Transport kolejowy w Gdańsku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kolej w Gdańsku)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Reprezentacyjny Dworzec Główny w Gdańsku (wybudowany w latach 1894-1900[1])
Jedyna linia kolejowa do Gdańska na mapie z 1861

Transport kolejowy w Gdańskukolej żelazna dotarła do Gdańska w 1852, gdy uruchomiono jednotorowy odcinek Tczew – Gdańsk, stanowiący fragment Pruskiej Kolei Wschodniej (Preußische Ostbahn) z Berlina przez KostrzynKrzyżPiłęBydgoszcz – Tczew do Gdańska i Królewca. W październiku 1857 Gdańsk uzyskał połączenie z Malborkiem. W 1870 oddano do użytku linię Słupsk – Gdańsk wybudowaną przez Berlińsko-Szczecińskie Towarzystwo Kolejowe (Berlin-Stettiner Eisenbahn Gesellschaft)[2]. Do końca II wojny światowej funkcjonowała zbudowana w 1914 linia kolejowa Gdańsk Wrzeszcz – Stara PiłaKartuzy. Następną trasą kolejową przechodzącą przez Gdańsk jest magistrala węglowa łącząca Śląsk z portem w Gdyni. Linia ta przechodziła przez Osową, obecnie dzielnicę Gdańska.

Lata powojenne przyniosły budowę wydzielonej, zelektryfikowanej linii SKM – w 1951 Gdańsk GłównyGdańsk Nowy Port, w 1952 na odcinku Gdańsk WrzeszczSopot oraz w 1953 Sopot – Gdynia. Linia do Nowego Portu obecnie używana jest głównie w ruchu towarowym.

Układ torów uzupełniają linie towarowe obsługujące głównie porty oraz Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego i Miejskiego Gdańsk-Przeróbka.

Jednostki i podmioty kolejowe[edytuj]

  • Oddział Centrum Realizacji Inwestycji spółki PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., ul. Dyrekcyjna 6 (d. Oddział Okręgowy PLK)
  • Oddział Gospodarki Nieruchomościami PKP S.A., ul. Dyrekcyjna 6
  • Północny Region Operatorski spółki TK Telekom Sp. z o.o., ul. Dyrekcyjna 6 (d. Telekomunikacja Kolejowa)
  • Rejon Dworców Kolejowych Oddziału Dworce Kolejowe PKP S.A., ul. Podwale Grodzkie 2
  • Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego i Miejskiego Sp. z o.o., ul. Siennicka 25
  • Pomorskie Przedsiębiorstwo Mechaniczno-Torowe Sp. z o.o., ul. Sandomierska 17
Gdańsk Brama Nizinna – pierwszy dworzec kolejowy (czołowy) w Gdańsku, ok. 1852
Pozostałości kolejowego wjazdu (czynnego od 1852) do twierdzy Gdańsk, do pierwszego dworca Brama Nizinna i pozostałości miejskiej bramy kolejowej, z przekopanym wałem obronnym w Bastionie Żubr, otaczających miasto nowożytnych fortyfikacji (z prawej)

Historia[edytuj]

Tło historyczne[edytuj]

Gdańsk był i jest ważnym ośrodkiem handlowym, przemysłowym i administracyjnym. Dzięki dogodnemu położeniu nad morzem, przy ujściu Wisły miasto szybko się rozwijało. Było jednak oddalone od głównych ośrodków przemysłowych Prus oraz stolicy, dlatego też w latach 40. XIX wieku postanowiono wybudować linię z Berlina do Królewca, która miała również mieć odnogę do Gdańska. Po rozważeniu różnych wariantów poprowadzenia trasy zdecydowano, że linia do Gdańska będzie odchodzić w okolicy Tczewa, gdyż było to dostatecznie blisko Gdańska i wystarczająco daleko od granicy z Rosją, a dodatkowo brzegi Wisły były w tym miejscu na tyle stabilne i odpowiednio wysokie, by przeprowadzić tamtędy most drogowo-kolejowy[3], ówcześnie najdłuższy most w Europie.

