Kościół św. Mikołaja w Bydgoszczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół św. Mikołaja
w Bydgoszczy
kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A/424/1 z 20.10.1994[1]
Ilustracja
Południowa fasada kościoła
Państwo  Polska
Miejscowość Bydgoszcz
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia Parafia św. Mikołaja w Bydgoszczy-Fordonie
Wezwanie św. Mikołaj
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
Kościół św. Mikołajaw Bydgoszczy
Kościół św. Mikołaja
w Bydgoszczy
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Kościół św. Mikołajaw Bydgoszczy
Kościół św. Mikołaja
w Bydgoszczy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół św. Mikołajaw Bydgoszczy
Kościół św. Mikołaja
w Bydgoszczy
Ziemia53°08′59″N 18°10′25″E/53,149722 18,173611
Strona internetowa
Wieczorem
W panoramie nadwiślańskiej
Wnętrze

Kościół św. Mikołaja w Bydgoszczykościół położony w Bydgoszczy-Fordonie, którego patronem jest św. Mikołaj.

Położenie[edytuj]

Kościół znajduje się po północnej stronie rynku w Starym Fordonie, we wschodniej części Bydgoszczy, ok. 400 m od rzeki Wisły.

Historia[edytuj]

Kościół św. Mikołaja jest najstarszą budowlą sakralną Fordonu, choć większość murów obecnej świątyni zostało zbudowanych w latach międzywojennych.

Pierwszy drewniany kościół został zbudowany po drugiej lokacji miasta przez Władysława Jagiełłę w 1424. Wcześniej na nabożeństwa mieszczanie udawali się do Wyszogrodu do kościoła św. Marii Magdaleny, który stanowił najstarszy kościół parafialny w okolicy, istniejący co najmniej od XII wieku.

Zniszczenie Wyszogrodu w 1330 spowodowało translokację ośrodka osadniczego 2 km na wschód w rejon dzisiejszego miasta Fordonu. Późniejsze lokacje Władysława Opolczyka i Władysława Jagiełły utwierdziły ten stan.

W latach 30. XV wieku centrum życia parafialnego zostało przeniesione z Wyszogrodu do Fordonu. Skutkowało to opuszczeniem i stopniowym upadkiem kościoła wyszogrodzkiego, natomiast budową nowej świątyni w Fordonie.

Z wizytacji kościelnych wynika, że kościół wyszogrodzki w spełnianiu funkcji duszpasterskich i parafialnych został zastąpiony przez kościół w Fordonie między 1375 a 1430. Obecna parafia św. Mikołaja stanowi kontynuację średniowiecznej parafii wyszogrodzkiej. Pierwszy ksiądz w Fordonie został wymieniony pod datą 1435. Parafia fordońska obejmowała miasto, a także wsie: Łoskoń, Pałcz, Wyszogród oraz wsie dawnej parafii wyszogrodzkiej: Siersko (Siernieczek), Jarużyn, Miedzyń, i Strzelce.

Nie jest znana data erekcji pierwszego kościoła fordońskiego, natomiast patronem świątyni był już wtedy św. Mikołaj – biskup. Wewnątrz świątyni znajdowały się trzy ołtarze. W ołtarzu głównym umieszczono figurę przedstawiającą Przemienienie Pańskie. Proboszcz miał do pomocy zwykle dwóch wikariuszy.

Pierwsza świątynia drewniana spełniała swoją funkcję do końca XVI wieku. W 1598 sufragan włocławski, a równocześnie proboszcz fordońskiej parafii Baltazar Miaskowski, rozpoczął budowę murowanego kościoła pw. św. Mikołaja, którą zakończono w I połowie XVII wieku. Wzniesiono wówczas jednonawowy, orientowany i bezwieżowy późnogotycki kościół, który w swojej formie z niewielkimi zmianami, przetrwał do początku 1927 roku. Kościół został postawiony poza zwartą zabudową miasta, przy placu, na którym w tamtych czasach oczekiwano na przeprawę przez Wisłę. W 1632 r. w krypcie pod prezbiterium pochowano rodzinę szlachcica Łukasza Wybranowskiego herbu Poraj.

