Kinematografia brytyjska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mistrz suspensu Alfred Hitchcock.

Kinematografia brytyjska ma swój początek u schyłku XIX w., gdy w 1889 r. wynalazca William Friese-Greene nakręcił w londyńskim Hyde Parku pierwsze ruchome obrazy na taśmie celuloidowej. Złotą erę kinematografia te przeżywała w latach 40., gdy tworzyli swoje dzieła tacy twórcy jak David Lean, Carol Reed oraz duet reżyserski Michael Powell-Emeric Pressburger.

Kino brytyjskie dało światu Jamesa Bonda i Harry’ego Pottera, Chaplina i Hitchcocka, Cary’ego Granta i Elizabeth Taylor. Wielu brytyjskich aktorów zrobiło karierę światową, jak Vivien Leigh, Sean Connery, Michael Caine, Maggie Smith, Kate Winslet.

Historia[edytuj]

Początki[edytuj]

Kino brytyjskie ma swój początek w miastach Brighton i Hove, w których pracowali liczni fotografowie. Jeden z nich, William Friese-Greene, w 1890 roku opatentował kamerę filmową o nazwie chronofotografu. Własny model kamery filmowej w 1896 roku opracował Birt Acres. Trzecim wynalazcą kina w Wielkiej Brytanii był Robert W. Paul, autor pierwszej kamery produkowanej w Wielkiej Brytanii. Paul odpowiada za narodziny szkoły z Brighton, której głównymi przedstawicielami byli George Albert Smith i James Williamson, autorzy licznych eksperymentów filmowych, którzy zasłynęli z tworzenia filmów o zmiennych ujęciach i wynalezienia zbliżenia[1].

Okres przedwojenny[edytuj]

head and shoulders semi-profile shot of man in this thirties
Aktor i reżyser Laurence Olivier (1939).

Koniec lat 20. przyniósł w kinie brytyjskim przełom dźwiękowy. W 1929 roku ukazał się pierwszy film dźwiękowy Szantaż w reżyserii Alfreda Hitchcocka, który później zasłynął z takich filmów, jak Człowiek, który wiedział za dużo (1934) i 39 kroków (1935). Dotychczas uzależniona od kinematografii amerykańskiej sztuka filmowa zaczęła poszukiwać własnej tożsamości. Prywatne życie Henryka VIII (1933) Alexandra Kordy stanowiło w tej kwestii punkt przełomowy, odnosząc spektakularny sukces w kraju i za granicą. Pozycja Kordy w połowie lat 30. znacząco osłabła na rzecz producenta Josepha Arthura Ranka, który zdobył monopol na produkcję filmów, utrzymując go do lat 40[2].

Okres powojenny[edytuj]

Po wybuchu II wojny światowej kinematografia brytyjska ożyła, produkując filmy wojenne, z których za najwybitniejszy uchodzi Nasz okręt (1942) Noёla Cowarda i Davida Leana. Realistyczne dramaty wojenne kręcił duet reżyserów Michael PowellEmeric Pressburger (Życie i śmierć pułkownika Blimpa, 1943), później realizujący między innymi Czerwone pantofelki (1948). Sukcesy odnosił również Laurence Olivier, wybitny interpretator dzieł Szekspira (Henryk V, 1944; Hamlet (1948). Lata 50. wyznaczane są głównie przez twórczość Leana (Wielkie nadzieje, 1946; Oliver Twist, 1948; Most na rzece Kwai, 1957)[3].

Młodzi gniewni[edytuj]

Kolejny przełom pod koniec lat 50., już po upadku potęgi Ranka, przyniosła premiera Miłości i gniewu (1959) Tony’ego Richardsona, inicjujący nurt „młodych gniewnych”, do którego należeli również Karel Reisz (Z soboty na niedzielę, 1961) i John Schlesinger (Billy kłamca, 1963). Richardson zasłynął również dramatem Samotność długodystansowca (1961) i brawurowo sfilmowanym filmem kostiumowym Tom Jones (1963) ze zdjęciami sztucznie przyśpieszającymi ruch[4].

