Kcynia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Kcynia (ujednoznacznienie).
Kcynia
Panorama Kcyni
Panorama Kcyni
Herb Flaga
Herb Kcyni Flaga Kcyni
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat nakielski
Gmina Kcynia
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1262
Burmistrz Marek Szaruga
Powierzchnia 6,84 km²
Populacja (2008)
• liczba ludności
• gęstość

4716
700 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 52
Kod pocztowy 89-240
Tablice rejestracyjne CNA
Położenie na mapie powiatu nakielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nakielskiego
Kcynia
Kcynia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kcynia
Kcynia
Ziemia 52°59′37″N 17°29′12″E/52,993611 17,486667
TERC
(TERYT)
6040510014
Urząd miejski
Rynek 23
89-240 Kcynia
Strona internetowa

Kcynia (niem. Exin) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kcynia. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Kcynia leży w odległości 40 km na południowy zachód od Bydgoszczy i 80 km na północny wschód od Poznania, w północnej części Pojezierza Gnieźnieńskiego. Miasto położone jest na szczycie wzgórza morenowego stanowiącego jeden z najwyższych punktów w Wielkopolsce (136 m n.p.m.), w związku z czym, znajdując się około 30 m ponad okolicą, widoczne jest z dość dużej odległości.

Według danych z 30 czerwca 2008 miasto miało 4716 mieszkańców[1].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Panorama Kcyni
Fresk z kcyńskiej Kalwarii

Pochodzenie nazwy "Kcynia" nie zostało w pełni wyjaśnione. Stanisław Rospond w wydanym w 1984 Słowniku Etymologicznym Miast i Gmin PRL wskazał, że jest to unikatowa nazwa o zagadkowej podstawie – Kc oraz z archaicznym przyrostkiem -ynia (jak Gdynia, Lutynia). Jego zdaniem podstawa Kc może być związana ze staropolskim wyrazem kca oznaczającym to samo co kuca, czyli szopa z desek. W tym wypadku powstanie nazwy łączyłoby się z istnieniem grodu drewnianego, względnie osady zbudowanej z drewna. Ten sam autor wspomina też, że usiłowano – ale nie przekonywająco – łączyć nazwę miasta ze staropolskim wyrazem "kścieć", "kwcieć", czyli kwitnąć. Językoznawca Mikołaj Rudnicki wywodzi nazwę Kcynia od Kutjini zestawiając ją z kuca to jest chata, dom.


Legendy miejscowe łączą powstanie nazwy z wyłowieniem kotwicy, którą rzekomo miano odnaleźć w wodach Kcynki, czy też na bagnistych terenach, położonych na północ od dzisiejszego miasta.

Nazwa miejscowości przechodziła niewątpliwie poważną ewolucję, gdyż w różnych okresach swego istnienia miasto nazywane było w źródłach historycznych Kcyna, Kczina, Kcyn, Kcznya, Kczynija. W encyklopedii Samuela Orgelbranda obok używanej dzisiaj nazwy Kcynia spotykamy jeszcze jako nazwę równorzędną – formę Krcynia. Niemcy zniekształcili nazwę miejscowości na Exin.

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje niemiecką nazwę miejscowości Erin, a także polską nazwę Kcynia we fragmencie "Erin (poln. Kcynia)"[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Już w XI wieku istniał kościół św. Idziego[3]. Miasto zostało lokowane na prawie niemieckim przez księcia Bolesława Pobożnego w 1262 roku. Zasadźcami byli rycerze Jan i Ryner (Reineri), którzy otrzymali wraz z nadaniem wójtostwo z należnymi przywilejami. W XIII w. istniało tam najstarsze w Wielkopolsce Bractwo Kurkowe. Kolejni królowie polscy zatwierdzali przywileje miejskie. W XV w. jedno z nielicznych miast mających zamek i mury obronne.

Okres rozkwitu[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Michała Archanioła - najstarsza świątynia w Kcyni

Największy rozwój miasta miał miejsce w okresie XVI-XVII w. Kcynia była wówczas stolicą powiatu kcyńskiego w województwie kaliskim i siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które przetrwały do rozbiorów[4].
W 1594 odwiedził miasto król Zygmunt III Waza[5]. W 1608 powstała szkoła. W 1612 do Kcyni zostali sprowadzeni Karmelici, a w latach 1624-1631 zbudowano kościół farny. W 1641 przywileje dla cechu szewskiego. W 1656 pod Kcynią miała miejsce bitwa wojsk Stefan Czarniecki|Stefana Czarnieckiego]] ze Szwedami. W latach 1756-1763 miasto doświadczyło skutków wojny siedmioletniej.

Wiek XVIII i XIX[edytuj | edytuj kod]

Fragment rynku z XIX-wieczną kamienicą

W 1768 zawiązano w Kcyni słynną w Wielkopolsce Konfederację Kcyńską. 29 stycznia 1770 w bitwie pod Kcynią wojska rosyjskie rozbiły pułki konfederatów barskich[6]. Od 1773 pod panowaniem pruskim. W 1775 wielki pożar strawił prawie całe miasto. W 1781 powstał pierwszy kościół ewangelicki (rozebrany w 1971 roku), a w 1787 kościół i klasztor Karmelitów. Miasto liczyło wtedy około 1000 mieszkańców. W okresie od 1807 do 1815 Kcynia znajdowała się w Księstwie Warszawskim. Od 1818 miasto znalazło się w powiecie szubińskim. W 1835 nastąpiło kasacja klasztoru Karmelitów. W 1842 wprowadzono pruską ordynację miejską. W 1848 miało tu miejsce powstanie Kosynierów Kcyńskich. Miasto liczyło wtedy około 2,5 tys. mieszkańców. W latach 1860-1865 powstał gmach Seminarium Nauczycielskiego (obecnie Zakład Poprawczy). W 1866 największa w historii miasta epidemia cholery zdziesiątkowała jego ludność (zmarło 313 osób). Kolejne lata to nowe inwestycje: 1880 gmach Sądu Grodzkiego, 1887 linia kolejowa Gniezno-Nakło, budowa dworca kolejowego. W 1893 powstała Straż Pożarna. Pod koniec XIX w. powstały kcyńskie cegielnie.

