Kinematografia niemiecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kinematografia w Niemczech)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kinematografia w Niemczech ma swoje początki u schyłku XIX wieku. Największe osiągnięcia zanotowała w latach 20. XX wieku wraz z wykształceniem się filmowego ekspresjonizmu, potem jednak przeżyła regres w związku z okresem nazizmu w Niemczech oraz zniszczeniami II wojny światowej. Przez prawie pół wieku kinematografia niemiecka rozwijała się dwutorowo: w Niemieckiej Republice Demokratycznej dominował socrealizm, natomiast w Republice Federalnej Niemiec w latach 70. i 80. powstało pokolenie utalentowanych reżyserów, działających także po ponownym zjednoczeniu Niemiec.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okres wilhelmiński[edytuj | edytuj kod]

Oskar Messter, twórca niemieckiego przemysłu filmowego

Za pionierów kinematografii w Niemczech uchodzą bracia Max Skladanowsky i jego brat Emil. W 1895 roku stworzyli oni urządzenie zwane bioskopem. Za sprawą twórcy przemysłu kinematograficznego w Niemczech, Oskara Messtera, już od 1896 roku rozpoczęła się produkcja pierwszych filmów przy użyciu kinematografu. W 1903 roku Messter zaprezentował publiczności pierwszy film dźwiękowy, ze ścieżką dźwiękową pochodzącą z gramofonu podłączonego do projektora. Stale rosnąca liczba kin nie szła jednak w parze z popularnością rodzimych utworów – przegrywały one rywalizację z zagranicznymi produkcjami, a samo kino było traktowane jako rozrywka jarmarczna[1].

Przełom nastąpił w 1912 roku, kiedy w ramach nurtu Autorenfilm podobnego do film d’art powstała pierwsza adaptacja sztuki literackiej – Inny Maksa Macka według powieści Paula Lindaua. Bujny rozwój zaczęła przeżywać rodzima produkcja: powstawały baśnie odwołujące się do literatury ludowej (Märchenfilme), wykształcił się również preekspresjonizm ze sztandarową produkcją Student z Pragi (1913) Stellana Rye i Paula Wegenera[2].

Okres weimarski[edytuj | edytuj kod]

W 1917 roku założona została wielka wytwórnia filmowa Universum Film AG (UFA), która dzięki dotowaniu przez państwo pozwoliła artystom na swobodę twórczą[3]. W wyniku tego narodził się ekspresjonizm filmowy, cechujący się specyficzną grą aktorską, zastosowaniem nierealistycznych dekoracji oraz zwróceniem uwagi na grę światłocienia. Początek ekspresjonizmu umownie datuje się na rok 1920, kiedy to powstał manifest nurtu: Gabinet doktora Caligari w reżyserii Roberta Wiene’a. Wpływowym twórcą ekspresjonizmu był Friedrich Wilhelm Murnau, autor filmu Nosferatu – symfonia grozy (1922) oraz nakręconego w duchu nurtu filmu Portier z hotelu Atlantic (1924), reprezentanta odrębnego gatunku Kammerspiel. Najbardziej wpływowym twórcą tendencji okazał się jednak Fritz Lang, twórca takich obrazów, jak Zmęczona śmierć (1921), psychologiczny Doktor Mabuse (1922), Nibelungi (1924) oraz kanoniczna antyutopia Metropolis (1927)[4]. Osobnym zjawiskiem było kino społeczne związane z manifestem Nowej Rzeczowości, które zwracały uwagę na nędzę ludzi dotkniętych wpływem hiperinflacji w Niemczech. Za głównego reprezentanta Nowej Rzeczowości uchodzi Georg Wilhelm Pabst, autor Zatraconej ulicy (1925) z zawartym montażem „na ruchu” oraz Puszki Pandory (1929)[5]. Jako reżyser filmów historycznych wyróżnił się Ernst Lubitsch, autor portretujących kobiety dynamicznych widowisk Madame DuBarry (1919) i Anna Boleyn (1920)[6].

