Kościół Świętego Krzyża w Krakowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy kościoła istniejącego. Zobacz też: nieistniejący kościół krakowski pod tym samym wezwaniem.
Kościół Świętego Krzyża
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A-15 z 30 kwietnia 1974[1]
Kościół Świętego Krzyża
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków, pl. Św Ducha 2
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia Świętego Krzyża
Wezwanie Świętego Krzyża
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Kościół Świętego Krzyża
Kościół Świętego Krzyża
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Kościół Świętego Krzyża
Kościół Świętego Krzyża
Ziemia 50°03′48,1″N 19°56′35,2″E/50,063361 19,943111
Strona internetowa

Kościół Świętego Krzyża – zabytkowy, gotycki kościół rzymskokatolicki na krakowskim Starym Mieście, we wschodniej części placu Ducha Świętego, między Teatrem im. Juliusza Słowackiego a ul. św. Krzyża.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze kościoła
Kościół św. Krzyża
Gotyckie sklepienie w kościele św. Krzyża

Pierwszy kościół drewniany na tym miejscu według tradycji ufundować miał biskup Pełka w końcu XII w. W 1244 biskup Jan Prandota osadził przy nim zakon duchaków, którzy prowadzili tutaj szpital. Już wtedy istniała tu parafia. Obecny kościół, murowany, pochodzi z XIV w. Kamienne prezbiterium powstało na początku XIV w. (może już ok. roku 1300), zaś kwadratową, ceglaną nawę ukończono w drugiej połowie tego samego wieku – z pewnością nie później niż w roku 1420. Kościół otoczony był cmentarzem parafialnym oraz łączył się z nieistniejącymi już zabudowaniami klasztornymi i szpitalnymi oraz kościołem i szpitalem Ducha Świętego.

W 1528 spłonęło wnętrze kościoła, wtedy prawdopodobnie runęło również sklepienie prezbiterium, które jednak do 1533 szybko odbudowano. W latach 1683-1684 staraniem biskupa Andrzeja Trzebickiego odnowiono kościół, po raz kolejny renowacji dokonano w latach 1896-1898 pod kierunkiem Tadeusza Stryjeńskiego i Zygmunta Hendla.

W 1903 roku w kościele tym ślub z Elżbietą Szprotówną wziął Wojciech Korfanty (fakt ten upamiętnia okolicznościowa tablica)[2].

W dniach 16-18 kwietnia 1962 roku bp Karol Wojtyła wygłosił w kościele rekolekcje dla artystów pt. Ewangelia a sztuka.[3]

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół jest jedną z najczystszych stylowo gotyckich budowli w Krakowie. Ma on bardzo prostą budowę – kwadratowa ceglana nawa oraz prostokątne kamienne prezbiterium (węższe i niższe od nawy, pokryte osobnym dachem). Nad fasadą zachodnią góruje kwadratowa wieża, do której przyziemia przylegają dwie kaplice.Po lewej stronie kaplica św. Andrzeja pochodząca z XVI wieku z zachowanym na ścianie wschodniej gotyckim malowidłem Ukrzyżowania oraz późnorenesansowym ołtarzem z ruchomymi skrzydłami. Po prawej stronie znajduje się kaplica Matki Boskiej Loretańskiej z 1642. Na ścianie szczytowej prezbiterium od strony Plant znajduje się rzeźba upadającego Chrystusa dzieło Jana Szczepkowskiego z początku XX wieku.

Wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Wewnątrz niezwykłe jest sklepienie palmowe nawy, wsparte tylko na jednym, centralnym filarze symbolizującym biblijne drzewo życia. Po prawej stronie za wejściem znajduje się pochodzący z kościoła Ducha Świętego lawaterz z zachowaną datą 1581 obecnie służący jako kropielnica.

Pozostały wystrój nawy jest w obecnej postaci wierną XIX-wieczną rekonstrukcją renesansowych malowideł pochodzących z 2 poł. XVI wieku. Z powodu zbyt silnego zawilgocenia oraz braku nowoczesnych metod konserwatorskich nie udało się uratować oryginałów. Stanisław Wyspiański skopiował je w skali 1:1 i jego kartony posłużyły Antoniemu Tuchowi do wykonania rekonstrukcji. Na ścianach umieszczono wizerunki bpa Iwona Odrowąża oraz czterech Doktorów Kościoła. Na wschodniej ścianie znajduje się „Zwierciadło Grzesznika” (łac. Speculum Peccatoris) - alegoryczne przedstawienie obnażonego starca, siedzącego na krześle wyrastającym z głębi studni i otoczonego mieczami z napisem Mors (śmierć), Diabolus (diabeł), Peccatum (grzech) i Verbum (słowo), piąty zaś miecz zwisa nad głową starca. Jest to jedyne zachowane tego typu przedstawienie w malarstwie polskim, inspirowane najprawdopodobniej miedziorytami niderlandzkimi z doby kontrreformacji.

