Kolczatka australijska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kolczatka australijska
Tachyglossus aculeatus[1]
(Shaw, 1792)
Kolczatka australijska
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Podkrólestwo tkankowce właściwe
Nadtyp wtórouste
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada prassaki
Rząd stekowce
Rodzina kolczatkowate
Rodzaj kolczatka
Gatunek kolczatka australijska
Synonimy
  • Myrmemophaga aculeata Shaw, 1792[2]
  • Echidna aculeata (Shaw, 1792)
  • Echidna novaehollandiae Lacépède, 1799
  • Echidna hystrix Home, 1802
  • Ornithorhynchus hysterics
Podgatunki
  • T. a. acanthion (Collett, 1884)
  • T. a. aculeatus (Shaw, 1792)
  • T. a. lawesii Ramsay, 1877
  • T. a. multiaculeatus (W. Rothschild, 1905)
  • T. a. setosus (É. Geoffroy Saint-Hilaire, 1803)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
występowanie T. aculeatus z zaznaczonymi podgatunkami

Kolczatka australijska[4] (Tachyglossus aculeatus) – gatunek stekowca z rodziny kolczatkowatych (Tachyglossidae). Jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju Tachyglossus; jednak czasami jej podgatunek T. a. setosus traktowany jest jako oddzielny gatunek[5].

Taksonomia i etymologia nazwy[edytuj]

Kolczatka australijska po raz pierwszy została opisana przez angielskiego zoologa George'a Shawa w roku 1792. Shaw nazwał ją Myrmecophaga aculeata, sądząc, że może ona być spokrewniona z mrówkojadem wielkim (Myrmecophaga tridactyla) – Myrmecophaga z greki to właśnie „mrówkojad"[6]. Odkąd Shaw opisał zwierzę, czterokrotnie przechodziło ono rewizję taksonomiczną; umieszczano ją w różnych rodzajach pod różną nazwą gatunkową: Ornithorhynchus hystrix, Echidna hystrix, Echidna aculeata i wreszcie pod nazwą Tachyglossus aculeatus[7][8]. Nazwa rodzajowa w tłumaczeniu z greckiego oznacza „szybki język" (ταχυς tachys – szybki; γλωσσα glōssa – język)[9] i odnosi się do szybkości, z jaką kolczatka łapie za pomocą języka mrówki i termity[8]; natomiast epitet gatunkowy — "kolczasty" (łacińskie aculeatus – wyposażony w ciernie, ostry, kolczasty; aculeus – cierń, kolec; zdrobnienie acus – igła)[10][11].

Morfologia[edytuj]

Zwierzę o krępej budowie, prawie kulistej. W zależności od miejsca występowania samce i samice mogą różnić się wielkością. Bardzo długi ryjek (o kostnej podstawie) zakończony jest małym otworem gębowym. Język bardzo długi (do 18 cm), pokryty lepką śliną, do której przylepiają się owady. Zdobycz miażdżona jest między rogowymi naroślami w jamie ustnej. Łapy silne, przystosowane do kopania, u samców na tylnych kończynach ostrogi do obrony. Ubarwienie czarne z jasnymi, grubymi kolcami rozłożonymi równomiernie na całej powierzchni grzbietowej, zaś od strony brzucha ma sierść[12].

Rozmiary[edytuj]

Długość ciała bez ogona 30–45 cm, ogon szczątkowy o długości 9 cm[13], masa ciała 2–7 kg[14].

Występowanie i biotop[edytuj]

Występuje w Australii, na Tasmanii i na południowym wschodzie Nowej Gwinei. W Australii Tachyglossus aculeatus jest najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem spośród rodzimych ssaków[15].

Kolczatki zamieszkują wiele rodzajów siedlisk: otwarte lasy, sawanny, tereny rolnicze, obszary pustynne i półpustynne, tereny przybrzeżne i górskie[3].

Pokarm[edytuj]

Kolczatki australijskie mogą żyć wszędzie tam, gdzie jest dostęp do źródeł pożywienia, i regularnie polują na mrówki i termity[16]. Uważa się, że lokalizują pokarm za pomocą węchu, wykorzystując sensory umieszczone na końcu swoich pysków, poprzez przegrzebywanie gleby łapami i sondowanie za pomocą pyska[17]. Badanie kolczatek przeprowadzone w Nowej Południowej Walii wykazało, że mają one tendencję do wykopywania larw żukowatych wiosną, gdy zdobycz jest aktywna, ale unikają tej ofiary, gdy jest ona nieaktywna, co prowadzi do przypuszczeń, że kolczatki wykrywają zdobycz za pomocą słuchu. Wzrok nie jest uważany za istotny w polowaniu; obserwowano ślepe osobniki, które przeżywały w środowisku naturalnym[18].

