Kim Dzong Il

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
To jest biografia osoby noszącej koreańskie nazwisko Kim.
Kim Dzong Il
Kim Jong-il 2011.jpg
Kim Dzong Il podczas wizyty w Rosji w 2011
Data i miejsce urodzenia 16 lutego 1941 lub 1942
Wiatskoje
Data i miejsce śmierci 17 grudnia 2011
Pjongjang
Korea Północna Najwyższy Przywódca Korei Północnej
Okres od 8 lipca 1994
do 17 grudnia 2011
Przynależność polityczna Partia Pracy Korei
Poprzednik Kim Ir Sen
Następca Kim Dzong Un
Korea Północna Przewodniczący Komisji Obrony Narodowej KRLD
Okres od 9 kwietnia 1993[1]
do 17 grudnia 2011[2]
Przynależność polityczna Partia Pracy Korei
Poprzednik urząd utworzony
Następca Kim Dzong Un[3]
Korea Północna 2. Sekretarz Generalny Partii Pracy Korei
Okres od 8 października 1997
do 17 grudnia 2011[4]
Poprzednik Kim Ir Sen
Następca Kim Dzong Un[5]
Kim Jong-il Signature.png
Odznaczenia
Order Kim Ir Sena Order Kim Ir Sena Order Kim Ir Sena Order Kim Ir Sena Order Flagi Narodowej I klasy Krzyż Wielki Królewskiego Orderu Kambodży
Generalissimus Generalissimus
Przebieg służby
Lata służby 19912011
Siły zbrojne Koreańska Armia Ludowa

Kim Dzong Il (IPA: [ɡ̊imd͜zɔŋil], kor. 김정일) (ur. 16 lutego 1941 lub 1942 we Wiatskoje, zm. 17 grudnia 2011 w Pjongjangu) – przywódca Korei Północnej w latach 1994–2011. Był następcą swego ojca i założyciela KRLD, Kim Ir Sena po jego śmierci w 1994 roku. Był również sekretarzem generalnym Partii Pracy Korei, przewodniczącym Narodowej Komisji Obrony, a także marszałkiem i dowódcą Koreańskiej Armii Ludowej[6].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i działalność polityczna[edytuj | edytuj kod]

Kim Dzong Il w wieku pięciu lub sześciu lat.

Kim Dzong Il urodził się 16 lutego 1941 lub 1942 we wsi Wiatskoje k. Chabarowska w Związku Radzieckim, choć oficjalne biografie podają rok 1942 i lokalizują zdarzenie na górze Pektu-san w Korei Północnej[7][8]. Według państwowej propagandy w chwili jego urodzin, mimo iż była sroga zima, na górze „zakwitły kwiaty, a ptaki mówiły ludzkim głosem”. Prawdopodobnie zmiana daty rocznej wynikała z chęci dopasowania jej do roku 1912, gdy urodził się jego ojciec. W efekcie możliwe było równoczesne świętowanie okrągłych rocznic urodzin obu przywódców[9]. Podczas wojny koreańskiej został dla bezpieczeństwa wysłany przez ojca do Mandżurii. Dwa lata uczył się w szkole pilotów w NRD, a w 1963 ukończył Uniwersytet Kim Ir Sena. Zajmował wiele mniej znaczących stanowisk w Partii Pracy Korei, a następnie został sekretarzem swojego ojca, z którym blisko współpracował podczas czystki w szeregach partii (1967). We wrześniu 1973 mianowano go sekretarzem partyjnym ds. organizacji i agitacji politycznej. W październiku 1980 jego ojciec włączył Kim Dzong Ila do kultu własnej osoby i wyznaczył na swojego następcę. Od tej chwili występował jako Umiłowany Przywódca, w odróżnieniu od swojego ojca, Wielkiego Wodza. Kontynuował rozwijanie nakreślonych przez Kim Ir Sena idei Dżucze w licznych publikacjach o charakterze filozoficzno-ideologiczno-propagandowym. W latach 1990–1991 Kim był zwierzchnikiem koreańskich sił zbrojnych oraz sprawował najwyższe funkcje w Komitecie Centralnym, Biurze Politycznym i Sekretariacie partii.

