Kcynia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Kcynia (ujednoznacznienie).
Kcynia
Panorama Kcyni
Panorama Kcyni
Herb Flaga
Herb Kcyni Flaga Kcyni
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat nakielski
Gmina Kcynia
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1262
Burmistrz Marek Szaruga
Powierzchnia 6,84 km²
Populacja (2008)
• liczba ludności
• gęstość

4716
700 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 52
Kod pocztowy 89-240
Tablice rejestracyjne CNA
Położenie na mapie powiatu nakielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nakielskiego
Kcynia
Kcynia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kcynia
Kcynia
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Kcynia
Kcynia
Ziemia 52°59′37″N 17°29′12″E/52,993611 17,486667
TERC
(TERYT)
6040510014
Urząd miejski
Rynek 23
89-240 Kcynia
Strona internetowa

Kcynia (niem. Exin) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kcynia. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Kcynia leży w odległości 40 km na południowy zachód od Bydgoszczy i 80 km na północny wschód od Poznania, w północnej części Pojezierza Gnieźnieńskiego. Miasto położone jest na szczycie wzgórza morenowego stanowiącego jeden z najwyższych punktów w Wielkopolsce (136 m n.p.m.), w związku z czym, znajdując się około 30 m ponad okolicą, widoczne jest z dość dużej odległości.

Według danych z 30 czerwca 2008 miasto miało 4716 mieszkańców[1].

Nazwa[edytuj]

Panorama Kcyni
Fresk z kcyńskiej Kalwarii

Pochodzenie nazwy "Kcynia" nie zostało w pełni wyjaśnione. Stanisław Rospond w wydanym w 1984 Słowniku Etymologicznym Miast i Gmin PRL wskazał, że jest to unikatowa nazwa o zagadkowej podstawie – Kc oraz z archaicznym przyrostkiem -ynia (jak Gdynia, Lutynia). Jego zdaniem podstawa Kc może być związana ze staropolskim wyrazem kca oznaczającym to samo co kuca, czyli szopa z desek. W tym wypadku powstanie nazwy łączyłoby się z istnieniem grodu drewnianego, względnie osady zbudowanej z drewna. Ten sam autor wspomina też, że usiłowano – ale nie przekonywająco – łączyć nazwę miasta ze staropolskim wyrazem "kścieć", "kwcieć", czyli kwitnąć. Językoznawca Mikołaj Rudnicki wywodzi nazwę Kcynia od Kutjini zestawiając ją z kuca to jest chata, dom.


Legendy miejscowe łączą powstanie nazwy z wyłowieniem kotwicy, którą rzekomo miano odnaleźć w wodach Kcynki, czy też na bagnistych terenach, położonych na północ od dzisiejszego miasta.

Nazwa miejscowości przechodziła niewątpliwie poważną ewolucję, gdyż w różnych okresach swego istnienia miasto nazywane było w źródłach historycznych Kcyna, Kczina, Kcyn, Kcznya, Kczynija. W encyklopedii Samuela Orgelbranda obok używanej dzisiaj nazwy Kcynia spotykamy jeszcze jako nazwę równorzędną – formę Krcynia. Niemcy zniekształcili nazwę miejscowości na Exin.

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje niemiecką nazwę miejscowości Erin, a także polską nazwę Kcynia we fragmencie "Erin (poln. Kcynia)"[2].

Historia[edytuj]

Wczesne średniowiecze[edytuj]

Już w XI wieku istniał kościół św. Idziego[3]. Miasto zostało lokowane na prawie niemieckim przez księcia Bolesława Pobożnego w 1262 roku. Zasadźcami byli rycerze Jan i Ryner (Reineri), którzy otrzymali wraz z nadaniem wójtostwo z należnymi przywilejami. W XIII w. istniało tam najstarsze w Wielkopolsce Bractwo Kurkowe. Kolejni królowie polscy zatwierdzali przywileje miejskie. W XV w. jedno z nielicznych miast mających zamek i mury obronne.

Okres rozkwitu[edytuj]

Kościół pw. św. Michała Archanioła - najstarsza świątynia w Kcyni

Największy rozwój miasta miał miejsce w okresie XVI-XVII w. Kcynia była wówczas stolicą powiatu kcyńskiego w województwie kaliskim i siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które przetrwały do rozbiorów[4].
W 1594 odwiedził miasto król Zygmunt III Waza[5]. W 1608 powstała szkoła. W 1612 do Kcyni zostali sprowadzeni Karmelici, a w latach 1624-1631 zbudowano kościół farny. W 1641 przywileje dla cechu szewskiego. W 1656 pod Kcynią miała miejsce bitwa wojsk Stefan Czarniecki|Stefana Czarnieckiego]] ze Szwedami. W latach 1756-1763 miasto doświadczyło skutków wojny siedmioletniej.

Wiek XVIII i XIX[edytuj]

Fragment rynku z XIX-wieczną kamienicą

W 1768 zawiązano w Kcyni słynną w Wielkopolsce Konfederację Kcyńską. 29 stycznia 1770 w bitwie pod Kcynią wojska rosyjskie rozbiły pułki konfederatów barskich[6]. Od 1773 pod panowaniem pruskim. W 1775 wielki pożar strawił prawie całe miasto. W 1781 powstał pierwszy kościół ewangelicki (rozebrany w 1971 roku), a w 1787 kościół i klasztor Karmelitów. Miasto liczyło wtedy około 1000 mieszkańców. W okresie od 1807 do 1815 Kcynia znajdowała się w Księstwie Warszawskim. Od 1818 miasto znalazło się w powiecie szubińskim. W 1835 nastąpiło kasacja klasztoru Karmelitów. W 1842 wprowadzono pruską ordynację miejską. W 1848 miało tu miejsce powstanie Kosynierów Kcyńskich. Miasto liczyło wtedy około 2,5 tys. mieszkańców. W latach 1860-1865 powstał gmach Seminarium Nauczycielskiego (obecnie Zakład Poprawczy). W 1866 największa w historii miasta epidemia cholery zdziesiątkowała jego ludność (zmarło 313 osób). Kolejne lata to nowe inwestycje: 1880 gmach Sądu Grodzkiego, 1887 linia kolejowa Gniezno-Nakło, budowa dworca kolejowego. W 1893 powstała Straż Pożarna. Pod koniec XIX w. powstały kcyńskie cegielnie.