W 1691 w miejscu spalonego kościoła został postawiony nowy budynek, różniący się od poprzedniego dobudowaną od północy kaplicą pw. św. Anny. W I połowie XVIII wieku świątynia została gruntownie odnowiona. Dobudowano m.in. murowaną kruchtę oraz wieżyczkę - sygnaturkę.

W połowie XVIII wieku w kościele znajdowało się pięć ołtarzy: główny przedstawiający Zmartwychwstanie Pańskie, oraz boczne: św. Anny (w kaplicy), Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, św. Barbary i św. Józefa. Przed kościołem, na terenie cmentarza, postawiono kolumnę z postacią św. Jana Nepomucena. Założono także szkołę parafialną oraz przytułek dla ubogich.

Od 1765 parafia i kościół był siedzibą dekanatu fordońskiego, natomiast od 1824 zmienił przynależność diecezjalną[2]. W latach zaboru pruskiego, z powodu trudnej sytuacji materialnej społeczności polskiej w Fordonie, kościół parafialny był dość zaniedbany. Jedyne inwestycje wykonano w połowie XIX wieku: do ściany północnej nawy kościoła dobudowano małą kaplicę a od strony południowej dostawiono kruchtę z dodatkowym wejściem.

Po odzyskaniu niepodległości w 1920 Fordon ujednolicił się narodowościowo. Podczas gdy zmniejszające się społeczności ewangelików i żydów posiadały okazałe obiekty kultu religijnego: zbór oraz synagogę, miejscowych katolików nie satysfakcjonował niewielki obiekt sakralny, za mały jak na potrzeby społeczności. Wobec tego w 1923 rozpoczęto starania o rozbudowę kościoła. Projekt świątyni wykonał w 1923 architekt Stefan Cybichowski. Przewidywał on wykorzystanie murów pierwotnego kościoła przy budowie neobarokowej, jednonawowej, trzyprzęsłowej świątyni z wieżą nakrytą barokowym hełmem.

Prace rozpoczęto w 1926 od rozbiórki nawy i kaplicy starej świątyni. Wznoszenie nowej części kościoła wykonano w latach 19271928. Podczas budowy świątynię przedłużono w kierunku północnym dodatkowo o jedno przęsło, zwiększając w ten sposób długość nawy z ok. 30 na 38 metrów oraz powiększono okna, które doświetliły wnętrze. Wieżę wzniesiono w 1929, zawieszając w niej trzy dzwony z rozebranej wcześniej drewnianej dzwonnicy. Prace wykończeniowe trwały jeszcze do początku lat 30., kiedy to dostarczono niezbędne wyposażenie kościoła, a bryłę nowej świątyni wraz z pozostałością dawnej, ujednolicono nowymi tynkami.

Rozbudowa świątyni zmieniła radykalnie formę budowli z małego późnogotyckiego kościółka na majestatyczną, neobarokową budowlę dominującą nad starym Fordonem.

We wrześniu 1939 kościół został uszkodzony podczas bombardowań i następnie zamknięty przez niemieckie władze okupacyjne do stycznia 1940 r. 2 października 1939 r. przed frontem kościoła odbyła się publiczna egzekucja, w której zginęli m.in. ks. prał. Henryk Szuman i ks. Herbert Raszkowski.

Po wojnie, mimo wielu trudności kontynuowano prace remontowe i drobne inwestycje. Wystawiony został nowy ołtarz św. Barbary, wyposażono kościół w nowoczesne oświetlenie i megafonizację, wymieniono i wyremontowano organy. W 1959 prof. Konrad Dargiewicz z Torunia wykonał freski na sklepieniu kościoła.

12 czerwca 1980 w wyniku uderzenia pioruna, spłonęła wieża kościelna. W efekcie przeprowadzonego remontu w 1982 zmieniono barokowy hełm wieży i obito go blachą miedzianą.