Przywódca Korei Północnej[edytuj | edytuj kod]

Kim Dzong Il oraz Dmitrij Miedwiediew podczas spotkania w Rosji. (2011)
Kim Dzong Il
Nazwa koreańska
Hangul 김정일
Hancha 金正日
Transkrypcja poprawiona Gim Jeong-il
Transkrypcja MCR Kim Chŏng-il
Wymowa (IPA) kimdʑʌŋil

W lipcu 1994 Kim Ir Sen zmarł na atak serca – Kim Dzong Il został faktycznym przywódcą Korei Północnej. Jednak fakt, że w kolejnych latach nie przyjął oficjalnych tytułów swojego ojca (który w 1998 został ogłoszony Wiecznym Prezydentem), może świadczyć o tym, że miał trudności w umocnieniu swojej władzy. Kim Dzong Il objął jeszcze w 1993 funkcję Przewodniczącego Narodowej Komisji Obrony stanowiącej (według Konstytucji z 1998 r.) „najwyższe stanowisko w państwie”. Szefem Partii Pracy został dopiero w październiku 1997 r.oku. Po objęciu przez niego funkcji przewodniczącego partii rozpoczął się kurs zmian ideologicznych a już w maju 1998 roku partyjna gazeta Rodong Sinmun po raz pierwszy poinformowała o doktrynie Songun[10] która trzy lata później została oficjalnie przyjęta jako doktryna partyjna[10].

W latach 90. Kim Dzong Il musiał zmierzyć się z klęską głodu która ogarnęła kraj w latach 1994-1998. Kim po coraz większych problemach żywnościowych zwrócił się o pomoc do ONZ[11] która w 1998 roku przekazała Korei swoją pomoc co w znacznej mierze przyczyniło się do zatrzymania klęski głodu[12]. W tym samym roku rząd przyjął też nową wersję konstytucji[13]. Kolejną konstytucję przyjęto w 2009 roku. Nowa wersja konstytucji posiada sześć artykułów więcej niż wersja poprzednia z 1998 roku. Sekcja 2 Rozdziału VI „Przewodniczący i Narodowa Komisja Obrony” jest całkowicie nowa a w artykułach 29 i 40 (odpowiednio Ekonomia i Kultura) słowo „komunizm” zostało usunięte co stanowi cześć północnokoreańskiej polityki wycofania się z odwołań do tej ideologii[14]. Kim w czasie swoich rządów w XXI wieku ograniczył własny kult jednostki (przy czym zachował kult osoby Kim Ir Sena)[15] i w nieznaczny sposób złagodził propagandę podając prawdziwe informacje o m.in. katastrofach naturalnych i ich skutkach[16].

W XXI wieku rozpoczął mozolny proces modernizacji kraju. Uruchomił intranetową sieć Kwangmyong darmową dla mieszkańców kraju (dostęp do globalnego internetu otrzymali tylko rządzący[17]) i zarezerwował dla KRLD własna domenę internetową[18]. Jako że Korea objęta była zagranicznymi sankcjami, rząd Korei wprowadził własny system operacyjny komputerów, Red Star OS oparty na wcześniejszych wersjach Linuxa[19]. Kim choć w dalszym ciągu represjonował część wyznań religijnych to zezwolił na utworzenie w Korei pewnej liczby kościołów chrześcijańskich (religia ta była w różnych etapach istnienia Korei poddawana licznym represjom)[20].