Wiek XX[edytuj]

Na początku XX w. miasto liczyło 3 tys. mieszkańców. W 1904 powstał chór "Moniuszko", a trzy lata później Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". W latach 1906-1907 w mieście trwał strajk dzieci przeciw germanizacji. W 1908 oddana została do użytku linia kolejowa PoznańBydgoszcz. W 1913 powstał obecny dworzec kolejowy oraz kościół ewangelicki, a w 1915 powstały wodociągi miejskie.

Wybuch I wojny światowej przyczynił się do stagnacji miasta. W dniach 31 grudnia 1918-1 stycznia 1919 miasto zostało zdobyte przez powstańców wielkopolskich. W lutym 1919 odbyła się decydująca bitwa o Kcynię. W 1920 został wybrany pierwszy polski burmistrz Władysław Rybarczyk. W latach 20. ożywienie gospodarcze i kulturalne miasta. W 1928 miasto świętowało 666 rocznicę nadania Kcyni praw miejskich. Miasto liczyło wówczas 4,8 tys. mieszkańców. W 1932 powstał chór "Echo", w tym samym roku nastąpiło zamknięcie Seminarium Nauczycielskiego.

Kcyńska synagoga, (XX w.)

W 1939 miasto liczyło 5,5 tys. osób. W okresie 1939-1945 Kcynia znajdowała się pod okupacją hitlerowską; w latach 1939-1940 pod nazwą Prien am Berge. Zginęło kilkadziesiąt mieszkańców, wielu wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. 22 stycznia 1945 oswobodzenie miasta. Mieszkańcy pochodzenia niemieckiego zostali zmuszeni do opuszczenia miasta i okolic lub przyjęcia obywatelstwa polskiego. Powstał Zakład Poprawczy i liceum ogólnokształcące.

W 1962 odbyły się uroczyste obchody 700-lecia nadania praw miejskich. Powstał Zespół Regionalny "Pałuki" (Klara Prillowa). Kcynia stała się stolicą folkloru pałuckiego. W okresie PRL miasto stanowiło lokalny ośrodek usługowy bez większego znaczenia dla gospodarki regionu.

Komunikacja[edytuj]

Miasto posiada połączenia drogowe do Chodzieży, Gołańczy, Janowca Wielkopolskiego, Nakła, Szubina, Wągrowca, Wyrzyska i Żnina. Miejscowy węzeł kolejowy, w którym krzyżowały się linie OleśnicaGnieznoNakło nad NoteciąChojnice oraz Poznań WschódBydgoszcz Główna, po zawieszeniu połączeń pasażerskich (odpowiednio w 2000 oraz 1.05.2004), stracił na znaczeniu i obsługuje obecnie wyłącznie pociągi towarowe z ładunkami ponadgabarytowymi, kierowanymi od portów Trójmiasta przez Chojnice w kierunku południowym. Od 2006 trwają bezskuteczne starania o wznowienie połączeń pasażerskich. Obecnie dworzec kolejowy w Kcyni jest używany w celach mieszkalnych.

 Zobacz też: Kcynia (stacja kolejowa).

Sławni kcynianie[edytuj]

Mauzoleum rodziny Mieczkowskich

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Kcyni w 2014 roku [7].


Piramida wieku Kcynia.png

Zabytki[edytuj]

Zabytki piśmiennictwa[edytuj]

W archiwum kcyńskim został odkryty (jeden z dwóch zachowanych) zapis Bogurodzicy.

Edukacja[edytuj]

  • Przedszkole Miejskie im. Ziemi Pałuckiej
  • Szkoła Podstawowa im. Jana Czochralskiego
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących: Gimnazjum im. Powstańców Wielkopolskich i Liceum Ogólnokształcące im. Karola Libelta
  • Zespół Szkół Technicznych: Technikum Ekonomiczne i Technikum Informatyczne oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa
  • Zespół Szkół Specjalnych

Zobacz też[edytuj]

Kaplica cmentarna

Przypisy

  1. Tab. 8. Ludność według płci, województw (NTS 2), powiatów (LAU 1) i gmin (LAU 2) w 2008 r.. W: Ludność, stan i struktura w przekroju terytorialnym Stan w dniu 30 VI 2008 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008, s. 51.
  2. Muller 1835 ↓, s. 875.
  3. Z przeszłości Kcyni z okazji 666 rocznicy założenia miasta - Nakładem Magistratu Kcyni rok 1928
  4. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  5. Kcynia w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  6. Władysław Konopczyński, Konfederacja barska, Warszawa 1991, t. I, s. 305
  7. http://www.polskawliczbach.pl/Kcynia, w oparciu o dane GUS.

Bibliografia[edytuj]

  • J.E. Muller: Vollstandiges geographish, statistisch, topographisches Worterbuch preusischen Staates. Erfurt: J.E. Muller'sche Buchhandlung, 1835.
  • Tadeusz Pietrykowski, Z przeszłości Kcyni: z okazji 666 rocznicy założenia miasta, Kcynia 1928

Linki zewnętrzne[edytuj]