Znaczącą renowację kościoła podjęto w latach 90. XX wieku. W 1994 odnowiono elewację fasady świątyni, w 1995 odnowiono wieżę oraz zainstalowano na niej zegar, a w 1998 zamontowano zewnętrzną iluminację świetlną.

Architektura[edytuj]

Obecna bryła kościoła została zbudowana w stylu neobaroku. Świątynia jest jednonawowa, murowana, otynkowana, z zamkniętym prezbiterium skierowanym na północ i wieżą w południowo-wschodnim narożniku[3]. Pierwotnie orientowana, obecnie jest rozwinięta na osi północ-południe. Przy elewacji wschodniej znajduje się kaplica (prezbiterium dawnej świątyni) zamknięta trójbocznie, a od północy prostokątna zakrystia. Fasada jest dwukondygnacyjna z górną kondygnacją ograniczoną po bokach spływami wolutowymi i obeliskami, zdobiona parami kolumn, w przyziemiu toskańskimi, w górnej części jońskimi. Wieżę o wysokości 48,8 m zdobią pilastry o korynckich kapitelach i wydatne gzymsy. Pokrywa ją masywny hełm miedziany z lat 80. XX wieku.

Wyposażenie wnętrza[edytuj]

Wnętrze kościoła jest nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami na gurtach, wsparte na przyściennych kolumnach. W kaplicy zastosowano drewniany strop kasetonowy. W podziemiu znajduje się krypta grobowa rodziny Wybranowskich z 1639, a płytę nagrobną umieszczono na północnej ścianie kaplicy.

Obecnie we wnętrzu kościoła znajduje się nie tylko wyposażenie z lat 20. i 30. XX w., ale także pozostałości barokowego wyposażenia, pochodzącego ze starej świątyni. Na szczególną uwagę zasługują ołtarze, freski sufitowe, witraże, obrazy w ołtarzach, figury oraz feretrony.

Ołtarze[edytuj]

Obecnie w kościele znajduje się siedem ołtarzy:

  1. ołtarz główny w prezbiterium projektu Stefana Cybichowskiego; do 1937 mieścił obraz "Zdjęcie z krzyża" Antoniego Michalaka, a od 1947 obraz „Najświętsza Maryja Panna" namalowany przez Stanisława Wojciechowskiego,
  2. ołtarz boczny w prezbiterium z rzeźbą Najświętszego Serca Pana Jezusa[4],
  3. ołtarz boczny w prezbiterium z rzeźbą św. Józefa[4],
  4. barokowy ołtarz w kaplicy akademickiej - dawny ołtarz główny starej, XVII-wiecznej świątyni,
  5. ołtarz boczny św. Barbary, polichromowany, usytuowany naprzeciw kaplicy akademickiej; po podniesieniu do góry obrazu św. Barbary odsłania się drugi obraz św. Anny Samotrzeć z połowy XIX w. ufundowany przez A. Kryskę,
  6. współczesny ołtarz modlitewny z ok. 1960 z obrazem "Jezu ufam Tobie", usytuowany z przodu nawy po prawej stronie prezbiterium,
  7. współczesny ołtarz modlitewny z ok. 1960 z obrazem Matki Bożej Nieustającej Pomocy, usytuowany z przodu nawy po lewej stronie prezbiterium.

Pozostałości starej świątyni[edytuj]

Najstarszą częścią świątyni, zachowaną z końca XVI wieku jest kaplica przylegająca od wschodu. Jest to trójbocznie zamknięte prezbiterium starej świątyni, które pierwotnie oddzielone było od nawy łukiem tęczowym. W kaplicy zachowały się dwa okna o zaokrąglonych łukach. Obecnie są wypełnione witrażami[5]:

Obecnie miejsce to pełni rolę kaplicy akademickiej oraz siedziby Duszpasterstwa Akademickiego „Emaus”[6].