Program atomowy i kosmiczny[edytuj | edytuj kod]

Dużą inwestycją rządu Kim Dzong Ila był północnokoreański program kosmiczny w ramach którego otworzono Kosmodrom Sohae, znajduje się w prowincji P'yŏngan Północny, nad brzegiem Morza Żółtego (w Korei zwanego Morzem Zachodnim). Budowa kosmodromu rozpoczęła się w latach 90., jednak nabrała przyspieszenia około 2008 r., a została ukończona w 2011 r.[21]. Kosmodrom jest obecnie wykorzystywany przede wszystkim do startów orbitalnych rakiet typu Unha.

Znacznie rozbudował też program atomowy rozbudowując Ośrodek Badań Jądrowych w Jongbjon. W lutym 2007 roku doszło jednak do porozumienia na linii KRDL-ONZ. Ustalono wówczas, że za wpuszczenie do ośrodka Jongbjon inspektorów MAEA, Korea Północna otrzyma pomoc gospodarczą. W lipcu 2007 rząd wyłączył reaktor i od tego momentu rozpoczęła się denukleryzacja KRLD w zamian za pomoc gospodarczą od Korei Południowej. 5 listopada 2007 amerykańscy wysłannicy rozpoczęli pracę nad wygaszaniem reaktora a 27 czerwca 2008 20-metrowa chłodnia kominowa reaktora została wysadzona w powietrze w obecności licznej grupy dziennikarzy i dyplomatów[22]. Zniszczenie charakterystycznej budowli było symbolem zakończenia rozmów nad przerwaniem koreańskiego programu zbrojeń nuklearnych.

Ocieplenie relacji z Południem[edytuj | edytuj kod]

Klęska z lat 90. przyczyniła się do polepszenia stosunków dyplomatycznych z Koreą Południową[11] co rozpoczęło etap nieznacznej liberalizacji gospodarki. Korea Południowa wsparła w latach 90. Północ pomocą w zakresie dostaw żywności[23]. W 2000 roku Kim Dzong Il spotkał się w stolicy KRLD z prezydentem Korei Południowej Kim Dae-jungiem, w trakcie spotkania podpisano deklarację przewidującą rozwój współpracy; dzięki tej deklaracji zapoczątkowano m.in. spotkania rozłączonych przez wojnę koreańską rodzin. W 2002 roku rząd obu Korei utworzył wspólny Obszar Przemysłowy Kaesŏng[24].

Po objęciu w USA rządów przez George'a Busha i ogłoszeniu przez niego rewizji polityki względem Korei Północnej doszło też do pogorszenie stosunków między obiema Koreami, m.in. zaczęły występować przerwy w kontaktach dyplomatycznych, a w połowie 2002 roku miało miejsce poważne starcie okrętów obu Korei. Pomimo problemów starano się utrzymać dobre stosunki, kontynuując dotychczasowe inicjatywy[23]. Dotychczasową politykę względem Północy kontynuował także po 2002 roku nowy prezydent Południa, Roh Moo-hyun. Pod koniec 2007 roku odbyło się spotkanie przywódców obu krajów, na którym zapowiedziano zwołanie konferencji pokojowej mającej oficjalnie zakończyć stan wojny między nimi. Przed przed pogłębieniem kryzysu w relacjach z Koreą Południową planowano uruchomienie zmodernizowanej gorącej linii, która ma ułatwić komunikację na granicy między obu państwami (formalnie pozostającymi w stanie wojny) oraz przekraczanie jej przez urzędników i pracowników z Południa zatrudnionych we wspólnym centrum przemysłowym na Północy. Dwa miesiące wcześniej Korea Południowa dostarczyła Północy sprzęt komunikacyjny i inne materiały, aby pomóc jej w modernizacji gorącej linii. Nowe światłowody zostały położone w pobliżu dziewięciu przestarzałych kabli miedzianych. Część z nich Północ odłączyła w 2008 roku ze względu na problemy techniczne[25].

