Klimkówka (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Klimkówka
Klimkówka
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat krośnieński
Gmina Rymanów
Liczba ludności (2013) 1857[1]
Strefa numeracyjna (+48) 13
Kod pocztowy 38-480
SIMC 0358865
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Klimkówka
Klimkówka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Klimkówka
Klimkówka
Ziemia 49°34′50″N 21°49′32″E/49,580556 21,825556
Zabytkowy park w Klimkówce
Zabytkowy park w Klimkówce
Zabytkowy park w Klimkówce
Zabytkowy park w Klimkówce
Kościół drewniany w Klimkówce
Zabytkowy cmentarz w Klimkówce
Dwór na fotografii z ok. 1920 r.
Właściciel dworu w Klimkówce, Stanisław Ostaszewski
Aniela Ostaszewska (żona Stanisława)
Dwór i park na mapie z 1851 r..

Klimkówkawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Rymanów.

W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Historia[edytuj]

Miejscowości: Klimkówka, Iwonicz, Rymanów w XIII w. należały do Iwonia z Goraja h. Korczak – sędziego Chełmskiego, posła Kazimierza Wielkiego, – wydelegowanego do Tatarów, tuż przed wojną, by uzgodnić z nimi pokój. Miał on też posiadłości w ziemi jasielskiej, tak jak i jego potomek Dymitr z Goraja. Notatka kronikarska w księdze „Status Ecclesiorum” z roku 1638 wspomina o kościółku św. Krzyża istniejącym w Klimkówce już około 1349 roku. Właścicielem Klimkówki w XIII w. była rodzina Gorajskich[2]., a ostatnim z tej rodziny właścicielem był Dymitr z Goraja, podskarbi wielki koronny, a potem Dobiesław Oleśnicki (Dobiesław z Oleśnicy) h.Dębno (zm. 1440) - wojewoda sandomierski, uczestnik bitwy pod Grunwaldem i dowódca oblężenia Malborka, budowniczy nowego zamku w Rymanowie, fundator kościołów. Został właścicielem dóbr Rymanowa i Klimkówki dzięki małżeństwu z Katarzyną, córką podskarbiego koronnego Dymitra z Goraja. W 1413 r. odbył się ślub Katarzyny i Dobiesława. W 1441 r. – po śmierci Dobiesława, właścicielką Klimkówki została jego żona, Katarzyna Gorajska Oleśnicka, a następnie syn Andrzej Sienieński i wnuk Wiktoryn.

W 1537 r. – kolejnym właścicielem został Zbigniew Sienieński, kasztelan sanocki. Po Sienińskich h. Dębno wieś przekazana została Bobolom h. Leliwa. Z rodziny tej wywodził się – obok późniejszego świętego Andrzeja Boboli (zm. w 1631 r.) – także Andrzej Bobola – podkomorzy wielki koronny. Wojciech Bobola (sekretarz królewski) – (zm. 5 kwietnia 1631), posiadał wsie Klimkówkę, Ladzin i Wisłoczek. Celem wyrównania długu w sumie 20.000 złp., zaciągniętego u Andrzeja Drohojowskiego, odstąpił mu Wojciech w 1614 r. wsi Iwonicz, Klimkówkę, Ladzin i Wisłoczek. Jeden z przedstawicieli tej rodziny, Krzysztof Bobola był wraz z Wojciechem Bobolą fundatorem kościoła w Klimkówce.

W 1730 r. właścicielem Klimkówki był Józef Kanty Ossoliński h. Topór (1707 – 1780), konfederat barski. Po nim Klimkówkę otrzymała jego córka, Anna Teresa Potocka z Ossolińskich (zm. w 1803 r.), która w 1760 r. wyszła za mąż za Józefa Potockiego, krajczego wielkiego koronnego. W 1793 r. sprzedała ona Klimkówkę wraz z sąsiednim Iwoniczem Michałowi Ostaszewskiemu h. Ostoja (zm. 1816), skarbnikowi owruckiemu, ożenionemu z Marią Krynicką, a potem z Marią Zielińską. Od tego momentu, aż do 1945 dobra w Klimkówce należały do rodziny Ostaszewskich.

Historia XIX-XX w.[edytuj]

Po Michale Ostaszewskim, konfederacie barskim wieś dziedziczyli kolejno jego synowie: Kazimierz (1756-1845) i Józef (1765-1854)[3], następnie ich bratanek Teofil Wojciech Ostaszewski (1807-1889), a po Teofilu jego syn Stanisław (1862-1915). W 1905 posiadał we wsi obszar 516,9 ha[4], a w 1911 posiadał 509 ha[5]. Ostatnim właścicielem majątku był syn Stanisława, Józef (1904-1989).

