Kościół św. Jerzego w Toruniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół św. Jerzego
kościół parafialny i szpitalny
Ilustracja
Widok kościoła na rysunku Georga Friedricha Steinera z XVIII wieku.
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Miejscowość

Toruń

Wyznanie

protestanckie

Kościół

Bracia czescy

Imię

św. Jerzego

Położenie na mapie Torunia
Mapa konturowa Torunia, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kościół św. Jerzego”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Kościół św. Jerzego”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kościół św. Jerzego”
Ziemia53°00′54″N 18°36′08″E/53,015000 18,602222

Kościół św. Jerzego – kościół gotycki, który usytuowany był w pobliżu Bramy Chełmińskiej[2] w okolicy skrzyżowania ulic: Szosy Chełmińskiej, Gałczyńskiego (nazywanej dawniej właśnie ulicą św. Jerzego) oraz Czerwonej Drogi[3]. Był to najstarszy toruński kościół położony poza murami miejskimi[3]. Przez wiele lat związany był z leprozorium. Rozebrany w 1811 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Plac NOT - miejsce, na którym kiedyś stał kościół św. Jerzego

Pierwsza, jeszcze drewniana świątynia istniejąca w tym miejscu około 1340 roku została zastąpiona większą, ceglaną budowlą. Od początku patronat nad kościołem sprawowała rada miasta, mająca prawo do obsadzania probostwa[4]. W połowie XIV wieku został świątynią parafialną dla Mokrego[2].

W XIII wieku został ufundowany szpital dla trędowatych[4], a kościół miał być przeznaczony do służby trędowatym, stąd w jego otoczeniu powstały typowe dla takich placówek zabudowania: szpital (zwany Małym), przerobiony w XVII wieku na plebanię i cmentarz. Na cmentarzu ustawiono kapliczkę. Dodatkowo w okolicy postawiono tzw. Wielki Szpital, czyli leprozorium, będący pod opieką rady miejskiej[3]. W późniejszym okresie leprozorium przeniesiono do zabudowań leżących w większej odległości od miasta. W poł. XV wieku, po wygaśnięciu epidemii trądu, szpital dla trędowatych zmieniono w zwykły szpital[5]. Prawdopodobnie w XV wieku mogła istnieć przykościelna biblioteka[6].

W 1558 roku kościół został świątynią gminy ewangelickiej. Nabożeństwa odbywały się głównie w języku polskim. Ze względu na chowanie mieszkańców toruńskiego Starego Miasta na cmentarzu św. Jerzego, msze pogrzebowe odbywały się również w języku niemieckim[4]. Do 1740 roku księgi metrykalne prowadzono wyłącznie w języku polskim[7], zaś rachunki kościoła prowadzono po niemiecku[8]. Kościół był zniszczony w 1657 roku podczas potopu szwedzkiego, po czym świątynię odbudowano. W 1703 roku, podczas III wojny północnej, wojska szwedzkie ponownie zniszczyły kościół[4]. Po aneksji Torunia przez Prusy ludność niemiecka nadal stanowiła mniejszość[9].

W 1811 roku kościół został ostatecznie rozebrany. Parafia św. Jerzego musiała korzystać z innych świątyń. W latach 1904–1907 parafia doczekała się nowej świątyni przy ulicy Podgórnej na Mokrem, wybudowanej za sprawą pastora Reinholda Heuera. Nowy kościół był użytkowany przez protestantów do końca II wojny światowej[10].

W 2014 roku, podczas prac remontowych torowiska tramwajowego przy ul. Czerwona Droga, odkopano fragmenty fundamentów kościoła, które zostały udokumentowane przez służby archeologiczne[11][12].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

W zachodnią elewację jednonawowej świątyni wbudowano kruchtę, z której wyrastała w partii szczytu ośmioboczna wieżyczka nakryta hełmem. Na jej szczycie umieszczona była chorągiewka św. Jerzego. Oprócz wieży, zachodnią fasadę zdobiły schodkowe szczyty z blankowaniem i blendami. Świątynia składała się z prostokątnego, trójprzęsłowego prezbiterium o wymiarach 15 m x 8 m oraz szerszej od niego, czteroprzęsłowej, nawy o długości ok. 18 i szerokości ok. 13 m. Dodatkowo prace ziemne, prowadzone w latach 60. XX wieku w okolicy dawnej lokalizacji kościoła wykazały obecność dużej ilości glazurowanych cegieł i dachówek, co wskazuje na wysoką dbałość o kolorystykę budowli[3]. Kościół miał prawdopodobnie cztery ołtarze, jednak w źródłach zachowały się szczegółowe informacje wyłącznie o jednym z nich, ufundowanym w 1350 roku[1].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Sumowski 2012 ↓, s. 351.
  2. a b Zyglewski 1993 ↓, s. 21.
  3. a b c d Kościół św. Jerzego i leprozorium. turystyka.torun.pl. [dostęp 2022-02-06].
  4. a b c d Łyczak 2016 ↓, s. 3.
  5. Falkowski 1977 ↓, s. 157.
  6. Sumowski 2012 ↓, s. 353.
  7. Zyglewski 1993 ↓, s. 25.
  8. Małłek 2011 ↓, s. 49.
  9. Małłek 2011 ↓, s. 47.
  10. Łyczak 2016 ↓, s. 3–4.
  11. Fragmenty kościoła św. Jerzego pod Czerwoną Drogą [ZDJĘCIA]. torun.wyborcza.pl, 2015-10-20. [dostęp 2022-02-06].
  12. Szymon Spandowski: Fragment ruin kościoła św. Jerzego odnaleziony. I co dalej?. nowosci.com.pl, 2014-03-26. [dostęp 2022-02-06].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grzegorz Falkowski. Toruński szpital trędowatych św. Jerzego. „Rocznik Toruński”. 12, 1977. PWN. 
  • Bartłomiej Łyczak. Srebra z ewangelickiego kościoła pw. św. Jerzego w Toruniu w świetle inwentarzy z lat 1580–1817. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”. 64 (1), 2016. ISSN 0023-5881. 
  • Janusz Małłek: Szkice z dziejów Kościoła Luterańskiego w Toruniu w okresie nowożytnym. W: Jarosław Kłaczkow (red.): Ewangelicy w Toruniu (XVI-XX w.). Toruń: Adam Marszałek, 2011. ISBN 978-83-7780-051-5.
  • Marcin Sumowski. Prepozyci toruńskiego kościoła i szpitala św. Jerzego w średniowieczu. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”. 2 (276), 2012. 
  • Zbigniew Zyglewski. Artykuły mokrzańskie z roku 1527 na tle rozwoju gospodarczego i ustrojowego Mokrego-przedmieścia Torunia. „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy”. 3, 1993.