Polityka gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

Kim rozwijał założoną przez jego ojca Specjalną Strefę Ekonomiczną Rajin-Sonbong która według jego rządu miała od 1996 roku przyciągnąć inwestycje o wartości ponad 300 mln USD i stanowić dogodne miejsce lokacji kapitału[26]. Strefa przyciągnęła głównie inwestorów chińskich[27]. W celu rozwoju handlu z Chinami Kim w 2010 roku wyremontował graniczny most na rzece Tumen[28], a w maju 2011 roku podjął decyzję o budowie nowoczesnych dróg mających połączyć ją z chińskim Hunchun[29]. W tym samym czasie władze północnokoreańskie zezwoliły na stałe wjazdy chińskich turystów do strefy Rajin-Sonbong[30]. W sierpniu 2011 roku w Korei odbyły się czterodniowe targi międzynarodowe które miały skłonić zagranicznych inwestorów do inwestycji na terenie tego państwa[31]. Kim otworzył się na ograniczone relacje handlowe z Południem które objęły utworzenie w 2010 roku pierwszej firmy typu joint-venture z udziałem kapitału południowokoreańskiego (wcześniej przedsiębiorstwa z Korei Południowej poza Obszarem Przemysłowym Kaesŏng nie mogły inwestować w KRLD)[32] a już parę lat wcześniej rozpoczął eksport produktów żywnościowych na Południe[33] które produkowane były z użyciem zakupionych na zachodzie technologii[34].

W grudniu 2009 roku dokonał denominacji wona północnokoreańskiegow stosunku 1:100 co miało zapobiec inflacji i możliwemu rozwojowi czarnego rynku[35][36]. Denominacja spowodowała protesty antyrządowe co było pierwszym od lat takim wydarzeniem w KRLD[37][38].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W czasie swych rządów złożył kilka wizyt zagranicznych: w Rosji we wrześniu 2001 spotkał się z prezydentem Władimirem Putinem a w sierpniu 2011 podczas kolejnej wizyty w Rosji rozmawiał z Dmitrijem Miedwiediewem[39]. W maju 2010 roku rozmawiał z przywódcami chińskimi, w tym z przewodniczącym ChRL Hu Jintao[40], do jego ponownej wizyty w Chinach doszło w sierpniu tego samego roku gdy odwiedził on kraj wraz z synem Kim Dzong Unem[41]. Ostatnią wizytę w Chinach złożył w maju 2011 w rocznicę podpisania traktatu o przyjaźni między KRLD a ChRL[42].

Kim Dzong Il nawiązał bliższe relacje z szeregiem państw kontynentu. Korea Północna według części informacji wysłała swój personel do Syrii gdzie wsparł on budowę syryjskiego programu atomowego[43]. Kim wsparł też rząd Syrii w trakcie wojny domowej w tym kraju[44]. Kim zbliżoną politykę prowadził odnośnie Pakistanu któremu to licznie eksportował broń (co przyczyniło się do pogorszenia relacji z Indiami z którymi niegdyś KRLD utrzymywała dobre relacje)[45]. Przywódca kontynuował też zapoczątkowaną już w latach 80. ścisłą współpracę z Iranem[46].

Incydenty na linii Północ-Południe[edytuj | edytuj kod]

Szczególnie w ostatnim etapie rządów Kim Dzong Ila doszło do kilku poważnych incydentów militarnych z południowym sąsiadem. Sytuacja była o tyle niebezpieczna że oba kraje w przeszłości prowadził ze sobą wojnę a sama Korea Północna jest obecnie najbardziej zmilitaryzowanym państwem na świeci i posiada 5. co do liczebności armię na świecie liczącą 690 tys. osób personelu[47]. Pod koniec lat 90. i w 2002 roku doszło do bitwy morskiej o kontrolę nad kilkoma spornymi wyspami[48]. Do 2009 roku sytuacja pozostawała stabilna. W 2009 roku doszło do kolejnej bitwy morskiej przy wyspie Daecheong która doprowadziła do oskarżenia północnokoreańskiego okrętu podwodnego o zatopienie południowokoreańskiej korwety Cheonan przy wyspie Baengnyeong[49][50]. Gdy dnia 23 listopada 2010 roku Korea Południowa przeprowadziła ćwiczenia marynarki wojennej, około godz. 14:34 czasu koreańskiego, Korea Północna ostrzelała pozycje południowokoreańskie pociskami artyleryjskimi, na wyspie Yeonpyeong. Na ostrzał, który obejmował bazę wojskową Korei Południowej, wojska Korei Południowej odpowiedziały ogniem artylerii[51][52].

