanii III batalionu od 27 maja 1916. Uczestniczył w walkach na Wołyniu. Podczas służby w Legionach używał pseudonimów „Edward” i „Marcin”. Został wówczas odznaczony Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari V klasy. W październiku 1916 wraz z pułkiem trafił do Baranowicz, a w listopadzie do Królestwa Polskiego.

W październiku 1917 po kryzysie przysięgowym został internowany i przetrzymywany w obozach w Szczypiornie, potem w Marmaros Siget na Węgrzech. Następnie w lipcu 1917 został wcielony do armii austro-węgierskiej, z której zdezerterował 4 marca (lub w maju) 1918. Następnie przyłączył się do II Korpusu Polskiego w Rosji płk. Józefa Hallera. W maju 1918 brał udział w bitwie pod Kaniowem, po czym został wzięty do niewoli niemieckiej, z której zbiegł. W Kijowie wstąpił do Oddziału Lotnego Leopolda Lisa-Kuli w ramach Polskiej Organizacji Wojskowej i brał udział w akcjach sabotażowych przeciw Niemcom.

Służba w Wojsku Polskim[edytuj | edytuj kod]

U schyłku wojny, w listopadzie 1918, wstąpił do Wojska Polskiego. W latach 1919–1920 walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Od stycznia 1919 w Sztabie Dowództwa Frontu Wołyńskiego oraz Oddziale II Sztabu 3 Armii i Grupy Operacyjnej gen. Edwarda Rydza Śmigłego. Za udział w walkach odznaczony został Krzyżem Złotym Virtuti Militari IV klasy i czterokrotnie Krzyżem Walecznych.

Dom Żołnierza Polskiego w Sanoku (1929)

Po zakończeniu wojny pozostał w służbie stałej Wojska Polskiego i został zweryfikowany w stopniu porucznika. Ukończył kurs dowódców kompanii w Rembertowie, po czym pełnił służbę w batalionie wapasowym 6 pułku piechoty Legionów w Płocku, Oddziale V Ministerstwa Spraw Wojskowych, Sztabie Dowództwa Okręgu Korpusu Nr IX w Brześciu i Departamencie I Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych.

Został awansowany do stopnia kapitana ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 i w tej randze został kwatermistrzem w 36 pułku piechoty Legii Akademickiej. 1 stycznia 1932 został awansowany do stopnia majora. W 1933 został oddelegowany do służby w Sanoku, gdzie wkrótce zamieszkał z całą rodziną[6]. W maju 1934 został dowódcą III batalionu w tamtejszym 2 pułku strzelców podhalańskich, stacjonującym w podsanockich Olchowcach i pozostawał nim do 1939[11]. W Sanoku mieszkał przez niespełna 10 lat[12]. Jednocześnie działał społecznie na rzecz miasta, był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Sanockiej, przewodniczącym Oddziału Ligi Morskiej i Kolonialnej[13], prezesem Domu Żołnierza Polskiego[14]. Za działalność na rzecz miasta małżeństwo Tumidajskich otrzymało Krzyż Zasługi (w 1937 Janina – Srebrny, w 1938 Kazimierz – Złoty)[15].

Po wybuchu II wojny światowej w kampanii wrześniowej 1939 dowodzony przez niego III batalion 2 pułku strzelców podhalańskich włączony został w skład 156 Rezerwowego pułku piechoty ppłk. Waleriana Młyńca. Walczył koło Bochni, Brzeska, Wiśnicza i w lasach radłowskich, gdzie został rozbity i 9 września rozpuszczony przez dowódcę. Sam Tumidajski w cywilnym ubraniu przedostał się do Radłowa i Tarnowa[16].

Działalność konspiracyjna[edytuj | edytuj kod]

Już pod koniec 1939 organizował komórki Służby Zwycięstwu Polski w Tarnowie. Na początku 1940 został inspektorem rejonowym Związku Walki Zbrojnej w Tarnowie, a następnie zastępcą komendanta Obszaru Południowego Związku Walki Zbrojnej w Krakowie. Wiosną 1941 przeniesiony został do Lublina i mianowany szefem sztabu Lubelskiego Okręgu Armii Krajowej. W 1942 spotkał się z Michałem Rolą-Żymierskim, który przedstawił mu swoją prośbę o przyjęcie do Armii Krajowej w stopniu sprzed degradacji. Wkrótce po spotkaniu, które odbyło się w mieszkaniu rodzinnym, zostali aresztowani przez Gestapo przebywający w nim córka Wanda i syn Leszek. Od 1 stycznia 1943 do 4 sierpnia 1944 był komendantem Lubelskiego Okręgu AK. W 1944 organizował akcję „Burza” na terenie Lubelszczyzny.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej na Lubelszczyznę spotkał się z gen. Zygmuntem Berlingiem, lecz nie wyraził zgody na wcielenie podległych mu oddziałów do 1 Armii Wojska Polskiego. Zdecydował się na rozbrojenie oddziałów.