III Rzesza[edytuj | edytuj kod]

 Główny artykuł: Kinematografia III Rzeszy.
Leni Riefenstahl, główna reżyserka okresu nazistowskiego

Zjawiskiem, które zwiastowało wejście nazizmu do kręgu zainteresowań kinematografii, były górskie filmy Bergfilme oraz seria produkcji kultywujących nagość i siłę fizyczną; przykładem może tu być Święta góra (1925) Alfreda Pancka[7]. Problemy finansowe UFA spowodowały przejęcie jej przez państwo. W 1933 roku, gdy Adolf Hitler doszedł do władzy w Niemczech, tamtejsza kinematografia stała się narzędziem propagandy nacjonalistycznej i rasistowskiej. W filmie dokumentalnym główną propagatorką nazizmu stała się Leni Riefenstahl, autorka Triumfu woli (1934) i Olimpiady (1936)[8]. W filmie fabularnym największe znaczenie miał Żyd Süss (1940) Veita Harlana, antysemicki w założeniu portret osiemnastowiecznego lichwiarza. Najwięcej filmów realizowanych w nazistowskich Niemczech charakteryzowało się jednak tematyką historyczno-biologiczną, połączoną z gloryfikacją Fryderyka Wielkiego. Największym osiągnięciem spośród filmów wojennych okazał się Kolberg (1944) Veita Harlana[9].

RFN i NRD[edytuj | edytuj kod]

Po klęsce nazistowskich Niemiec kinematografia narodowa uległa załamaniu. UFA jako narzędzie nazistowskiej propagandy została zlikwidowana i dopiero po odzyskaniu niepodległości, już w podzielonych Niemczech, można było dokonać jej reorganizacji. W NRD propagandę, tym razem w duchu komunizmu, realizowała DEFA, podporządkowana wpływom radzieckiego realizmu socjalistycznego. W RFN natomiast kluczową rolę początkowo zyskało napiętnowanie Hitlera przy wyszukiwaniu uczciwych sympatyków reżimu totalitarnego[10].

Pierwszym powojennym filmem niemieckim byli Mordercy są wśród nas (1946) Wolfganga Staudtego. Obraz ten, oskarżycielski w tonie, powstał w ruinach zniszczonego Berlina. W podobnej scenerii nakręcone zostały filmy Gdzieś w Berlinie (1946) Gerharda Lamprechta i Miłość '47 (1949) Wolfganga Liebeneinera, obydwa inspirowane osiągnięciami włoskiego neorealizmu.

Najwybitniejszym twórcą powojennego kina niemieckiego był Helmut Käutner. Chociaż był aktywny w epoce nazistowskiej, pozostawał apolityczny i po wojnie mógł dalej pracować w kinematografii. Jego filmy – Pod mostami (1946), Ostatni most (1954), Generał diabła (1955), Kapitan z Köpenick (1956) – wprowadziły kino RFN na europejskie i światowe salony.

Wraz z niemieckim cudem gospodarczym, rozrachunki z niedawną przeszłością zostały w latach 50. skutecznie przyćmione lżejszymi filmami komediowymi. Dopiero Most (1959) Bernharda Wickiego, pierwszy odważny film antynazistowski, zapoczątkował rozrachunek narodu z reżimem[10].

Nowe kino niemieckie - lata 60.-70.[edytuj | edytuj kod]

Coraz większy sprzeciw wobec zbrodniczej przeszłości Niemiec, połączony ze wzrostem znaczenia ruchów kontestacyjnych, zaowocował serią filmów zwiastujących narodziny nowego kina niemieckiego. Jego symbolem stały się prace Alexandra Kluge: Pożegnanie z dniem wczorajszym (1966) i nagrodzeni Złotym Lwem na MFF w Wenecji Artyści pod kopułą cyrku: bezradni (1968). Sukces tego ostatniego filmu spowodował taki skandal, że zdecydowano się nie przyznawać Złotego Lwa przez całą kolejną dekadę.