Pogłoski o śmierci[edytuj | edytuj kod]

29 maja 2008 podano w mediach[53] informację, jakoby Kim Dzong Il mógł zostać zastrzelony 26 maja między 7 a 8 rano czasu lokalnego, podczas „spotkania z robotnikami” w jednym z południowych rejonów kraju (Hamgyŏng Południowy). Północnokoreańskie źródła rządowe zaprzeczały tym doniesieniom, jak i nie potwierdzało ich Ministerstwo ds. Zjednoczenia w Korei Południowej. Pogłoski potwierdzać miały rzekomo źródła chińskie[54]. 7 września 2008 niektóre gazety podały informację[55], że Kim Dzong Il nie żyje od 2003 r., a od tamtej pory jego rolę przejął sobowtór.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Pomniki konne Kim Ir Sena i Kim Dzong Ila

Przywódca zmarł 17 grudnia 2011[56]. Dwa dni później media północnokoreańskie oficjalnie ogłosiły śmierć Kim Dzong Ila 19 grudnia 2011[57]. Spikerka telewizyjna Ri Chun Hi poinformowała, że powodem śmierci było fizyczne i psychiczne wyczerpanie organizmu. Poinformowano również, iż zgon nastąpił dwa dni wcześniej podczas jazdy pociągiem, gdzie przywódca Korei Północnej miał rozległy zawał serca[58]. 19 grudnia 2011 „Wielkim Następcą” zmarłego Kim Dzong Ila został ogłoszony Kim Dzong Un, który stanął również na czele komitetu pogrzebowego liczącego 232 osoby[59][36]. Kondolencje Korei Północnej przesłała Korea Południowa a konkretnie południowokoreański minister ds. zjednoczenia[60]. Swoje kondolencje złożyła duża ilość państw Afryki i Azji były to m.in. Azerbejdżan[61], Bahrajn[62], Armenia[63], Bangladesz[64], Białoruś[65], Chiny[66], Erytrea[67], Filipiny, Ghana[68], Gwinea, Katar, Kongo[69], Kuba, Kuwejt[70], Laos[71], Mongolia, Mozambik[72] Kambodża[73], Indonezja[74] czy Gwinea Równikowa[75]. Swoje kondolencje przesłały też niektóre państwa Zachodu (Hiszpania i Chorwacja)[76].

Obraz propagandowy[edytuj | edytuj kod]

Kim Dzong Il z ojcem Kim Ir Senem

W propagandzie państwowej Kim Dzong Il był przedstawiany jako wybitny generał, ale – w przeciwieństwie do swojego ojca – nie jako niedościgniony mistrz wszystkich sfer życia publicznego. Takie rozwiązanie było konieczne z uwagi na panujący w kraju kryzys gospodarczy i głód, które dało się wytłumaczyć wyłącznie konfrontacją ze Stanami Zjednoczonymi i koniecznością skupienia przez Kim Dzong Ila wszystkich wysiłków na obronie państwa. Zdaniem B.R. Myersa, amerykańskiego specjalisty od ideologii północnokoreańskiej, kryzys jądrowy wyposażył go w jego własny mit o ocaleniu narodu[77]. Zarazem jednak w propagandzie „Drogi przywódca” jawi się jako bardziej ludzki i podatny na zranienie niż Kim Ir Sen, a więc stanowi bardziej przekonujące ucieleśnienie „rasy koreańskiej”[78].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Był żonaty z Kim Yŏng Suk. Z Sŏng Hye Rim miał syna Kim Dzong Nama (ur. 1971). Z tancerką Ko Yŏng Hŭi Kim Dzong Il miał dwóch synów: Kim Dzong Czola (ur. 1981) i Kim Dzong Una (ur. 1983). Miał dwóch braci: Kim P'yŏng Ila i Kim Man Ila oraz siostrę Kim Kyŏng Hŭi.