Kaplica posiada ołtarz stanowiący najcenniejszy zabytek sztuki sakralnej dawnego kościoła, wykonany w stylu barokowym, z połowy XVII wieku. Zwieńczenie ołtarza wykonano w połowie XVIII wiek w stylu rokoko. W ołtarzu umieszczony jest obraz namalowany w połowie XVII w. przez nieznanego artystę. Przedstawia on, na tle krajobrazu, adorację Najświętszej Marii Panny przez św. Mikołaja i św. Marcina.

Ponadto od strony północno-wschodniej, zarówno do dawnego prezbiterium jak i obecnej nawy kościoła przylega pierwotna niska zakrystia z oryginalnym sklepieniem kolebkowym z lunetami.

We wnętrzu kościoła zachowały się trzy feretrony pochodzące ze starego kościoła:

Spośród zabytków ruchomych znajdują się na wyposażeniu kościoła m.in.:

Na wyposażeniu kościoła znajdował się również dzwon z 1643 o średnicy dolnej 96 cm z napisem Laudate Dominum in cymbylis bene sonantibus i z medalionem św. Mikołaja[10]. Dzwon ten służył parafii do dnia 12 czerwca 1980, czyli do dnia pożaru wieży kościoła, kiedy to w wyniku upadku na ziemię pękł. Na początku lat dziewięćdziesiątych został on przetopiony na dzwon dla nowo powstałej parafii św. Jana w Fordonie.

Galeria[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie. 30 września 2017; 2 miesiące temu. [dostęp 2010-10-12].
  2. Fordon do 1821 należał do diecezji włocławskiej, następnie w latach 1821-1992 do chełmińskiej z siedzibą w Pelplinie, w latach 1992-2004 do archidiecezji gnieźnieńskiej i od 2004 r. do diecezji bydgoskiej
  3. Krystyna Parucka: Zabytki Bydgoszczy – minikatalog. Bydgoszcz: „Tifen” Krystyna Parucka, 2008.
  4. a b Dłuta Kłobuckiego z Bydgoszczy.
  5. Autorstwa pracowni artystycznej Stanisława Powalisza z Poznania.
  6. Od 1977
  7. Z warsztatu Jakuba Grunaua z Torunia, ufundowany przez Macieja Koźleczeka, wikariusza fordońskiego.
  8. Z pracowni gdańskiej.
  9. Jest własnością parafii do dzisiaj, lecz nie jest już używana
  10. Odlany w pracowni ludwisarza gdańskiego Gerharda Benningka. Zawarta na nim inskrypcja głosiła, że powstał dzięki trosce Mateusza Judyckiego, archidiakona pomorskiego, kanonika gnieźnieńskiego, proboszcza gdańskiego i fordońskiego

Bibliografia[edytuj]

  • Zdzisław Biegański (red.): Dzieje Fordonu i okolic. Bydgoszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1997.
  • Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991.
  • Jerzy Derenda: Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, 2006.
  • Krzysztof Bartowski. Zabytki Fordonu – kościół parafialny pw. św. Mikołaja. „Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu”, 1996. Bydgoszcz. 
  • Tomasz Nowicki. Kościół, duchowieństwo i parafianie fordońscy według wizytacji kanonicznej z 25 października 1781 r. „Kronika Bydgoska”. XIX (1998). Bydgoszcz. 
  • Henryk Wilk: Historia parafii, kościoła św. Mikołaja i Fordonu. Parafia św. Mikołaja w Fordonie. [dostęp 2017-01-14].
  • Zbigniew Zyglewski. Materiały do dziejów bractwa św. Anny przy kościele św. Mikołaja w Fordonie. „Kronika Bydgoska – tom specjalny wydany z okazji wizyty papieża Jana Pawła II w Bydgoszczy”. s. 1999. Bydgoszcz. 
  • Strona internetowa kościoła, parafii i Fordonu. [dostęp 18 czerwca 2009].

Linki zewnętrzne[edytuj]