Klemens Matusiak

Klemens Matusiak

Data i miejsce urodzenia	13 listopada 1881 Bulowice
Data i miejsce śmierci	8 stycznia 1969 Bielsko-Biała
Narodowość	polska
Odznaczenia

Klemens Matusiak (ok. 1918-1919)

Klemens Matusiak (ur. 13 listopada 1881 w Bulowicach, zm. 8 stycznia 1969 w Bielsku-Białej) – polski działacz narodowy, nauczyciel, porucznik Armii Austro-Węgier i kapitan piechoty Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Życiorys

Urodził się 13 listopada 1881 w Bulowicach, w ówczesnym powiecie bialskim Królestwa Galicji i Lodomerii. Był jednym z licznych dzieci małżeństwa Ignacego i Katarzyny z Wierońskich, członków rodu od wielu wieków przywiązanego do Bulowic. Uczęszczał do szkoły powszechnej w Kętach, gdzie zdradzał już zamiłowanie do pracy pedagogicznej. W 1901 ukończył krakowskie Seminarium Nauczycielskie z maturą. W latach 1902–1903 odbył obowiązkową służbę wojskową w 56 galicyjskim pułku piechoty w Krakowie, w charakterze jednorocznego ochotnika. Na stopień podporucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1911.

Pierwszym miejscem jego pracy była szkoła w Jaworowie (Galicja Wschodnia). Kolejną posadę przyjął w Trzanowicach na Śląsku Cieszyńskim (obecnie w Czechach), gdzie nauczał geografii. W czasie pobytu w Trzanowicach (1906–1914) działał nie tylko na rzecz własnej placówki, lecz udzielał się w organizacjach nauczycielskich; pełnił m.in. funkcję prezesa Kółka Pedagogicznego i sekretarza Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego (PTP) w Cieszynie. Był także jednym z najważniejszych działaczy Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego oraz regionalnego koła towarzystwa „Sokół” - Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Cieszynie, którego był naczelnikiem w latach 1905–1907.

W 1907 założył Ochotniczą Straż Pożarną w Trzanowicach (został jej naczelnikiem), a w maju 1914 – Krajowy Związek Polskich Straży Pożarnych (prezes Rady Naczelnej). Angażował się również w rozwój kultury polskiej na Śląsku Cieszyńskim poprzez zakładanie zespołów teatralnych i chórów. W latach 1911–1914 był twórcą, wydawcą i redaktorem pisma ilustrowanego dla dzieci Jutrzenka, wydawanego do dziś. Jako nauczyciel geografii pracował także nad wydaniem Atlasu geograficznego dla szkół ludowych, który ukazał się nakładem PTP w 1913.

W czasie I wojny światowej, 1 sierpnia 1914 został zmobilizowany do wojska austriackiego. W randze porucznika służył w garnizonie cieszyńskim. Był cenzorem prasowym i śledczym aresztów polowych, organizował przysposobienie wojskowe dla młodzieży. W obliczu zbliżającej się klęski armii austro-węgierskiej polscy oficerowie zorganizowali spisek, mający na celu obalenie rządów Habsburgów i przejęcie władzy na Śląsku Cieszyńskim. Matusiak był głównym z jego pomysłodawców i organizatorów. W nocy z 31 października na 1 listopada 1918, na wieść o przewrocie wojskowym w Krakowie, grupa spiskowców, poparta przez szeregowców polskich, opanowała garnizon wojskowy w Cieszynie, przejmując władzę z rąk dowództwa austriackiego. Porucznik Matusiak objął komendę garnizonu i podporządkował go Radzie Narodowej Księstwa Cieszyńskiego. Przewrót ten uniemożliwił przyłączenie terenów Śląska Austriackiego do Austrii Niemieckiej, na co liczyła grupa zwolenników podległości Wiedniowi.

5 września 1919 odszedł z wojska i objął funkcję inspektora szkolnego w Bielsku, mając pod swoją opieką cały obszar powiatu bielskiego. Na tym stanowisku pozostał aż do 1935. W czasie urzędowania działał przede wszystkim na rzecz tworzenia polskiej oświaty na silnie zgermanizowanych terenach Bielska i okolic, tworzenia nowych szkół (np. polskiego gimnazjum realnego w Bielsku) i wspierania polonizacji istniejących już placówek, zwłaszcza wiejskich szkół powszechnych. Problemy związane z przemianami narodowościowymi w oświacie na tych terenach wykazał w opracowaniu Szkolnictwo polskie na terenie miasta i powiatu Bielsko w latach międzywojennych. Ponadto działał dalej w Macierzy Szkolnej, a także był członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego na Śląsku Cieszyńskim.