Finanse[edytuj | edytuj kod]

Według „The Sunday Telegraph” Kim Dzong Il miał zgromadzone 4 mld USD w depozycie w bankach europejskich, na wypadek konieczności ucieczki z Korei Północnej. Magazyn poinformował również, że większość tych banków znajduje się w Luksemburgu[79].

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kim Hyŏng Jik
 
Kang Pan Sŏk
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kim Dzong Suk
 
Kim Ir Sen
 
Kim Sŏng Ae
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kim Yŏng Suk
 
 
Sŏng Hye Rim
 
Kim Dzong Il
 
Ko Yŏng Hŭi
 
Kim Ok
 
Kim Kyŏng Hŭi
 
Jang Sŏng T'aek
 
Kim Kyŏng Jin
 
Kim P'yŏng Il
 
Kim Yŏng Il
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kim Sŏl Song
 
Kim Dzong Nam
 
Kim Dzong Czol
 
Kim Dzong Un
 
Ri Sŏl Ju
 
Kim Yo-jong
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kim Han Sol

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Od 1998 jako „najwyższe stanowisko”. Konstytucja KRLD znowelizowana 5 września 1998 określa Państwową Komisję Obrony jako „najwyższe stanowisko państwowe” Waldemar J. Dziak: Korea pokój czy wojna? Wyd:: Świat Książki, 2003, s. 252–253
  2. 13 kwietnia 2012 ogłoszony pośmiertnie „Wiecznym Przewodniczącym Komisji Obrony Narodowej KRLD”
  3. Jako Pierwszy Przewodniczący
  4. 11 kwietnia 2012 ogłoszony pośmiertnie „Wiecznym Sekretarzem Generalnym Partii Pracy Korei”
  5. Jako I Sekretarz
  6. 15 lutego 2012 Kim Dzong Ilowi został pośmiertnie nadany tytuł „generalissimusa” http://www.kcna.kp/goHome.do?lang=eng
  7. Biography of the Dear Leader Kim Jong Il (ang.). [dostęp 2008-12-05].
  8. Kim Jong Il – Short Biography.
  9. Wszystkie śmierci Kim Dzong Ila. Onet. [dostęp 2011-12-19].
  10. 10,0 10,1 Nicolas Levi: System Polityczny Korei Północnej Aspekty Kulturowe. Warszawa: Akson, 2013, s. 54. ISBN 978-83-7452-067-6.
  11. 11,0 11,1 encyklopedia.pwn.pl: Korea Północna. Historia (pol.). [dostęp 2015-06-06].
  12. ofensywawolnosci.pl: Kolejna fala sztucznego głodu w Korei Północnej. Donoszono o przypadkach kanibalizmu. [dostęp 2015-06-06].
  13. North Korea drops Communism from its Constitution
  14. http://leonidpetrov.wordpress.com/2009/10/12/dprk-has-quietly-amended-its-constitution/
  15. North Korean media drop Kim Jong Il’s glorifying title, Asia News, 18.11.2004.
  16. Tim Johnson: North Korea opens up, a little (ang.). The McClatchy Company, 2007-09-03. [dostęp 2012-11-08].
  17. LINK BY LINK; The Internet Black Hole That Is North Korea - New York Times
  18. Informacja o przydziale domeny (ang.). ICANN. [dostęp 2015-07-11].
  19. {{cytuj pismo|url=http://www.korea-np.co.jp/news/ViewArticle.aspx?ArticleID=22248%7Cczasopismo=Choson Sinbo|tytuł=〈민족정보산업의 부흥 -상-〉
  20. Serwis Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego – Biskupia Liturgia w Korei Północnej [dostęp: 24.10.2013.]
  21. Latest satellite images of Sohae launch facility (ang.). North Korea Tech. [dostęp 2012-04-15].
  22. N Korea demolishes reactor tower, BBC News, 27 czerwca 2008
