Kościół Świętego Ducha w Toruniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół św. Ducha w Toruniu
Distinctive emblem for cultural property.svg A/404 z 24 października 1929
kościół akademicki
Ilustracja
Widok kościoła z ul. Szerokiej
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Miejscowość

Toruń

Wyznanie

katolickie

Kościół

rzymskokatolicki

Wezwanie

św. Ducha

Położenie na mapie Torunia
Mapa konturowa Torunia, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kościół św. Ducha w Toruniu”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Kościół św. Ducha w Toruniu”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kościół św. Ducha w Toruniu”
Ziemia53°00′36,42″N 18°36′11,10″E/53,010117 18,603083
Usytuowanie świątyni na planie Zespołu Staromiejskiego
Ewangelicki kościół staromiejski (po lewej) sprzed budowy wieży

Kościół św. Ducha w Toruniu (kościół akademicki) – zabytkowa świątynia katolicka w jurysdykcji zakonu jezuitów w Toruniu. Do 1945 budynek służył jako kościół ewangelicko-unijny, po czym przeszedł w ręce zakonu jezuitów.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Kościół znajduje się w zachodniej części Zespołu Staromiejskiego, przy Rynku Staromiejskim, w sąsiedztwie Ratusza Staromiejskiego, Dworu Artusa oraz Poczty Głównej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Potrzeba budowy nowej świątyni dla staromiejskiej gminy ewangelickiej w Toruniu zrodziła się w wyniku następstw rozruchów religijnych (znanych jako tumult toruński) między katolikami a protestantami, jakie wybuchły w mieście w lipcu 1724 roku. W ramach sankcji karnych gmina ewangelicka pozbawiona została swej głównej dotąd świątyni – dawnego kościoła franciszkańskiego pw. Najświętszej Marii Panny i nabożeństwa odprawiano w ciasnej sali Dworu Artusa[1].

Po zebraniu funduszy w kraju i za granicą, w tym na terenie Niemiec, w Anglii i w Danii, dokąd w tym celu udał się osobiście senior duchowieństwa toruńskiego ks. Krzysztof Andrzej Henryk Geret[potrzebny przypis] Rada Miasta rozpisała konkurs na opracowanie projektu nowej świątyni, w wyniku którego w 1741 wybrano ostatecznie pracę drezdeńskiego architekta Andreasa Adama zwanego Bähr[2]. Prace budowlane rozpoczęto dwa lata później, szybko jednak zostały one przerwane w wyniku niesprzyjającej sytuacji polityczno-społecznej, budowa świątyni poczęła bowiem budzić sprzeciw w szerszych kołach radykalnego obozu katolickiego – katolicy traktowali kwestię powstania nowej świątyni luterańskiej jako złamanie sankcji karnych nałożonych na Toruń po tumulcie. Tym sposobem król August III 11 czerwca 1743 roku wydał zakaz budowy kościoła, bojąc się wybuchu nowych starć na tle religijnym[3]. W 1754 królewską decyzją zezwolono na wykorzystanie istniejących już fundamentów świątyni, w celu wzniesienia domu modlitwy. Budynek ten nie mógł jednak przypominać kościoła, a jedynie skromną kamienicę mieszczańską[4]. Jako że twórca poprzedniej koncepcji architektonicznej świątyni już nie żył, powstała potrzeba znalezienia nowego architekta. Został nim młody, wówczas 26-letni, budowniczy – pochodzący z Torunia Efraim Schroeger[5]. Opracowany przez niego projekt zatwierdzono w 1755, już 18 lipca 1756 nastąpiło uroczyste poświęcenie kościoła[6]. Pracami budowlanymi kierował August Konrad Hoffmann. Ponieważ w międzyczasie wyczerpały się fundusze, przeprowadzono kwestę w Gdańsku, Elblągu, Malborku i w Grudziądzu, a ponieważ nie wystarczała, na dwuletnią kwestę zagraniczną udał się Samuel Luter Geret. Od 1817, po wprowadzeniu unii kościelnej w Prusach, był to Ewangelicki Kościół Unii Staropruskiej[potrzebny przypis].

Długość kościoła wynosi 46 m, szerokość 23 m, wysokość wnętrza 14 m. Mieścił ok. 1300 osób, w tym 500 na emporach. Oprócz nabożeństw w języku niemieckim, do 1797 odbywały się także polskie. W postaci bezwieżowego domu modlitwy budowla dotrwała do schyłku XIX w.[potrzebny przypis] Wprawdzie w 1856 powołano do życia Towarzystwo Budowy Wieży, jednak zbiórka szła dość opieszale i dopiero w 1891 Berlińskie Towarzystwo Architektów rozpisało konkurs, na którym wybrano neobarokowy projekt Hugona Hartunga i Carla Schäfera. Ostatecznie wieżę wzniesiono w latach 1897-1899 według projektu Hartunga[7].