Późnogotyckie sklepienie sieciowe w prezbiterium pochodzi z 1530 pokryte jest polichromią z motywami roślinnymi. Na zwornikach widnieją herby Królestwa Polskiego, Sforzów, Duchaków i Bonerów.

Ołtarz główny pochodzi z początków XVIII wieku, znajdujący się w nim krucyfiks wykonano w XVII wieku. uwieczniony jest on na tle malowanego krajobrazu ze złoconymi wyobrażeniami słońca i księżyca, po bokach ołtarza umieszczono złocone posągi św. Stanisława i św. Wojciecha, a przy mensie ołtarzowej dwie późnogotyckie polichromowane figury Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty.

Ołtarz św. Anny (po lewej stronie nawy) w części środkowej przedstawia Nauczanie Marii z około 1650 wzorowany jest on na miedziorycie wykonanym na podstawie obrazu Petera Paula Rubensa.

Ołtarz Matki Boskiej z prawej strony nawy pochodzi z 1630, a obraz Matki Bożej prezentuje szeroko rozpowszechniony typ ikonografii (Hodegetria), według którego wykonano także wizerunek Matki Boskiej z Piekar Śląskich.

Kaplica św. Zofii (po prawej stronie) została wybudowana jako kaplica cechowa krakowskich piekarzy w 1442. We wnęce ściany południowej ma zachowany unikatowy pochodzący z końca XVI wieku późnorenesansowy konfesjonał należący do najstarszych zachowanych w Krakowie. Pozostałe konfesjonały barokowe w kościele przeniesione tutaj zostały z katedry wawelskiej. Organy 18-głosowe z barokowym prospektem.

Poza tym uwagę mogą przyciągnąć: brązowa chrzcielnica z 1423 r., pośród wielu innych epitafium Heleny Modrzejewskiej rodziny Pollerów i Tomasza Prylińskiego, skrzydła gotyckiego tryptyku z nieistniejącego już kościoła św. Michała na Wawelu, a także stalle pochodzące z XVII w. zdobione polichromią przedstawiającą sceny z życia duchaków, tron prepozyta duchaków oraz ambona z 1 ćw. XVII wieku stanowiące doskonały przykład wspaniałego kunsztu krakowskich snycerzy.

Nad wejściem do zakrystii obraz modlącej się przed krzyżem w katedrze wawelskiej św. Królowej Jadwigi.

Obok kościoła znajduje się wczesnogotycka, kamienna plebania, która jest najstarszym zachowanym budynkiem mieszkalnym w Krakowie.

Proboszczowie[edytuj | edytuj kod]

  • ks. Mikołaj z Opawy (XV w.)
  • ks. Stanisław Teplar (XVI w., na pewno lata 30.)
  • ks. Jan z Wiślicy (1562-1568)
  • ks. Alexy Chyliński (do 1683 r.)
  • ks. Rafał Cybulski (od 1684 r.)
  • ks. Kasper Małecki (od 1783 r.)
  • ks. Walenty Janikowski (zm. 1858 r.), prepozyt zakonu przez 24 lata
  • ks. Franciszek Piątkowski (do 1865 r.)
  • ks. Paweł Russek (1865-1872), kanclerz konsystorza
  • ks. Ignacy Patyński (1873-1883), rektor Domu Księży Emerytów
  • ks. Wacław Cholewiński (1883-1895), wykładowca katechetyki
  • ks. Władysław Mikulski (1895-1935)
  • ks. Andrzej Mytkowicz (1936-1954), profesor Uniwersytetu Lwowskiego
  • ks. Bolesław Przybyszewski (1954-1971), profesor hist. Kościoła i hist. sztuki
  • ks. Ryszard Wilczyński (1971-1981)
  • ks. Stanisław Adamski (1981-1992)
  • ks. Wojciech Stokłosa (administrator, 1992-1993)
  • ks. Zdzisław Kliś (1993-1997)
  • ks. dr Jan Abrahamowicz (1997-2010)
  • ks. Paweł Kubani (od 2010)[4]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. 31 grudnia 2015.
  2. Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach Krakowa, 2006, s. 224.
  3. Karol Wojtyła, Ewangelia a sztuka. Rekolekcje dla artystów, Rzym-Kraków 2011, s. 11.
  4. Kościół Świętego Krzyża w Krakowie. [dostęp 2016-01-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół św. Krzyża w Krakowie, Kraków: Fundacja Ratowania Kościoła św. Krzyża, 1994.
  • Stanisław Wyspiański, Dawna polichromia kościoła św. Krzyża w Krakowie, „Rocznik Krakowski”, 1 (1898), s. 90-101 [1]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]