  23. 23,0 23,1 Stosunki dwustronne Korea Południowa-Korea Północna (pol.). Stosunki międzynarodowe, 2011-01-12. [dostęp 2013-01-04].
  24. Korea Północna zamyka Kaesong i zabiera swoich robotników. TVN24. [dostęp 2013-04-29].
  25. Nowoczesna, gorąca linia miedzy Koreą Północną i Południową - TELEPOLIS.PL
  26. Inwestowanie w Korei Północnej (pol.). krld.pl. [dostęp 2011-06-19].
  27. Nicolas Levi: Co oznaczają specjalne strefy ekonomiczne Korei Północnej? (pol.). polska-azja.pl, 2001-06-09. [dostęp 2011-06-19].
  28. 中国圈河—朝鲜元汀国境桥维修改造动工 (chiń.). infohc.com, 2010-03-15. [dostęp 2011-06-19].
  29. Kim Dzong Un w Chinach. Albo Kim Dzong Il... (pol.). newsweek.pl, 2011-05-20. [dostęp 2011-06-19].
  30. Gao Qihui: Chinese tourists can now drive to DPRK (ang.). chinadaily.com.cn, 2011-06-09. [dostęp 2011-06-19].
  31. NKorea opens int'l trade fair at economic zone (ang.). businessweek.com, 2011-08-22. [dostęp 2011-11-27].
  32. Vincent Li: China's Alternative Strategy for North Korea (ang.). wantchinatimes.com, 2010-12-12. [dostęp 2011-06-19].
  33. Brewing beer, Communist style, in North Korea. New York Times, 10 marca 2007
  34. North Korea Buys English Brewery. BBC News Online, 6 listopada 2000
  35. Ho, Jung Kwon (November 30, 2009). North Korea Replaces Currency. Daily NK
  36. 36,0 36,1 (3rd LD) N. Korean lead#er dies at 69 after decades of iron-fist rule | YONHAP NEWS
  37. Nicolas Levi: Nicolas Levi: Palenie banknotów to pierwszy jawny bunt w Korei Północnej (pol.). 2010-03-31. [dostęp 2015-03-13].
  38. N.Korea backtracks on currency change: report (ang.). 2009-12-14. [dostęp 2015-04-04].
  39. Kim Il-Jong Visits Russia to Meet with President Medvedev by Michale Schwirtz, New York Times, 21 August 2011
  40. BBC.co.uk
  41. Guardian.co.uk
  42. China.org
  43. DAVID E. SANGER: Israel Struck Syrian Nuclear Project, Analysts Say (ang.). The New York Times, 2007-10-14. [dostęp 2009-06-13].
  44. "Report: Iran, North Korea Helping Syria Resume Building Missiles".
  45. What Kim Jong Il’s Death Means for India – India Real Time – WSJ
  46. Kraj,Iran, Problemy,Program_nuklearny (pol.).
  47. Notatka amerykańskiego rządu na temat Korei Północnej (ang.)
  48. Northern Limit Line (NLL) West Sea Naval Engagements. GlobalSecurity.org. [dostęp 2010-11-23].
  49. Blaine Harden: North Korea says naval skirmish was 'planned provocation' by South. W: The Washington Post [on-line]. 2009-11-12. [dostęp 2010-11-23].
  50. Ryall, Julian: North Korea's investigation into sinking of Cheonan decries 'conspiratorial farce'. W: The Daily Telegraph [on-line]. 2010-11-03. [dostęp 2010-11-23].
  51. N.Korea shells S.Korea island, 4 troops wounded. Google, 2010-11-23. [dostęp 2010-11-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-27)].
  52. South Koreans hurt, evacuated after North Korea firing. 2010-11-23. [dostęp 2010-11-23].
  53. m.in. tvn24, rp.pl
  54. agencja Stratford: Rumors Of Kim's Death Denied