Uwięzienie i śmierć[edytuj | edytuj kod]

27 lub 28 lipca tego roku został aresztowany przez NKWD w siedzibie komendy Okręgu Lubelskiego Armii Krajowej w Lublinie przy ulicy Górnej i 6 sierpnia przewieziony do Moskwy[17]. Więziony w więzieniu Lefortowo, później w Charkowie, a następnie od 4 stycznia 1946 w obozie NKWD nr 179 w Diagilewie koło Riazania. W okresie uwięzienia funkcjonował w tożsamości „Kazimierz Grabowski”. Nie zostały mu postawione żadne zarzuty. Rodzina aresztowanego nie została powiadomiona o miejscu jego uwięzienia; szukającą kontaktu z mężem żonę Janinę Tumidajską na cztery miesiące aresztowano[17]. Janina Tumidajska skomentowała to tak:

Quote-alpha.png
Obóz rosyjski był gorszy od niemieckiego w tym sensie, iż nie wolno było porozumiewać się z rodziną. Córka z Ravensbrück pisała do mnie raz na miesiąc i ode mnie otrzymywała odpowiedź, a od męża przez trzy lata nie dostałam ani jednego oficjalnego listu - wpadł tam człowiek jak kamień w wodę[18].
Cmentarz Szpital NKWD №4791, Skopin. Tutaj znaleziono szczątki Kazimierza Tumidajskiego

W marcu 1945 miał być świadkiem w procesie gen. Leopolda Okulickiego, ale z powodu „złych warunków atmosferycznych” nie został doprowadzony na rozprawę. W obozie był przywódcą strajku głodowego, po czym pod koniec czerwca 1947 został przewieziony do obozu w Skopinie pod Riazaniem. Tam 4 lipca 1947, w szpitalu NKWD nr 4791, podczas przymusowego karmienia został uduszony (wskutek wprowadzenia do tchawicy rurki celem karmienia i wlania gorącej kaszy[19]). Dokumenty NKWD wskazały zawał serca jako przyczynę śmierci[20]. Tam też został pochowany na cmentarzu przyszpitalnym w numerowanej mogile[21] oznaczonej I/25 pod nazwiskiem generała Kazimierza Grabowskiego[19]. Oficjalne zaświadczenie władz sowieckich jako przyczynę śmierci wskazywało arteriosklerozę.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Wieloletnie starania córki generała Wandy Tumidajskiej-Styrczuli o ekshumację ciała ojca zostały zwieńczone dopiero 18 lipca 1991, dzięki pomocy Stowarzyszenia Memoriał, Oddział w Riazaniu, a także konsula generalnego Michała Żórawskiego. Starania tego ostatniego doprowadziły do tego, że strona rosyjska wzięła na siebie koszty ekshumacji, choć nie miała takiego prawnego obowiązku. Z kolei transport ciała do Polski nastąpił dzięki uprzejmości dyrektora generalnego PLL LOT Klimaszewskiego, który zgodził się na bezpłatne użyczenie samolotu[22].

Pogrzeb, który odbył się 14 września 1991 na Cmentarzu Wojskowym w Lublinie miał charakter uroczysty, przybyli nań m.in. biskup polowy Wojska Polskiego, kompania honorowa Wojska Polskiego, kombatanci[23]. Mogiła znajduje się w sektorze N I/1-3[24].

Postanowieniem Nr W.111-48-94 Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Wałęsy z dnia 28 września 1994 mianowany został za szczególne zasługi w działalności konspiracyjnej i w walce zbrojnej z niemieckim okupantem, pośmiertnie, do stopnia generała brygady[25].

Śledztwo prowadzone przez lubelski IPN w sprawie bezprawnego pozbawienia wolności Tumidajskiego oraz pozbawienia go życia zostało w 2006 roku umorzone z powodu niewykrycia sprawców. Ich wykrycie nie było możliwe z uwagi na fakt, że rosyjska prokuratura odmówiła polskim śledczym pomocy prawnej w tej sprawie tłumacząc, że ew. zabójstwo Tumidajskiego byłoby zbrodnią pospolitą i jako takie uległoby przedawnieniu[26].

W kościele Matki Bożej Zwycięskiej w Lublinie umieszczono epitafium pamięci żołnierzy AK i ich komendanta, gen. bryg. Kazimierza Tumidajskiego[27]. Jego imieniem nazwano ulice w Radłowie, Lublinie i Bieczu. Kazimierz Tumidajski jest wśród upamiętnionych na Pomniku straconych oficerów w Rembertowie[28].