Stanisław Ostaszewski, scharakteryzowany w pamiętnikach wybitnego polskiego chemika, prof. Kazimierza Klinga, jako człowiek o „umyśle na wskroś twórczym, pionierskim, wynalazczym”[6] był inicjatorem i sponsorem szeregu nowatorskich przedsięwzięć. W odziedziczonym po ojcu Teofilu majątku w Klimkówce uruchomił m.in. eksperymentalną produkcję węgla aktywnego, produktu który szybko miał się stać podstawą i motorem rozwoju wielu nowoczesnych gałęzi przemysłu. Była to nie tylko pierwsza w Polsce, ale – jak podkreśla prof. Kazimierz Kling – w ogóle pierwsza na świecie fabryka węgla aktywnego. Do spółki z kanadyjskim przemysłowcem McGarveyem założył też w Klimkówce jedną z pierwszych w Polsce kopalni ropy naftowej. Jego majątek ziemski w Klimkówce był wysoko uprzemysłowiony. Założył w nim m.in. fabrykę nawozów sztucznych (superfosforatu kostnego). Obok kopalni ropy naftowej, fabryki nawozów i doświadczalnej fabryki węgla aktywnego działały także cegielnia, gorzelnia, tartak, młyn wodny, gospodarstwo rybne i znana w kraju hodowla bydła zarodowego oraz stadnina koni pełniej krwi. System stawów i wodociągów doprowadzał bieżącą wodę do budynków dworskich.

Jak zanotował w 1942 r. we wspomnieniach cytowany wyżej Kazimierz Kling, w Klimkówce był stary dwór pamiętający odległe czasy: „Świadczą o tym sędziwe topole, posadzone kiedyś w należytej odległości od domu. Dziś mając kilkumetrowe obwody formalnie wciskają się w dom, a na pewno podtrzymują jego fundamenty jak na dłoni, na swych potężnych korzeniach”[7]- pisał Kling we wspomnieniach, przechowywanych obecnie w Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu. Dwór Ostaszewskich, wzniesiony z drzewa modrzewiowego i pokryty gładkim tynkiem, stanowił interesujący zespół architektoniczny. Elewacja frontowa, północno-wschodnia, parterowa, z dwoma gankami i wysokim dachem gontowym była zwrócona do traktu łączącego Iwonicz z Rymanowem. Strona tylna dworu, południowo-zachodnia, była zwrócona do ogrodu: miała wgłębną w połowie werandę z balkonem na pierwszym piętrze, skąd widać było park z sadem i stawami. Z boku, od strony południowo-wschodnie, dwór miał przybudówkę, z tarasem otoczonym półkolistym murem i mansardami na pierwszym piętrze, skąd roztaczał się widok w kierunku Rymanowa i na górę Kalwarię. Dwór spłonął niedługo po II wojnie światowej (w pobliżu miejsca, w którym stał, stoi obecnie wybudowany w ostatnich latach dwór „Ostoia”).

W czasie wojny właściciele dworu współdziałali z AK[8]

Dnia 25 maja 1944 r. z wyroku niemieckich władz okupacyjnych zastrzelono 10 Polaków (komunistów z PPR) za zabitego koło Klimkówki Werschutzmanna Michela Maksymowa[potrzebny przypis] z WS Ausbildungslager w Iwoniczu. W sierpniu 1944 r. żołnierze Wermachtu rozstrzelali w Klimkówce Jana Wacława Holewińskiego kierownika kopalni, i 4 rolników z rodziny Puchalskich[potrzebny przypis].

15 września 1944 r. do Klimkówki weszły wojska radzieckie.

Archeologia[edytuj]

Tereny między Iwoniczem a Rymanowem były zasiedlone w okresie neolitu, o czym świadczą znalezione tu narzędzia.

Toponimika nazwy[edytuj]

Nazwa miejscowości ze względu na końcówkę dzierżawczą, pochodzi od Klimka właściciela tego terenu. I tak w 1436 r. spotykamy nazwę Klimkowa, 1518 Klimkowa Wola lub Klimkowka, w 1589 Klimkowa. Istnieje jednak druga wersja pochodzenia nazwy, wywodząca ją od słowa „klękać” (związane jest to z legendą o znalezieniu krucyfiksu, przy którego wyoraniu nawet woły poklękały - opisane niżej).

Etnografia[edytuj]

Okolice Krosna były terenem niemieckiego (zob. Głuchoniemcy) osadnictwa średniowiecznego, zapoczątkowanego przez króla Kazimierza Wielkiego, które następnie kontynuował książę Władysław Opolczyk[9].

Nazwiska mieszkańców[edytuj]

Do najczęściej występujących nazw osobowych należą nazwiska o genezie germańskiej; Prinz/Princ, Kinel, Pulnar, Penar, Rajchel, Bagier, Weis/Wajs/Wais, Cypcar, Krukar, Kielar. Z tego względu Klimkówka nazywana jest potocznie przez okolicznych mieszkańców „Szwecją”[10].