W 1929 obiekt wpisano do rejestru zabytków. Figuruje on także w gminnej ewidencji zabytków (nr 6)[8][9].

W 1945 roku opiekę nad kościołem przejął zakon jezuitów. Po zabezpieczeniu i częściowym uporządkowaniu zdewastowanej świątyni, 8 czerwca odbyło się poświęcenie kościoła. Tego samego dnia zmieniono wezwanie na Ducha Świętego[10]. W maju 1989 roku kościół wraz z budynkiem duszpasterstwa stała się własnością jezuitów[11].

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Kościół mieści szereg XVIII-wiecznych dzieł sztuki:

Ponadto w kościele znajdują się:

  • neobarokowa balustrada komunijna
  • neobarokowa mensa ołtarzowa
  • ołtarze boczne, m.in. Niepokalanego Poczęcia NMP, ufundowany przez toruńskie cechy rzemieślnicze w 1945 (Ignacy Zelek) i Świętej Rodziny z 1969 (Hanna Brzuszkiewicz)[12].

Po przejęciu świątyni przez jezuitów w 1945 usunięto z kościoła część wyposażenia (tarcze ze złoconymi gwiazdami na sklepieniu, epitafia burmistrzów Antoniego Gieringa, zm. w 1759 i Christiana Klosmanna, zm. 1774) oraz rozebrano empory w nawach bocznych. Zaginęły portrety pastorów, ewangelickie konfesjonały i płyty nagrobne przeniesione z cmentarza św. Jerzego.

Duża część wyposażenia kościoła uległa zniszczeniu podczas pożaru w maju 1989. Ogień strawił m.in.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Arszyński 1997 ↓, s. 102-103.
  2. Arszyński 1997 ↓, s. 106.
  3. Arszyński 1997 ↓, s. 108-109.
  4. Arszyński 1997 ↓, s. 112.
  5. Arszyński 1997 ↓, s. 113.
  6. Arszyński 1997 ↓, s. 114-115.
  7. Arszyński 1997 ↓, s. 117-119.
  8. Rejestr zabytków nieruchomych. torun.wkz.gov.pl. [dostęp 2021-01-12].
  9. GMINNA EWIDENCJA ZABYTKÓW GMINA MIASTA TORUŃ stan na I kwartał 2015 r. - PDF, docplayer.pl [dostęp 2018-05-05].
  10. Sławiński 2018 ↓, s. 51.
  11. Sławiński 2018 ↓, s. 53.
  12. Jezuici w Toruniu 1596-1996. Materiały konferencji zorganizowanej w Toruniu 17–23 listopada 1996 r. z okazji Jubileuszu 400 lecia przybycia Jezuitów do miasta, pod red. K. Maliszewskiego, W. Rozynkowskiego, Toruń 1997, s. 121–122.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Domasłowski, Kościół Akademicki Św. Ducha w Toruniu. Dzieje – architektura – wyposażenie wnętrza, „Rocznik Toruński”, ISSN 0557-2177, t. 21, 1992, ISBN 83-00-03533-8, s. 173–203
  • Diecezja toruńska. Historia i teraźniejszość, red. nacz. Stanisław Kardasz, t. 15/16/17, Dekanaty toruńskie – I, II i III, Toruń, Wyd. Diecezjalne w Toruniu, 1995, ISBN 83-86471-70-0.
  • Marian Arszyński: Kościół pw. Ducha Świętego w Toruniu – zarys dziejów i problematyki artystycznej. W: Kazimierz Maliszewski, Waldemar Rozynkowski (red.): Jezuici w Toruniu 1596-1996. Materiały konferencji zorganizowanej w Toruniu 17–23 listopada 1996 r. z okazji Jubileuszu 400 lecia przybycia Jezuitów do miasta. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Scriptor, 1997. ISBN 83-905595-1-X.
  • Sławiński Wojciech: W czyje ręce? Powojenny spór o staromiejski kościół ewangelicki pw. Krzyża Świętego w Toruniu: kalendarium wydarzeń. W: Katarzyna Kluczwajd, Michał Pszczółkowski (red.): Toruńska architektura sakralna po 1945 roku: minimalizm czy kultura nadmiaru?. Toruń: 2018. ISBN 978-83-946646-1-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]