  55. m.in. dziennik, The Times i Japan Today
  56. Nicolas Levi: System Polityczny Korei Północnej Aspekty Kulturowe. Warszawa: Akson, 2013, s. 93. ISBN 978-83-7452-067-6.
  57. Komitet Centralny Partii Pracy Korei, Narodowa Komisja Obrony Prezydium Najwyższego Zgromadzenia Ludowego i rząd KRLD z najgłębszym smutkiem zawiadamiają wszystkich członków Partii, urzędników i lud KRLD że Kim Dzong Il, sekretarz generalny Partii Pracy Korei, przewodniczący Narodowej Komisji Obrony i najwyższy dowódca Koreańskiej Armii Ludowej odszedł z tego świata z powodu nagłej choroby o 8:30 (0:30 czasu polskiego) 17 grudnia roku Juche 100 (2011) w czasie podróży służbowej http://www.kcna.co.jp/index-e.htm Komunikat agencji KCNA z 19.12.2011
  58. Kim Dzong Il nie żyje. 19.12.2011. [dostęp 2011-12-19].
  59. Kim Dzong Un stanie na czele Korei Płn.? – TVP.INFO
  60. Kim Dzong Il nie żyje. Seul wysłał kondolencje
  61. Azerbaijan’s President offers condolences over death of Kim Jong-il. 2011-12-21. [dostęp 2011-12-21].
  62. http://www.kcna.co.jp/index-e.htm Condolatory Messages from King of Bahrain (27.12.2011)
  63. Armenian President condoles with the deceased – newspaper | Armenia News – NEWS.am
  64. Bangladesh mourns loss of "dear friend" in Kim Jong Il – Monsters and Critics
  65. Alexander Lukashenko issues condolences over death of Kim Jong-il. » News | President » Belteleradiocompany
  66. http://www.kcna.co.jp/index-e.htm Message of Condolences from China (KCNA 19.12.2011)
  67. http://www.kcna.co.jp/index-e.htm Condolences to Kim Jong Un from President of Eritrea (23.12.2011)
  68. Death of Kim Jong Il: World continues to send condolence messages :: Weekly Blitz
  69. http://www.kcna.co.jp/index-e.htm Condolatory Messages from Congolese President (KCNA 27.12.2011)
  70. http://www.kcna.co.jp/index-e.htm Condolences to Kim Jong Un from Emir of Kuwait (KCNA 23.12.2011)
  71. Condolences over death of Kim Jong Il. Lao News Agency.
  72. url=http://www.ipotnews.com/index.php?jdl=Mozambique_s_ruling_party__saddened__by_death_of_Kim_Jong_Il&level2=newsandopinion&level3=industries&level4=trade&news_id=561772&group_news=ALLNEWS&taging_subtype=ADVERTISINGDANPRINTINGDANMEDIA&popular=&search=y&q= Mozambique's ruling party 'saddened' by death of Kim Jong-Il
  73. Cambodia expresses condolences for Kim's death – People's Daily Online
  74. Indonesia Sampaikan Belasungkawa untuk Korut
  75. http://www.kcna.kp/goHome.do?lang=eng http://www.kcna.kp/goHome.do?lang=eng
  76. Korean Central News Agency
  77. Brian Reynolds Myers, Najczystsza rasa. Propaganda Korei Północnej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 96, ISBN 978-83-01-16589-5.
  78. Brian Reynolds Myers, Najczystsza rasa. Propaganda Korei Północnej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 93–94, ISBN 978-83-01-16589-5.
  79. Kim Jong-il keeps $4bn 'emergency fund' in European banks (ang.). telegraph.co.uk. [dostęp 2011-12-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]