Zachowanie[edytuj]

Kolczatka prowadzi samotniczy tryb życia. Ma znakomicie rozwinięty węch i słuch, natomiast wzrok ma bardzo słaby. Umie pływać, w warunkach niesprzyjających (chłody) zapada w rodzaj odrętwienia (torpor[19]). Rozpoznaje inne kolczatki głównie poprzez węch. Zmniejsza zużycie energii poprzez hibernację zazwyczaj od wczesnej jesieni po późną wiosnę (zmienia się to w zależności od podgatunku, lokalizacji geograficznej i płci). Redukuje temperaturę swojego ciała do ok. 8-10 stopni Celsjusza[20]. Wyczuwając niebezpieczeństwo, kolczatka podnosi igły na sztorc i zwija się w kulkę[12]. Na wolności kolczatka australijska żyje średnio 10 lat, uważa się jednak, że może dożyć 40 lat[21]. Najdłużej żyjący osobnik dożył 49 lat w Philadelphia Zoo[22].

Rozmnażanie[edytuj]

Do zapłodnienia dochodzi w jajowodzie. Ciąża trwa od 21 do 28 dni po kopulacji[23], samica składa zwykle jedno jajo, które wysiaduje około 10 dni[24]. Niewiele wiadomo o rozmnażaniu kolczatek, są to zwierzęta skryte, a w niewoli praktycznie w ogóle nie prokreują. Występuje jeden okres rozrodczy, a zaloty trwają około 7-37 dni (okres jesienno-zimowy). Przyjęto, że oznaką dojrzałości płciowej kolczatek jest zanik ostrogi, która występuje u młodych do ok. 4-5 roku życia. Podczas okresu godowego zmieniają swój samotniczy tryb życia, samicy towarzyszą średnio 3-4 samce. Zwierzęta tworzą "pociąg": za samicą, która jest największa, podąża sznur samców. Najdłuższy zaobserwowany "pociąg" składał się z 11 osobników. Kolczatki kojarzą się od lipca do września. Samica paruje się tylko z jednym samcem w jednym sezonie rozrodczym. Prawdopodobnie samice nie rozmnażają się co roku, a frekwencja rozrodu nie jest jeszcze poznana. Jajo po złożeniu zostaje przeniesione przez samicę z kloaki do torby lęgowej. W tym czasie samica buduje norę lub szuka pożywienia. Młode po 10 dniach zaczynają się wykluwać dzięki zębowi jajowemu. Jeszcze ślepe, kierują się do gruczołów mlekowych, gdzie zlizują mleko matki. Matka umieszcza je w bezpiecznej norze. Ważą wtedy około 180-260 gramów. Pomiędzy karmieniem młode mogą pozostać w norze same od 5 do 10 dni, podczas gdy matka szuka pożywienia. Młode kolczatki opuszczają norę po około 180-205 dniach (styczeń/luty)[25].

Termoregulacja[edytuj]

Kolczatka jest zwierzęciem stałocieplnym, utrzymuje temperaturę ciała około 32 stopni Celsjusza[26]. Podwyższenie temperatury o dwa stopnie często prowadzi do śmierci z przegrzania[27]. Kolczatki australijskie są zwierzętami na ogół prowadzącymi dzienny tryb życia. Są słabo przystosowane do radzenia sobie z nadmiarem ciepła, gdyż nie posiadają gruczołów potowych i nie oddają ciepła dysząc. Z tego powodu w ciepłych porach roku kolczatki zmieniają swój tryb życia na nocny unikając ekspozycji na promienie słoneczne[27]. Kolczatka oprócz unikania źródeł ciepła jest w stanie zwiększyć lub zmniejszyć utratę ciepła regulując cyrkulację krwi swojego ciała. Odbywa się to poprzez zwężanie lub rozszerzanie skórnych naczyń krwionośnych[27]. Kolczatki żyjące w pobliżu zbiorników wodnych wchodzą do wody, aby w ten sposób się ochłodzić[27]. W pewnych sytuacjach są w stanie obniżyć temperaturę swojego ciała zwalniając metabolizm i zmniejszając tempo bicia serca[28]. W okresach zimowych kolczatka zapada w stan hibernacji, podczas którego temperatura ciała może spaść nawet do 4 stopni Celsjusza[29]. Optymalna temperatura środowiska dla kolczatki wynosi 25 stopni Celsjusza, ponieważ zużywa ona wtedy najmniej energii[27].