Awanse[edytuj | edytuj kod]

  • chorąży
  • podporucznik
  • porucznik – zweryfikowany ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 (w 1924 zajmował 19 lokatę w korpusie oficerów piechoty)
  • kapitan – ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 (w 1928 zajmował 28 lokatę)
  • major – 1 stycznia 1932
  • podpułkownik – 1943
  • pułkownik – 24 września 1944
  • generał brygady – 28 września 1994 pośmiertnie. Pułkownik Tumidajski („Marcin”), podobnie jak inni komendanci okręgów: Aleksander Krzyżanowski („Wilk”), Władysław Filipkowski („Janka”), otrzymał prawo używania w rozmowach z władzami sowieckimi w czasie Akcji Burza tytułu generała brygady (został „tytularnym generałem”)[29]. Mianowany pośmiertnie do stopnia generała brygady przez prezydenta Lecha Wałęsę, który uregulował ostatecznie sprawę stopni wszystkich trzech dowódców okręgów wschodnich AK.

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 26 stycznia 1934 ogłoszono sprostowanie imienia z „Kazimierz” na „Kazimierz Antoni”. Zarządzenia Ministra Spraw Wojskowych. Zmiany (sprostowania) nazwisk, imion i dat urodzenia. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”. Nr 2, s. 27, 26 stycznia 1934. 
  2. Wybitni Radłowianie. Generał Kazimierz Tumidajski (pol.). zs-radlow.pl. [dostęp 2013-08-05].
  3. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2009, s. 394. ISBN 978-83-7510-373-1.
  4. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 101.
  5. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 399. ISBN 978-83-7510-373-1.
  6. a b Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 102.
  7. Spotkanie Klubu poświęcone gen. bryg. Kazimierzowi Tumidajskiemu, Komendantowi Okręgu Lubelskiego AK. klub-generalagrota.pl. [dostęp 14 czerwca 2014].
  8. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2009, s. 406. ISBN 978-83-7510-373-1.
  9. Emilia Świętochowska: Kamil Zaradkiewicz kontra TK. Zagadkowa przemiana. gazetaprawna.pl, 2016-07-25. [dostęp 2016-11-12].
  10. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 396. ISBN 978-83-7510-373-1.
  11. Franciszek Groński. 22 Dywizja Piechoty Górskiej. 2 Pułk Strzelców Podhalańskich – Sanok. „Przemyskie Zapiski Historyczne”, s. 264, R. XIV-XV z 2003-2005. ISSN 0860-0317. 
  12. Ludzie (pol.). powiat-sanok.pl. [dostęp 2013-05-26].
  13. Edward Zając, Oświata i szkolnictwo. Życie kulturalne – Organizacje o charakterze gospodarczym, społecznym, kulturalnym i sportowym w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 608.
  14. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 103.
  15. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 104.
  16. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2009, s. 403. ISBN 978-83-7510-373-1.
  17. a b J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2009, s. 416. ISBN 978-83-7510-373-1.
  18. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 420. ISBN 978-83-7510-373-1.
  19. a b Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 108.
  20. 65 lat temu Sowieci zamordowali Kazimierza Tumidajskiego-dowódcę Okręgu Lubelskiego AK (pol.). pch24.pl, 2012-07-04. [dostęp 2013-08-05].
  21. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 438, 455. ISBN 978-83-7510-373-1.
  22. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 451–453. ISBN 978-83-7510-373-1.
  23. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 457. ISBN 978-83-7510-373-1.
  24. Mogiła gen. Kazimierza Tumidajskiego (pol.). groby.radaopwim.gov.pl. [dostęp 2013-08-05].
  25. Postanowienie Nr W.111-48-94 Prezydenta RP z dnia 28 września 1994 r.
  26. J. Drużyńska, Stanisław M. Jankowski: Wyklęte życiorysy. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2009, s. 458–460. ISBN 978-83-7510-373-1.
  27. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka. Część druga, Sanok 2000, s. 109.
  28. Pomnik straconych oficerów (pol.). lepszyrembertow.pl. [dostęp 2013-08-05].
  29. „Operacja Burza i Powstanie Warszawskie 1944” pod redakcją Krzysztofa Komorowskiego, Tomasz Strzembosz, s. 511, przyp. 58. ​ISBN 978-83-7399-287-0​.
  30. „Niepodległość. Czasopismo poświęcone najnowszym dziejom Polski”. T. 36, s. 212.
  31. Ordery i odznaczenia za zasługi dla Rzeczypospolitej. prezydent.pl, 2011-09-13. [dostęp 2011-09-17].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]