Na przełomie lat 60. i 70. ujawniły się cztery wpływowe osobowości kina RFN, które dominowały w tej kinematografii co najmniej do końca lat 80. Byli to: naśladujący twórczość Douglasa Sirka reżyser Rainer Werner Fassbinder (Handlarz czterech pór roku, 1972; serial TV Berlin Alexanderplatz, 1980); ukazujący alienację jednostki Werner Herzog (Aguirre, gniew boży, 1972; Zagadka Kaspara Hausera, 1974); przeciwny nastrojom prawicowym Volker Schlöndorff (Niepokoje wychowanka Törlessa, 1966; zrealizowana wespół z Margarethe von Trottą Utracona cześć Katarzyny Blum, 1975; nagrodzony Oscarem Blaszany bębenek, 1979) oraz analizujący sprzeczność między amerykańską a europejską kulturą Wim Wenders (Z biegiem czasu, 1976; Amerykański przyjaciel, 1977)[11].

Do drugiej ligi nurtu zaliczyć można takich młodych filmowców, jak: Werner Schroeter, Harun Farocki, Hans-Jürgen Syberberg, Helma Sanders-Brahms, Edgar Reitz, Peter Schamoni. Nie uzyskali oni takiej renomy jak ww. czwórka, ale i tak odcisnęli swoje piętno na niemieckiej kinematografii tamtych lat.

Lata 80.[edytuj | edytuj kod]

O znaczeniu niemieckiej kinematografii w latach 80. najlepiej świadczy statystyka - niemieckie filmy aż czterokrotnie sięgały w tej dekadzie po Złotego Niedźwiedzia na MFF w Berlinie i dwukrotnie po Złotego Lwa na MFF w Wenecji. Nakręcony w Ameryce Paryż, Teksas (1984) Wima Wendersa zdobył też Złotą Palmę w Cannes.

Najwybitniejsze filmy tworzyli nadal współtwórcy nowego kina niemieckiego, awansujący w tej dekadzie do grona mistrzów europejskiego kina: von Trotta (nagrodzony Złotym Lwem Czas ołowiu, 1981; Róża Luksemburg, 1986), Schlöndorff (Fałszerstwo, 1981, Miłość Swanna, 1984), Fassbinder (Lili Marleen, 1981; wyróżniona Złotym Niedźwiedziem Tęsknota Veroniki Voss, 1982), Herzog (Fitzcarraldo, 1982; Cobra Verde, 1987), Wenders (nagrodzony Złotym Lwem Stan rzeczy, 1982; kultowe Niebo nad Berlinem, 1987).

Olbrzymi sukces komercyjny odniosły superprodukcje Wolfganga Petersena: nominowany do Oscara w sześciu kategoriach (w tym reżyseria i scenariusz) wojenny Okręt (1981) oraz film fantasy Niekończąca się opowieść (1984). Dzięki nim Petersen mógł przenieść się do Hollywood i kontynuować tam swoją karierę. Podobny los spotkał Rolanda Emmericha, którego widowisko science-fiction Arka Noego (1984) pokazano na otwarcie 34. Berlinale.

Werner Schroeter w nagrodzonym Złotym Niedźwiedziem filmie Palermo czy Wolfsburg (1980) zajął się losem sycylijskiego emigranta, który przybywa za chlebem do RFN. Zaangażowaniem politycznym wykazywał się Reinhard Hauff (również wyróżniony Złotym Niedźwiedziem Stammheim, 1986). Z trudną niemiecką historią mierzył się Michael Verhoeven (Biała Róża, 1982; Okropna dziewczyna, 1990). Perspektywę kobiecą prezentowała Doris Dörrie (Mężczyźni, 1985). W komedii brylował zaś Percy Adlon (Cukiereczek, 1985; Bagdad Café, 1987), który umiejętnie obśmiewał bawarski folklor, zderzając go z równie wykpiwaną amerykańską popkulturą.

Również kino z NRD wykazywało coraz większe ambicje artystyczne, czego dowodem stały się tak różnorodne nagradzane filmy, jak dramat muzyczny Solo Sunny (1980) Konrada Wolfa i Wolfganga Kohlhaase, film wojenny Kobieta i obcy (1985) Rainera Simona (jedyny Złoty Niedźwiedź w Berlinie Zachodnim dla filmu z Niemiec Wschodnich) czy pierwszy gejowski film z NRD Coming Out (1989) Heinera Carow.

