Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
Ilustracja
Kościół i klasztor franciszkanów w Grodnie
Państwo  Białoruś
Miejscowość Grodno
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie Matki Bożej Anielskiej
Położenie na mapie Grodna
Mapa lokalizacyjna Grodna
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
Położenie na mapie obwodu grodzieńskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu grodzieńskiego
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor Franciszkanów w Grodnie
53°40′18,8400″N 23°49′21,0000″E/53,671900 23,822500

Kościół Matki Bożej Anielskiej i klasztor franciszkanów w Grodnie – zespół klasztorny franciszkanów, położony na zaniemeńskim Rynku, na lewym brzegu rzeki Niemen, przepływającej przez Grodno. Obiekt zbudowano w pobliżu miejsca przeprawy przez rzekę, które łączyło drogi prowadzące z Korony na Litwę. Kościół i klasztor tworzą zamknięty dziedziniec w formie nieregularnego czworoboku i stanowią dziś jeden z pomników XVII-wiecznej architektury miejskiej Grodna.

Fasada i późniejsza wieża
Ołtarz główny z końca XVII w.
Dziedziniec klasztorny

Fundacja i budowa[edytuj | edytuj kod]

Fundatorem klasztoru franciszkańskiego w Grodnie był starosta upicki Eustachy Kurcz i jego żona Zuzanna z Tyszkiewiczów. Drewniany klasztor na planie czworoboku posiadał 24 cele zakonne. W 1635 r. zbudowano przylegający do klasztoru niewielki, drewniany kościółek pod wezwaniem Matki Bożej Anielskiej. Podczas najazdu wojsk moskiewskich w latach 1659-1661 klasztor został obrabowany, ale nie został zniszczony.

Niedługo przed 1675 r. rozpoczęto budowę murowanej trzynawowej świątyni z półkolistą absydą. Do 1675 roku wzniesiono prezbiterium i zakrystię. W 1679 roku wzniesiono ściany korpusu kościoła, jednak wkrótce prace uległy spowolnieniu i jeszcze w 1691 roku kościół nie był ukończony. W 1700 roku ukończono budowę fasady[1]. W tym samym roku odnotowano istnienie ołtarza głównego, który ufundował gwardianin Franciszek Olszewski. W maju 1744 roku ustanowiono parafię, a 22 października tego roku biskup inflancki Józef Puzyna konsekrował kościół.

W latach 1749-1750 zbudowano czworoboczną dzwonnicę w stylu związanym z warszawskim środowiskiem architektonicznym saskiego Bauamtu. Sugeruje to, że projektantem dzwonnicy mógł być Johann Georg Möser uczestniczący w budowie Nowego Zamku[1]. W dzwonnicy zawieszono trzy dzwony i zegar. Pierwszym proboszczem mianowano o. Antoniego Olechnowicza.

Kościół został odnowiony dzięki wsparciu kasztelanowej mścisławskiej Konstancji z Jundziłłów Łazowej, która ufundowała też w 1750 roku najstarszy istniejący obecnie na Białorusi prospekt organowy w stylu póznobarokowym[1]. Organy wykonał organmistrz Mateusz Krajewski.

W 1759 roku pod ołtarzem św. Joachima wykonano kryptę Konstancji Łazowej zamkniętą płytą z herbem Łabędź.

Razem z kościołem w latach 80. XVII wieku wznoszono także murowany klasztor, którego ranga wzrosła po utworzeniu w 1686 r. franciszkańskiej prowincji litewskiej. Klasztor stał się wówczas siedzibą kustodii grodzieńskiej, do której należało kilka okolicznych klasztorów, m.in. w Drohiczynie i Świsłoczy. Główne wejście prowadziło w pn. szczycie frontowego skrzydła zachodniego. W 1757 roku na klasztorze położono nowy dach kryty dachówką. W latach 1760-1765 dzięki pomocy finansowej Konstancji Łazowej wzniesiono trzecie skrzydło klasztoru zamykające wschodni bok klasztornego czworoboku.

Architektura kościoła[edytuj | edytuj kod]

Dwukondygnacjowy ołtarz główny z około 1694-1697 roku, podobnie jak też cały kościół franciszkański, dedykowano Matce Bożej Anielskiej. W niższej kondygnacji znajdowało się bogato zdobione tabernakulum, wyzłacane w środku. Powyżej niego przedstawiona została scena koronacji Matki Bożej, którą otaczali aniołowie. Natomiast w górnej kondygnacji ołtarza umieszczono scenę stygmatyzacji św. Franciszka z Asyżu. W 1953 roku przekształcono układ ołtarza zmieniając układ rzeźb, przestawiając płaskorzeźbę Koronacja Marii z centralnej części na zwieńczenie ołtarza, skąd usunięto figurę Niepokalanej, obecnie ustawioną w centralnej niecce. Rzeźby dwóch świętych franciszkańskich biskupów, usunięto ze szczytów przęseł bocznych i są teraz w ołtarzu św. Antoniego.

Za ołtarzem głównym i po bokach usytuowany został chór zakonny ze stallami z 2 połowy XIX wieku. Prezbiterium od naw kościoła odgrodzone jest półkolistą, dębową balustradą komunijną z końca XIX wieku. Pełniła ona jednocześnie funkcję stołu komunijnego dla wiernych, uczestniczących w nabożeństwach. Przegroda chóru zakonnego pochodzi z 1753 roku. Nawę główną świątyni przykrywało sklepienie krzyżowe, natomiast nawy boczne – sklepienia kolebkowe.