Zabytki[edytuj]

  • Kościół filialny pw. Znalezienia Krzyża Świętego i Pana Jezusa Ukrzyżowanego – wybudowany w 1868 r. Powstanie świątyni związane jest z miejscowymi legendami o cudownym znalezieniu krucyfiksu, przy którego wyoraniu nawet woły poklękały. Kościółek Św. Krzyża istniał, zanim Klimkówka stała się parafią w roku 1453. Najdawniejsza notatka kronikarska w księdze „Status Eclesiorum” z roku 1638 wspomina o kościółku istniejącym już około 1349 roku. Remontowany i przebudowany w 1890 r., 1938 r. i latach 80. XX w. W jego wnętrzu, w wykonanym w drewnie, w 1869 roku, w stylu neobarokowym ołtarzu głównym, umieszczono cudowną figurę Jezusa Ukrzyżowanego – krucyfiks pochodzący z II poł. XVII w. Wody z Klimkówki wykorzystywane są w Iwoniczu Zdroju.
  • Kościół parafialny pw. św. Michała Archanioła wzniesiony w 1854 r., według projektu miejscowego majstra ciesielskiego Floriana Waisa. Przebudowany i remontowany w II poł. XIX w. i pocz. XX w. Wnętrze ozdobione secesyjną polichromią z 1906 r., autorstwa lwowskiego malarza Tadeusza Popiela. Cennym zabytkiem kościoła, odkrytym podczas renowacji w 1997 roku, jest obraz „Wizja św. Jana na Patmos” z 1529 roku, przedstawiający wizerunek Matki Boskiej Apokaliptycznej koronowanej przez anioły, w aureoli słońca. Jest to późnogotycka, środkowa część tryptyku ołtarzowego, którego pozostała część znajduje się w Muzeum Archidiecezjalnym w Przemyślu. Obiekt oparty na tradycyjnej dla świątyń drewnianych konstrukcji, w swej formie i rozplanowaniu nawiązuje do murowanej fary w Rymanowie.
  • Zabytkowy cmentarz
  • Park dworski


Związani z Klimkówką[edytuj]

Oficerowie WP urodzeni w Klimkówce, ofiary zbrodni katyńskiej w 1940

Turystyka[edytuj]

Szlaki piesze – ścieżka spacerowa:

Szlaki rowerowe:

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. Informacje o Dymitrze GorajskimArtykuł Odkrycie w Kraśniku w Kurierze Lubelskim
  3. Karol Wild: Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: 1855, s. 88.
  4. Alojzy Zielecki, Życie gospodarcze, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 405.
  5. Skorowidz powiatu sanockiego : wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 10.
  6. Kazimierz Kling, „Pamiętniki”, Biblioteka Ossolineum, 1942 r., sygn. 17800, str. 108
  7. Kazimierz Kling, op. cit.
  8. Michał Wenklar (red.): Ziemianie wobec okupacji 1939-1945. Kraków: Instytut Pamięci Narodowej, 2006, s. 88. ISBN 8388385887.
  9. [1] z historii kościoła w Kombornii
  10. Przyrostek –ar w przyswojonych do języka polskiego nazwach niemieckich zakończonych na –er jest już bardzo dobrze poświadczony w staropolskiej antroponimii. W opracowanym przez Pracownię Antroponimiczną Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie, a wydawanym we Wrocławiu Słowniku staropolskich nazw osobowych, obejmującym nazwy osobowe pochodzące ze źródeł z okresu od XII do końca XV w., imion, przezwisk i nazwisk pochodzenia niemieckiego z przyr. –ar jest już bardzo duża liczba. Niemiecki przyrostek –er substytuowany był na gruncie polskim głównie przyrostkami –ar, -(i)erz, -arz. Pochodzenie przyrostka –ar nie zostało do końca wyjaśnione. E. Eggers [Eckhard E g g e r s. Die Phonologie der deutschen Lehnwörter im Altpolnischen bis 1500. Broschiert. 1988] widzi w zjawisku substytucji –er przez –ar tylko niedoskonałość starej ortografii polskiej. Może jest to też zjawisko z zakresu fonologii, gdzie starowysokoniemiecki przyr. -âri na obszarze górnoniemieckim przechodził w –aere. Polskie ucho niemiecki fonem „ae” mogło odbierać zarówno a jak i e. Może też jest jeszcze i inna możliwość, o której pisze E. Kaestner [Erich K a e s t n e r. Die deutschen Lehnwörter im Polnischen, Leipzig. 1939], mianowicie wpływ niemieckich dialektów górno-środkowoniemieckich i śląskich, gdzie fonem ae realizowany jest jak â. Polska Akademia Nauk. Słownik Etymologiczno-Motywacyjny Staropolskich Nazw Osobowych. Nazwy osobowe pochodzenia niemieckiego. Część 5. Kraków. 1997. prof. dr hab. Barbara Czopek-Kopciuch
  11. Klimkowscy żołnierze walczący o wolność naszego kraju. [dostęp 8 marca 2014].

Bibliografia[edytuj]

  • Aftanazy Roman: Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. T. VIII Województwo ruskie: ziemia przemyska i sanocka. Wrocław: Ossolineum, 1995. ISBN 830404238X (t. 8) isbn=8304037017 (całość).

Linki zewnętrzne[edytuj]