Znaczenie dla ekosystemu[edytuj]

Na suchych zalesionych terenach we wschodniej części Australii kolczatka wykopuje w ziemi, pod koronami dużych drzew, doły żerne. W 2007 roku opublikowano wyniki badań, w których wpływ obecności dołów żernych na fizyczne, chemiczne i biologiczne właściwości gleby był porównywany w siedmiu miejscach, gdzie każda lokalizacja miała dwa poziomy: poziom powierzchni ziemi i poziom dołu żernego, oraz dwa stanowiska – pod koroną drzewa rosnącego w bliskiej okolicy dołu i na otwartej przestrzeni. W dołach żernych gromadziło się dwa razy więcej ściółki w porównaniu do płaskiej powierzchni. Także ilość ściółki zgromadzonej pod koronami pobliskich drzew była większa niż na otwartej przestrzeni. Poziom przewodnictwa elektrycznego gleby znajdującej się w dole był niższy niż na powierzchni i chociaż stężenie glebowych składników odżywczych było większe pod koroną drzewa, w dole niższe było całkowite stężenie węgla, siarki i azotu. Gleba w dole żernym była wilgotna i bardziej porowata, temperatura była niższa niż na powierzchni, także napowietrzenie gleby było około 30% wyższe w porównaniu z warunkami panującymi na powierzchni. Kolczatki australijskie poprzez wykopywanie dołów żernych tworzą naturalne zbiorniki znacznych zasobów, które poprawiają jakość gleby, co w suchych i zalesionych terenach jest zjawiskiem bardzo pożądanym. Czyni to z kolczatek bardzo ważny element funkcjonalny ekosystemów leśnych w Australii[30].

Status i zagrożenia[edytuj]

Kolczatka australijska jest według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) gatunkiem najmniejszej troski (LC), przede wszystkim ze względu na szeroki zakres tolerancji środowiskowej i występowanie w miejscach chronionych, gdzie nie ma wielu zagrożeń[3].

Podgatunki[edytuj]

Wyróżniono pięć podgatunków kolczatki[31], lecz ich pozycja systematyczna jest niejasna[31]:

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Tachyglossus aculeatus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. G. Shaw: The naturalist's miscellany, or Coloured figures of natural objects. Cz. 3. London: Printed for Nodder & Co., 1792, s. ryc. 109. (ang.)
  3. a b c Aplin, K., Dickman, C., Salas, L. & Helgen, K. 2008. Tachyglossus aculeatus. W: IUCN 2015. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 2015.1. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 2015-06-20]
  4. W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska, A. Jasiński, W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 1. ISBN 978-83-88147-15-9.
  5. Австралийская ехидна, [w:] Vladimir EvgenʹevičV. E. Sokolov Vladimir EvgenʹevičV. E. (red.), Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова, 1988 [dostęp 2016-03-23].
  6. Smith, P.: Giant Anteater Myrmecophaga tridactyla Linnaeus, 1758 (ang.). Fauna Paraguay.com, 2 listopada 2007. [dostęp 2016-04-10]. s. 1.
  7. Iredale, T. and Troughton, E. 1934. A checklist of mammals recorded from Australia. Memoirs of the Australian Museum 6: i–xii, 1–122
  8. a b Augee, M. L., Gooden, B. A. and Musser, A. 2006. Echidna : extraordinary egg-laying mammal, s.5. Collingwood, Victoria, CSIRO Publishing ISBN 0643092048.
  9. T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Washington: Government Printing Office, 1904, s. 658, seria: North American Fauna. (ang.)
  10. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2016. [dostęp 2016-04-10]. (ang.)
  11. Австралийская ехидна, [w:] Vladimir EvgenʹevičV. E. Sokolov Vladimir EvgenʹevičV. E. (red.), Пятиязычный словарь названий животных: латинский, русский, английский, немецкий, французский, 5391 название. 1, 1,, 1988 [dostęp 2016-03-23].
  12. a b Encyklopedia Zwierząt. DEBIT sp.j., s. 294. ISBN 83-7167-441-4.
  13. K. Kowalski (redaktor naukowy), A. Krzanowski, H. Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 135, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  14. M. Cason: Tachyglossus aculeatus short-beaked echidna (ang.). W: Animal Diversity Web [on-line]. Museum of Zoology University of Michigan. [dostęp 2016-03-13].
  15. Flannery, T. 1990. Mammals of New Guinea Robert Brown & Associates. ISBN 1-86273-029-6.
  16. Short-beaked Echidna – Zoo Aquarium Association (ang.). Arazpa.org.au. [dostęp 2016-04-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-14)].
  17. Augee, M. L., Gooden, B. A. and Musser, A. 2006. Echidna : extraordinary egg-laying mammal, s.98. Collingwood, Victoria, CSIRO Publishing ISBN 0643092048.
  18. Augee, M. L., Gooden, B. A. and Musser, A. 2006. Echidna : extraordinary egg-laying mammal, s.99. Collingwood, Victoria, CSIRO Publishing ISBN 0643092048.
  19. Science & Nature – Wildfacts – Short-beaked echidna, common echidna, spiny anteater (ang.). BBC, 2008-07-25. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-03-21)].
  20. Nicol, S., N. Anderson. Cooling rate and body temperature regulation of hibernating echidnas (Tachyglossus aculeatus). „Journal of Experimental Biology”. 210. s. 586-592. 
  21. Short-beaked Echidna (ang.). Victorian Government Department of Sustainability and Environment, 09-2010.
  22. Augee, M. L., Gooden, B. A. and Musser, A. 2006. Echidna : extraordinary egg-laying mammal, s.93. Collingwood, Victoria, CSIRO Publishing ISBN 0643092048.
  23. Augee, M. L., Gooden, B. A. and Musser, A. 2006. Echidna : extraordinary egg-laying mammal, s.84. Collingwood, Victoria, CSIRO Publishing ISBN 0643092048.
  24. M. L. Augee: Short-beaked Echidna, Tachyglossus aculeatus. w: The mammals of Australia. Third Edition. Wyd. 3. Sydney: New Holland Publishing Australia Pty Ltd, 2008, s. 37-39. ISBN 1877069256.
  25. 6. Peggy D. Rismiller & Michael W. McKelvey: Frequency of Breeding and Recruitment in the Short-Beaked Echidna, Tachyglossus aculeatus : Journal of Mammalogy, Vol. 81, No. 1 (Feb., 2000), s. 1-17
  26. M. L.M. L. Augee M. L.M. L., BrettB. Gooden BrettB., AnneA. Musser AnneA., Echidna: Extraordinary Egg-laying Mammal, Csiro Publishing, 2006, p 112, ISBN 9780643092044 [dostęp 2016-03-25] (ang.).
  27. a b c d e M. L.M. L. Augee M. L.M. L., BrettB. Gooden BrettB., AnneA. Musser AnneA., Echidna: Extraordinary Egg-laying Mammal, Csiro Publishing, 2006, p 114, ISBN 9780643092044 [dostęp 2016-03-25] (ang.).
  28. M. L.M. L. Augee M. L.M. L., BrettB. Gooden BrettB., AnneA. Musser AnneA., Echidna: Extraordinary Egg-laying Mammal, Csiro Publishing, 2006, p 107, ISBN 9780643092044 [dostęp 2016-03-25] (ang.).
  29. G. C.G. C. Grigg G. C.G. C., L. A.L. A. Beard L. A.L. A., M. L.M. L. Augee M. L.M. L., Hibernation in a monotreme, the echidna (Tachyglossus aculeatus), „Comparative Biochemistry and Physiology. A, Comparative Physiology”, 4, 1989, s. 609–612, ISSN 0300-9629, PMID2566425 [dostęp 2016-03-25].
  30. 5. David J. Eldridgea, Anna Mensinga:  Foraging pits of the short-beaked echidna (Tachyglossus aculeatus) as small-scale patches ina semi-arid Australian box woodland]:  SoilBiology & Biochemistry 39 (2007) 1055–1065
  31. a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Tachyglossus aculeatus. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 3 sierpnia 2010]