Kiełzno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kiełzno – część ogłowia; krótki, jedno- lub dwudzielny, pałąk wkładany koniowi do pyska[1]. Wykonane są z różnych materiałów jak metal, plastik czy guma[1]. Służą do utrzymania kontroli jeźdźca nad koniem, do utrzymania kierunku jazdy oraz ustawiania głowy konia[2]. Wyróżnia się kilka rodzajów kiełzn: ze względu na występowanie wędzidła na wędzidłowe i bezwędzidłowe[2][3], lub w innym podziale[1]: wędzidła, munsztuki i pelamy, kiełzna wierzchowe i zaprzęgowe[1].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Wędzidło z oposażeniem

Najczęściej kiełzno składa się z dwóch połączonych ogniw (znajdują się one w pysku konia), na których końcach (poza obrębem pyska) znajdują się kółka (pierścienie). Przyczepia się do nich paski polikowe oraz wodze[1]. Często na wędzidła zakłada się gumki w celu uniemożliwienia przesuwania się kiełzna w pysku[1] oraz kaleczeniu warg[1]. Zwykle zbudowane są ze stali nierdzewnej, ale również z gumy albo kauczuku[1][2].

Działanie[edytuj | edytuj kod]

Wędzidło znajduje się w pysku konia[4] powyżej języka[2]. Umieszczone jest na bezzębnej części żuchwy konia. Poprzez ruchy wodzami jeździec przekazuje koniowi sygnały do ruchu[4]. Wędzidło jest tym delikatniejsze, im grubsze jest[4].

Rodzaje i podział[edytuj | edytuj kod]

Kiełzna można podzielić ze względu na wędzidło (wędzidłowe lub bezwęzidłowe), lub: wędzidła, munsztuki i pelamy, kiełzna wierzchowe i zaprzęgowe[1].

Rodzaje kiełzn ze względu na wędzidło[edytuj | edytuj kod]

Uzda munsztukowa: U góry wędzidło Chantilly, pod spodem munsztuk z wygięciem na język
Pelham

Kiełzna wędzidłowe[2][edytuj | edytuj kod]

  • wędzidło zwykłe łamane[2]
  • wędzidło gumowe
  • wędzidło miedziane z rolkami
  • pelham[2]
  • wędzidło oliwkowe
  • wędzidło miedziane
  • wędzidło wyścigowe
  • wielokrążek
  • munsztuk[2]

Kiełzna bezwędzidłowe[2][edytuj | edytuj kod]

Rodzaje kiełzn ze względu na rodzaj[edytuj | edytuj kod]

Wędzidła[edytuj | edytuj kod]

Zazwyczaj wędzidła dzieli się na trzy grupy[1]:

W każdej z tych grup można wyodrębnić kilka ich rodzajów.

Wędzidła proste[edytuj | edytuj kod]

W tej grupie można wyróżnić: wędzidło proste, bez dodatkowych elementów, wędzidło z łyżką (istnieje też odmiana łamana)[5], wędzidło skręcone (inaczej karbowane; również jako łamane) i wędzidło gumowe[6].

Wędzidła łamane[edytuj | edytuj kod]

Są to najprostsze i najczęściej używane wędzidła[1]. Do tej grupy należą: wędzidło zwykłe, wędzidło zawiasowe[4], wędzidło oliwkowe, wędzidło wyścigowe, wędzidło z wąsami, wędzidło z kluczem (z zabawką), wędzidło SM (stalowo-mosiężne, lub -miedzine), wędzidło z koralikami, wędzidło dziurkowane, wędzidło z łyżką, wędzidło zawiasowe amerykańskie, wędzidło podwójne, wędzidło skręcone (inaczej karbowane; również jako proste) oraz wędzidło cygańskie[2]. Wśród wędzideł łamanych wyróżnić można dodatkowo wędzidła oddziałujące również na potylicę konia: wielokrążek i wędzidło przepustowe[1][7][5][6].

Wędzidła podwójnie łamane[edytuj | edytuj kod]

Kiełzna działające na zasadzie dźwigni[edytuj | edytuj kod]

Kolejną grupę kiełzn stanowią te działające na zasadzie dźwigni[8]. Można tu wyróżnić: munsztuki (w tym munsztuk austriacki <<pruski>> i munsztuk Banburry), pelamy (proste lub łamane; w tym Kimbelwicka)[9] i hackamory.

Kiełzna wierzchowe i zaprzęgowe[edytuj | edytuj kod]

Bardzo różnorodne kiełzna zrobione z białego lub żółtego metalu. Kształt tych kiełzn zależny jest od przeznaczenia i stylu uprzęży. Można tu wyróżnić: wędzidło z przewleczkami, wiązadło z dodatkową parą pierścieni, pelam zaprzęgowy, munsztuk Liverpool i Buxton[10][11].

Podział[edytuj | edytuj kod]

  • Oparcie proste – zapewnia trwały i wygodny kontakt między pyskiem konia a ręką jeźdźca. Do tej grupy zalicza się zwykłe wędzidła złożone z dwóch metalowych ogniw łączonych przegubowo lub tylko z jednym ogniwem, w zależności od czułości pyska zwierzęcia. Do takich należą wędzidła oliwkowe z wąsami, Chantilly, Verdun, Billot.
  • Efekt podniesienia – zapewnia efekt podniesienia wskutek działania ręki w kierunku bardziej pionowym ku górze i pobudza mięśnie nasady szyi, zapewniając lepsze podparcie przodu oraz, co za tym idzie, lepszą równowagę. W celu uzyskania tego efektu stosuje się wędzidła podnoszące z łamanymi ogniwami. Do takich należą wędzidło Baucher, działające na zasadzie przeciwwagi, oraz wędzidło Pessoa, działające na tej samej zasadzie, ale o wydłużonych czankach.
  • Efekt opuszczenia – efekt ten uzyskuje się stosując munsztuk. Działa on na zasadzie dźwigni naciskającej żuchwę, zmuszające zwierzę do opuszczenia nosa i zgięcia karku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Arleta Witek, Wędzidła, ogłowia, czapraki, derki, czyli o sprzęcie jeździeckim słów kilka, „Planeta koni” (6/2018), ISSN 2543-7208.
  • Kawałek metalu [w:] Ewa Łobos, Anna Deszczyńska, Uniwersytet młodych miłośników koni, Warszawa: Koń Polski, 2001, ISBN 83-913313-2-6.
  • Uzdy i kiełzna. W: Colin Vogel: Mój koń. Praktyczne wskazówki jak opiekować się zdrowym bądź chorym koniem. Warszawa: Muza SA, 1997. ISBN 83-7079-755-5.
  • Konie : [zobacz, rozpoznaj i naucz się nazywać.... Warszawa: Arkady, 1997. ISBN 83-213-3939-5.