Wiek XX[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX w. miasto liczyło 3 tys. mieszkańców. W 1904 powstał chór "Moniuszko", a trzy lata później Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". W latach 1906-1907 w mieście trwał strajk dzieci przeciw germanizacji. W 1908 oddana została do użytku linia kolejowa PoznańBydgoszcz. W 1913 powstał obecny dworzec kolejowy oraz kościół ewangelicki, a w 1915 powstały wodociągi miejskie.

Wybuch I wojny światowej przyczynił się do stagnacji miasta. W dniach 31 grudnia 1918-1 stycznia 1919 miasto zostało zdobyte przez powstańców wielkopolskich. W lutym 1919 odbyła się decydująca bitwa o Kcynię. W 1920 został wybrany pierwszy polski burmistrz Władysław Rybarczyk. W latach 20. ożywienie gospodarcze i kulturalne miasta. W 1928 miasto świętowało 666 rocznicę nadania Kcyni praw miejskich. Miasto liczyło wówczas 4,8 tys. mieszkańców. W 1932 powstał chór "Echo", w tym samym roku nastąpiło zamknięcie Seminarium Nauczycielskiego.

Kcyńska synagoga, (XX w.)

W 1939 miasto liczyło 5,5 tys. osób. W okresie 1939-1945 Kcynia znajdowała się pod okupacją hitlerowską; w latach 1939-1940 pod nazwą Prien am Berge. Zginęło kilkadziesiąt mieszkańców, wielu wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. 22 stycznia 1945 oswobodzenie miasta. Mieszkańcy pochodzenia niemieckiego zostali zmuszeni do opuszczenia miasta i okolic lub przyjęcia obywatelstwa polskiego. Powstał Zakład Poprawczy i liceum ogólnokształcące.

W 1962 odbyły się uroczyste obchody 700-lecia nadania praw miejskich. Powstał Zespół Regionalny "Pałuki" (Klara Prillowa). Kcynia stała się stolicą folkloru pałuckiego. W okresie PRL miasto stanowiło lokalny ośrodek usługowy bez większego znaczenia dla gospodarki regionu.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Miasto posiada połączenia drogowe do Chodzieży, Gołańczy, Janowca Wielkopolskiego, Nakła, Szubina, Wągrowca, Wyrzyska i Żnina. Miejscowy węzeł kolejowy, w którym krzyżowały się linie OleśnicaGnieznoNakło nad NoteciąChojnice oraz Poznań WschódBydgoszcz Główna, po zawieszeniu połączeń pasażerskich (odpowiednio w 2000 oraz 1.05.2004), stracił na znaczeniu i obsługuje obecnie wyłącznie pociągi towarowe z ładunkami ponadgabarytowymi, kierowanymi od portów Trójmiasta przez Chojnice w kierunku południowym. Od 2006 trwają bezskuteczne starania o wznowienie połączeń pasażerskich. Obecnie dworzec kolejowy w Kcyni jest używany w celach mieszkalnych.

 Zobacz też: Kcynia (stacja kolejowa).

Sławni kcynianie[edytuj | edytuj kod]

Mauzoleum rodziny Mieczkowskich

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Kcyni w 2014 roku [7].


Piramida wieku Kcynia.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zabytki piśmiennictwa[edytuj | edytuj kod]

W archiwum kcyńskim został odkryty (jeden z dwóch zachowanych) zapis Bogurodzicy.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole Miejskie im. Ziemi Pałuckiej
  • Szkoła Podstawowa im. Jana Czochralskiego
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących: Gimnazjum im. Powstańców Wielkopolskich i Liceum Ogólnokształcące im. Karola Libelta
  • Zespół Szkół Technicznych: Technikum Ekonomiczne i Technikum Informatyczne oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa
  • Zespół Szkół Specjalnych

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Kaplica cmentarna

Przypisy

  1. Tab. 8. Ludność według płci, województw (NTS 2), powiatów (LAU 1) i gmin (LAU 2) w 2008 r.. W: Ludność, stan i struktura w przekroju terytorialnym Stan w dniu 30 VI 2008 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008, s. 51.
  2. Muller 1835 ↓, s. 875.
  3. Z przeszłości Kcyni z okazji 666 rocznicy założenia miasta - Nakładem Magistratu Kcyni rok 1928
  4. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  5. Kcynia w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  6. Władysław Konopczyński, Konfederacja barska, Warszawa 1991, t. I, s. 305
  7. http://www.polskawliczbach.pl/Kcynia, w oparciu o dane GUS.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J.E. Muller: Vollstandiges geographish, statistisch, topographisches Worterbuch preusischen Staates. Erfurt: J.E. Muller'sche Buchhandlung, 1835.
  • Tadeusz Pietrykowski, Z przeszłości Kcyni: z okazji 666 rocznicy założenia miasta, Kcynia 1928

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]