Po zjednoczeniu Niemiec[edytuj | edytuj kod]

Reżyser Tom Tykwer

Po zjednoczeniu Niemiec największy międzynarodowy sukces spośród reżyserów niemieckich odniósł w latach 90. Tom Tykwer, będący pod wyraźnym wpływem Krzysztofa Kieślowskiego (Biegnij Lola, biegnij, 1998; Pachnidło, 2005)[12]. Odkryciem był też Fatih Akın, tureckiego pochodzenia autor wyróżnionego Złotym Niedźwiedziem na 54. Berlinale filmu obyczajowego Głową w mur (2004)[13]. Budując mosty pomiędzy daleką Turcją a Niemcami, kontynuował on swą dobrą passę filmami Na krawędzi nieba (2007) i W ułamku sekundy (2017). Jednym ze świeższych talentów kinematografii niemieckiej jest reżyserka Maren Ade, której obrazy Wszyscy inni (2009) i zwłaszcza Toni Erdmann (2016) odniosły niebywały sukces. Niezwykłym powodzeniem cieszył się również debiut Jana Ole Gerstera Oh, Boy! (2012), oddający atmosferę współczesnego Berlina.

Po upadku muru berlińskiego pojawiło się liczne grono nowych ambitnych twórców, jak: Caroline Link (Tamta strona ciszy, 1996), Oliver Hirschbiegel (Eksperyment, 2001), Andreas Dresen (Na półpiętrze, 2002), Hans-Christian Schmid (Światła, 2003), Sönke Wortmann (Cud w Bernie, 2003), Philip Gröning (Wielka cisza, 2005), Oskar Roehler (Cząstki elementarne, 2006), Christian Petzold (Yella, 2007) czy Dennis Gansel (Fala, 2008). Imigrancki punkt widzenia, poza Fatihem Akinem, eksplorowali m.in. Feo Aladag (Obca, 2010), Burhan Qurbani (Wyznanie wiary, 2010) i Yasemin Şamdereli (Almanya − Witajcie w Niemczech, 2011).

Coraz większą rolę na przełomie XX i XXI wieku odgrywał także rozrachunek z II wojną światową. Wielkim widowiskiem wojennym był Stalingrad (1993) Josepha Vilsmaiera. Wpływ wojny na los jednostek został przedstawiony w takich filmach jak Nigdzie w Afryce (2001) Caroline Link (Oscar za film nieanglojęzyczny) czy Kobieta w Berlinie (2008) Maxa Färberböcka. Próby odczytania portretu psychologicznego Hitlera dokonał Oliver Hirschbiegel w szeroko dyskutowanym filmie Upadek (2004). Z kolei Marc Rothemund złożył hołd Niemcom aktywnie sprzeciwiającym się hitlerowcom w filmie Sophie Scholl – ostatnie dni (2005) z wybitną kreacją Julii Jentsch.

Podejmowany był także rozrachunek z totalitarnymi rządami w NRD – sławę zdobyły takie filmy, jak komedia Good bye, Lenin (2003) Wolfganga Beckera, nagrodzone Oscarem Życie na podsłuchu (2006) Floriana Henckela von Donnersmarcka czy Barbara (2012) Christiana Petzolda. Ważne okazały się również filmy rozliczające się z terroryzmem spod znaku RAF: Legenda Rity (2000) Volkera Schlöndorffa, Baader-Meinhof (2008) Uli Edela i Jeśli nie my, to kto? (2011) Andresa Veiela.

Produkcja filmowa i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Wśród współczesnych wytwórni niemieckich znajdują się Bavaria Film i Constantin Film. Produkcja filmowa odbywa się także w niezależnych studiach. Sztukę filmową promują takie festiwale, jak Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Berlinie i Międzynarodowy Festiwal Filmów Krótkometrażowych w Oberhausen.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Geschichte des Deutsches Films. Wolfgang Jacobsen, Anton Kaes, Hans Helmut Prinzler (red.). Stuttgart: 1993.
  • Historia kina. Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska (red.). T. 1: Kino klasyczne. Kraków: 2012.
  • Kino niemieckie w dialogu pokoleń i kultur. Andrzej Gwóźdź (red.). Kraków: 2004.
  • Siegfried Kracauer: Od Caligariego do Hitlera. Gdańsk: 2009.
  • Ewa Wziętek: Historia niemieckiego kina. W: Twoje Filmy [on-line]. [dostęp 2014-03-21].