Wpływ „młodych gniewnych” zaznacza się także w twórczości Lindsaya Andersona (Jeżeli..., 1968), pochodzącego z USA Stanleya Kubricka (skandalizująca Mechaniczna pomarańcza, 1970), Kena Loacha (Kes, 1969), Josepha Loseya (Posłaniec, 1971) i Nicolasa Roega (Nie oglądaj się teraz, 1973)[5]. Bunt przeciwko jałowości życia w Wielkiej Brytanii odzwierciedlały również filmy z grupą The BeatlesHelp! (1965) Richarda Lestera i animowana Żółta łódź podwodna (1968) George’a Dunninga[6].

Lata 80.[edytuj]

W latach 80. odkryci zostali nowi filmowcy: Hugh Hudson (oscarowe Rydwany ognia, 1981), Peter Yates (Garderobiany, 1984), James Ivory (Pokój z widokiem, 1985), Stephen Frears (Niebezpieczne związki, 1988), preferujący wówczas podejmowanie tematów historycznych. Monumentalne dramaty kręcił Richard Attenborough (Gandhi, 1982), wśród młodych interpretatorów Szekspira ujawnił się Kenneth Branagh (Henryk V, 1989). Osobnym zjawiskiem były filmy grupy Monty Pythona, krytykujące wszelkie aspekty ludzkiego życia pod płaszczykiem absurdalnego humoru. Kluczowa dla przełomu lat 80. i 90. okazała się działalność Petera Greenawaya, przedstawiciela postmodernizmu (Księgi Prospera, 1991)[7].

Lata 90. i współczesne[edytuj]

Reżyser Ken Loach, dwukrotny laureat Złotej Palmy na MFF w Cannes.

W latach 90., po odejściu od władzy apodyktycznej premier Margaret Thatcher, reżyserzy zwrócili uwagę na skutki liberalnych reform oddziałujące na jednostki. Najgłośniejszym reprezentantem tego swoistego nurtu był Ken Loach (Wiatr w oczy, 1991). Swoją klasę potwierdził on, zdobywając dwie Złote Palmy na MFF w Cannes za filmy Wiatr buszujący w jęczmieniu (2006) i Ja, Daniel Blake (2016).

Loachowi akompaniowali Mike Leigh (laureat Złotej Palmy za Sekrety i kłamstwa, 1996), Peter Cattaneo (Goło i wesoło, 1997) czy też Peter Mullan (Siostry magdalenki, 2002). Krytykę polityki Brytyjczyków w obliczu problemu Irlandii Północnej podjęli Neil Jordan (Gra pozorów, 1992) i Paul Greengrass (Krwawa niedziela, 2002).

Lata 90. to też okres brawurowych adaptacji sztuk szekspirowskich, wśród autorów których wyróżnili się Kenneth Branagh (Hamlet, 1996) i Richard Loncraine (Ryszard III, 1995)[8]. Do nowoodkrytych talentów dekady zaliczyć można Danny’ego Boyle’a (kultowe Trainspotting), Michaela Winterbottoma i Lynne Ramsay. XXI w. przyniósł nowe indywidualności twórcze w postaci m.in. Steve’a McQueena i Andrei Arnold.

Przypisy

  1. Stachówna 2009 ↓, s. 250–260.
  2. Katafiasz 2012 ↓, s. 359–374.
  3. Katafiasz 2012 ↓, s. 375–404.
  4. Płażewski 2007 ↓, s. 332–334.
  5. Płażewski 2007 ↓, s. 440–449.
  6. Płażewski 2007 ↓, s. 330–332.
  7. Płażewski 2007 ↓, s. 529–533.
  8. Płażewski 2007 ↓, s. 630–641.

Bibliografia[edytuj]

  • Olga Katafiasz: Kino brytyjskie: w obronie imperium. W: Historia kina. Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska (red.). T. 2: Kino klasyczne. Kraków: Universitas, 2011, s. 359–408.
  • Grażyna Stachówna: Trzy europejskie kinematografie narodowe la belle epoque – Francja, Wielka Brytania, Włochy. W: Historia kina. Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska (red.). T. 1: Kino nieme. Kraków: Universitas, 2009, s. 213–274.
  • Jerzy Płażewski: Historia filmu 1895–2005. Warszawa: Książka i Wiedza, 2007.