Poza pracą w dziedzinie oświaty Matusiak angażował się także w inne działania na rzecz krzewienia polskości powiatu bielskiego, zapisując się w historii ziemi bielskiej jako ofiarny społecznik. Założył m.in. Ognisko Polskie, które w marcu 1921 przekształcone zostało w Polski Związek Obywatelski dla Bielska (wywalczył ustanowienie dla miasta komisarza rządowego Mariana Niemczewskiego), był współorganizatorem Związku Oficerów Rezerwy (1921) i komendantem powiatowym Związku Powstańców Śląskich. Pełnił także funkcje wiceprezesa bielskiej Powiatowej Kasy Chorych i przewodniczącego Związku Właścicieli Nieruchomości. Zasiadał także w Radzie Miejskiej Bielska.
W okresie międzywojennym kontynuował także działalność w strukturach strażackich. Należał do Cieszyńskiego Związku Pożarniczego, a po jego włączeniu w skład Głównego Związku Straży Pożarnych RP zasiadał w Radzie Naczelnej i Zarządzie Głównym (od września 1921). Redagował miesięcznik strażacki Wiadomości Związkowe, wydawany w Cieszynie (1927–1932). W 1934, jako kapitan piechoty pospolitego ruszenia pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Bielsko na Śląsku. Posiadał przydział do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr V. Był wówczas w grupie oficerów „reklamowanych na 12 miesięcy”.

Pracę społeczną Matusiaka przerwał wybuch II wojny światowej. Jako ochotnik brał udział w walkach obronnych kampanii wrześniowej prowadzonych przez 21 Dywizję Piechoty Górskiej (w randze kapitana) i przeszedł cały jej szlak bojowy. Po kapitulacji jednostki ewakuował się przez Rumunię na Cypr (tam utworzył szkołę dla dzieci polskich uchodźców wojennych), a dalej trafił do Syrii i Palestyny, gdzie przebywał do końca wojny. W Jerozolimie włączył się w działalność kulturalno-oświatową wśród tamtejszej Polonii, organizując m.in. chór, którego został dyrygentem.

Grób Klemensa Matusiaka

Tablica upamiętniająca Klemensa Matusiaka, znajdująca się na budynku OSP w Bulowicach

Po zakończeniu działań wojennych dotarł przez Egipt do Wielkiej Brytanii, gdzie przebywał do 1951. Następnie wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował jako introligator w Chicago. Również tam udzielał się jako społecznik, pracując wśród miejscowej Polonii, szczególnie w „Kole Kęczan” i prasie polonijnej. W 1957 powrócił do Polski, osiedlając się w Bielsku-Białej, gdzie mieszkał do swojej śmierci. Jako przedwojenny działacz Związku Powstańców Śląskich (przekształconego w 1945 w Związek Weteranów Powstań Śląskich) został członkiem Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Działał także we Froncie Jedności Narodu i Polskim Towarzystwie Historycznym. W 1968 roku został uhonorowany Śląską Nagrodą im. Juliusza Ligonia. Pochowany na cmentarzu katolickim przy ul. Grunwaldzkiej w Bielsku-Białej.

Był żonaty, miał trzech synów: Stanisława (ur. 1907), Tadeusza (ur. 1912) i Władysława (ur. 1916).

Ordery i odznaczenia

• Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 6662 – 17 maja 1922
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – 2 maja 1922
• Krzyż Walecznych
• Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi I klasy
• Krzyż za Obronę Śląska Cieszyńskiego II klasy – 2 października 1919
• Medal Pamiątkowy za Obronę Śląska Cieszyńskiego

7 lutego 1933 Komitet Krzyża i Medalu Niepodległości odrzucił wniosek o nadanie mu tego odznaczenia „z powodu braku pracy niepodległościowej”.

Upamiętnienie

Jego imieniem nazwano ulice w wielu miejscowościach Śląska Cieszyńskiego, m.in. w Cieszynie, Bielsku-Białej i Pogwizdowie.

W 2023 roku na budynku Ochotniczej Straży Pożarnej w Bulowicach odsłonięto tablicę upamiętniającą Klemensa Matusiaka.

Bibliografia

• Schematismus für das k.u.k. Heer und für die k.u.k. Kriegsmarine für 1914. Wien: K. K. Hof und Staatsdruckerei, Februar 1914. (niem.).
• Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2025-07-28].
• Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
• Feliks Kierski: Podręczna encyklopedia pedagogiczna. T. II. Lwów, Warszawa: Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, Wydawnictwo Książnica Polska, 1925, s. 406-407.
• Praca zbiorowa: Dwudziestopięciolecie „Sokoła” w Dziedzicach: 1905–1930. Jednodniówka wydana z okazji 25-lecia „Sokoła” w Dziedzicach 3 sierpnia 1930. Dziedzice: TG „Sokół” w Dziedzicach, 1930.
• JózefJ. Golec JózefJ., StefaniaS. Bojda StefaniaS., Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 3, Cieszyn: nakł. autorów, 1998, ISBN 83-901007-0-7, OCLC 69547119 .
• Szpok F., Klemens Matusiak: żarliwy społecznik, Kalendarz Beskidzki 1991, Cieszyn 1990, s. 123–125.
• Eugeniusz Kopeć, Bielsko-Biała. Zarys rozwoju miasta i powiatu (rozdział Dwudziestolecie międzywojenne), Katowice 1971.
• Franciszek Ksawery Latinik: Walka o Śląsk Cieszyński w r. 1919. Cieszyn: P. Mitręga, 1934.
• Kazimierz Sadkowski-Rola: Pamiętnik Historyczny Bojowników o Niepodległość Śląska Zaolzańskiego : zawiera 5.000 odznaczonych uczestników walk o Ziemię Piastowską. Cieszyn: nakł. własnym, 1939.