W nawach bocznych ustawiono osiem murowanych ołtarzy z 1878 roku z drewnianymi rzeźbami z poprzednich ołtarzy z 1 połowy XVIII wieku . Były one dedykowane: Matce Bożej Anielskiej, Jezusowi Ukrzyżowanemu, św. Franciszkowi, św. Antoniemu, św. Bonawenturze, Matce Bożej Bolesnej, św. Józefowi Oblubieńcowi NMP oraz św. Michałowi Archaniołowi.

Rokokową ambonę sprzed 1736 roku zdobiły rzeźby czterech Ewangelistów, z efektownym baldachimem zwieńczonym figurą św. Michała Archanioła. Cały kościół wyłożony został marmurową posadzką. Pod nią umieszczono grobowce, w których chowano zarówno zmarłych franciszkanów, jak i znaczniejszych dobrodziejów klasztoru i kościoła (np. Jundziłłów, księcia Ogińskiego).

Konfesjonały intarsjowane pochodzą z około 1790 roku. Efektowne ławki pochodzą z około 1778 roku.

Kościół i klasztor w XIX-XX wieku[edytuj | edytuj kod]

W 1813 roku klasztor zamieniono na skład amunicji, co doprowadziło do jego zrujnowania odnotowanego w 1818 roku. W 1821 roku przeprowadzono odbudowę. Obok kościoła i klasztoru funkcjonował m. in. przytułek dla bezdomnych (w 1830 r. mieszkały w nim trzy kobiety). W czasie pożaru 22 kwietnia 1832 r. przytułek spłonął i nie został już odbudowany.

Po upadku powstania styczniowego w 1864 r., kompleks franciszkański pełnił przez wiele lat funkcję rosyjskiego więzienia dla polskich księży i zakonników, skazanych za działalność patriotyczną.

W latach 1877-1878 ojciec Celestyn Steckiewicz z własnych środków naprawił dach kościoła, otynkował fasadę i wstawił sześć nowych murowanych ołtarzy, do których wstawiono rzeźby z poprzednich ołtarzy z 1 poł. XVIII wieku. W 1884 roku ksiądz I.Głowacki kupił na własny koszt nowe 17-głosowe organy, które wykonał Wacław Przybyłowicz w Płocku. Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. zginął miejscowy gwardian i proboszcz - o. Błażej Justwan, rozstrzelany przez bolszewików wraz z grupą swych parafian.

W latach 1922–1927 w klasztorze grodzieńskim pracował św. Maksymilian Maria Kolbe, zarówno udzielając się duszpastersko, jak też rozwijając działalność wydawniczą (redakcja i druk miesięcznika Rycerz Niepokalanej, przeniesionego tu z Krakowa jesienią 1922 r.). W 1930 roku powstały witraże.

Po zdobyciu Grodna przez wojska sowieckie we wrześniu 1939 roku pod murem klasztoru Rosjanie rozstrzeliwali wziętych do niewoli polskich żołnierzy[2]. Jeszcze w 1939 r. władze sowieckie odebrały zakonnikom budynek klasztorny, zamieniając go na szpital (najpierw wojskowy, później miejski). W 1943 r. na fortach w Naumowiczach został rozstrzelany proboszcz i gwardian - o. Dionizy Klimczak.[3] Po 1945 roku jako jedyny z franciszkanów pozostał przy kościele ojciec Arkadiusz Waltoś, który włożył wiele wysiłku w utrzymanie kościoła. Po wojnie przez pewien czas parafię obsługiwali księża diecezjalni. W 1989 roku do Grodna wrócili franciszkanie obejmując kościół i w 1994 roku niewielki fragment klasztoru. W latach 1988-1989 proboszczem parafii był ks. Tadeusz Kondrusiewicz, od 2007 r. metropolita mińsko-mohylewski.

Czasy najnowsze[edytuj | edytuj kod]

W 1989 r. franciszkanie powrócili do Grodna, obejmując na powrót opieką duszpasterską swój kościół. W 1994 r. odbyły się w Grodnie międzynarodowe uroczystości kościelne z racji 100-lecia urodzin św. Maksymiliana, który pracował w tym miejscu przez 5 lat. Przy tej okazji cywilne władze Grodna zwróciły franciszkanom kilka pomieszczeń z odebranego im w 1939 r. klasztoru. Pomieszczenia te wykorzystane zostały w miejscowej działalności duszpasterskiej.

2 stycznia 2005 r. abp Tadeusz Kondrusiewicz dokonał aktu koronacji papieskimi koronami obrazu Matki Bożej Trzykroć Przedziwnej. Wspomniane korony zostały pobłogosławione przez papieża Jana Pawła II w dniu 9 września 2004 r. Przed koronowanym obrazem Matki Bożej we franciszkańskim kościele przychodzi modlić się wielu wiernych z Grodna i okolic. Świątynia jest również miejscem święceń kapłańskich franciszkańskich zakonników, pochodzących z terenu Grodna i okolic.[4][5]

Przypisy

  1. a b c Maria Kałamajska-Saeed, 'Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa trockiego'', cz. IV, tom 3, Maria Kałamajska-Saeed (red.), Kraków: Międzynarodowe Centrum Kultury, 2016, ISBN 978-83-63463-56-4 (pol.).
  2. Archiwum Akt Nowych, Archiwum Hoovera-Korpus Andersa, mikrofilm sygn. HJ/IV/28, klatki 245-448, relacja R. Czuszela
  3. Ks. Tadeusz Krahel: Zginęli na fortach Grodna 15 VII 1943 r.. [dostęp 2016-11-04].
  4. Seminarium franciszkańskie Łódź-Łagiewniki: Święcenia w Grodnie 2012. 2012. [dostęp 2016-11-03].
  5. Seminarium franciszkańskie Łódź-Łagiewniki: Święcenia kapłańskie w Grodnie 2016. 2016. [dostęp 2016-11-04].

Linki i teksty źródłowe[edytuj | edytuj kod]