Kem (geomorfologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kem w Szkocji, niedaleko Kirriemuir.
Kem w Szkocji, niedaleko ujścia rzeki Ythan.
Ten artykuł dotyczy formy geomorfologicznej. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Kem (ang. kame) – forma ukształtowania powierzchni Ziemi powstała w wyniku działalności wód roztopowych z lodowca (procesy fluwioglacjalne). Jest to pagórek, garb, wzgórze lub stoliwo o wysokości od kilku do kilkunastu metrów (zazwyczaj 20-30 metrów)[1] i średnicy kilkuset metrów o kształcie stożka lub stożka ściętego.[2] Najczęściej są budowane przez piaski i muły, a czasem żwiry.[1][3]

Opis[edytuj | edytuj kod]

Kemy powstają w wyniku działalności akumulacyjnej wód fluwioglacjalnych.[2][4] Powstają w obniżeniach otoczonych przynajmniej z jednej strony ścianą lodu, albo szczelinach w obrębie lądolodu lub brył martwego lodu, w wyniku odkładania w nich materiału skalnego.[4] Wraz z wytapianiem lodu i poszerzaniem szczelin osadzony materiał w partiach brzeżnych ulega deformacjom[1] (np. w wyniku ruchów masowych).[2]

Ze względu na sposób powstania kemy można podzielić na dwa rodzaje: fluwioglacjalne i limnoglacjalne.[2] Kemy fluwioglacjalne to kemy, które powstały w wyniku osadzania materiału przez wody fluwioglacjalne.[2] Zazwyczaj są one zbudowane ze żwirów i piasków.[2] Kemy limnoglacjalne zaś powstają przez akumulację materiału przez wody stojące i zazwyczaj składają się z drobnoziarnistych piasków i mułów.[2]

Ze względu na miejsce powstania wyróżnia się kemy szczelinowe – pierwotnym środowiskiem sedymentacji były szczeliny między bryłami martwego lodu; oraz kemy przetainowe – materiał osadzał się w zbiornikach supraglacjalnych (występujących na powierzchni lodowca), następnie był wtapiany w lodowiec i osadzany na morenowym podłożu.[2]

Pagóry kemowe są cechą charakterystyczną dla obszarów o rzeźbie polodowcowej powstałej w wyniku działalności brył martwego lodu[1], dlatego są traktowane jako wyznacznik deglacjacji arealnej, czyli obszarowego topnienia lodowca i jego rozpadania na fragmenty lodu martwego.[2][3]

Specyficzną formą kemów są tzw. terasy kemowe (kemy marginalne), które powstały w wyniku osadzania przez cieki marginalne materiału skalnego pomiędzy jęzorem lodowcowym a zboczem doliny, kiedy jęzor jest zbyt mały i nie sięga stoków doliny.[2] Terasy kemowe przypominają swoim kształtem formy o charakterze antropogenicznym, ale nimi nie są.[3]

Kemy występują w Polsce pospolicie, w największej ilości na obszarach objętych zlodowaceniami północno- i środkowopolskim, ale są również spotykane dalej na południe.[3]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Piotr Migoń, Geomorfologia, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2006, s. 324, ISBN 978-83-01-14812-6.
  2. a b c d e f g h i j Mieczysław Klimaszewski, Geomorfologia, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 732-734, ISBN 83-01-03498-X.
  3. a b c d Polodowcowe formy rzeźby terenu (geologia Niżu Polskiego), Żywa Planeta, 19 stycznia 2020 [dostęp 2021-01-20] (pol.).
  4. a b Jan Flis, Szkolny słownik geograficzny, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1982, s. 135, ISBN 83-02-00870-2.