1852-1918[edytuj]

Połączenia kolejowe Gdańska na mapie z 1899
  • W latach 1894-1900 wybudowano dworzec Gdańsk Główny. Dworzec Brama Wyżynna zamknięto w 1896 i rozebrano w czasie budowy nowego dworca.
  • W 1905 do Gdańska dotarła kolej wąskotorowa łącząca Żuławy z Gdańskiem[10].
  • W 1908 zelektryfikowano linię Gdańsk-Tczew[11].
  • Na początku 1914 w mieście istniały linie kolejowe w trzech kierunkach: do Pruszcza Gdańskiego, Sopotu i Nowego Portu[12]. 1 maja 1914 nastąpiło otwarcie jednotorowej linii w kierunku Starej Piły[13].
Pozostałości pierwszej stacji kolejowej w Gdańsku, 2010

Do I wojny światowej regionalne przewozy kolejowe były ograniczone do najwyżej czterech par pociągów, w tym również towarowo-osobowych. Najwięcej pasażerów (pracowników dojeżdzających do pracy) przewożono na liniach Gdańsk – Gdańsk Nowy Port oraz Gdańsk – Sopot, nawet kilkanaście par pociągów dziennie[4].

1918-1945[edytuj]

W dwudziestoleciu międzywojennym, Gdańsk wraz z okolicznymi gminami stał się Wolnym Miastem. Cały ruch kolejowy był obsługiwany wyłącznie przez Polskie Koleje Państwowe, jednak pociągi zatrzymujące się w Gdańsku przechodziły kontrole celne. Aby przyspieszyć ruch kolejowy, część składów przejeżdżała przez Gdańsk i Sopot tranzytem, nie zatrzymując się. Pasażerowie jadący do Gdańska przesiadali się w Tczewie, lub na tej stacji formowano pociągi z wagonów z różnych kierunków w jeden, jadący do Gdańska[14].

Po I wojnie światowej Gdańsk stał się punktem przeładunkowym dla amerykańskiej pomocy dla Polski. Tu przeładowywano i składano lokomotywy, które przypływały drogą morską. Dodatkowo w 1920 w Stoczni Gdańskiej uruchomiono produkcję niskoburtowych węglarek, które były niezbędne do przewozu śląskiego węgla oraz – w mniejszym stopniu – innych towarów[15]. Po wybudowaniu w latach 30. XX wieku portu oraz magistrali węglowej w Gdyni, nowe lokomotywy kupowane z zagranicy i sprowadzone drogą morską importowano już przez ten port, przez co rola Gdańska zmalała[16].

Historyczny, tzw. „żółty wiadukt” z około 1910[17]

Po strajku niemieckich kolejarzy, którzy na Pomorzu Gdańskim masowo nie stawiali się do służby, w lutym 1920 ruch kolejowy był prowadzony przez niemających doświadczenia i wiedzy Polaków, co powodowało różnego rodzaju katastrofy oraz drobniejsze wypadki[15][18]. W tym okresie Pomorze Gdańskie było również miejscem wielu aktów terrorystycznych, których ofiarą padali pasażerowie pociągów na liniach głównych, tj. granica państwa – ChojniceTczew – granica państwa[19], oraz w samym Gdańsku w 1939[14]. Sprawcy chcieli pokazać w ten sposób, że Polskie Koleje Państwowe nie zapewniają bezpieczeństwa podróżnym. Szczególnie ukazała to katastrofa w Gdańsku, która zdarzyła się tuż pod oknami Dyrekcji Kolei.

W ostatnich dniach wojny, w marcu 1945, w wyniku okrążenia Gdańska i ofensywy Armii Czerwonej z zachodu, Niemcy opuścili stanowiska obronne w lasach otaczających Gdańsk od zachodu. Następnie natarcie ruszyło również z północy. Niemieccy obrońcy utworzyli kolejną linię obrony na nasypie, po którym kursowały pociągi nieukończonej linii Gdańsk Wrzeszcz – Berlin (linia kolejowa Gdańsk Wrzeszcz – Stara Piła). W celu uszczelnienia linii oporu zabarykadowali przejazdy drogowe pod wiaduktami w obrębie Gdańska[20]. Niemcy wtoczyli na wiadukty ciężki tabor (lokomotywy), a następnie zdetonowali ładunki[21]. Przyczółki oraz pozostałości nasypu były widoczne do 2013, kiedy to rozpoczęto budowę Pomorskiej Kolei Metropolitalnej, w związku z czym wyburzono wiadukty i przyczółki dawnej Kolei Kaszubskiej.

1945-1969[edytuj]

W 1945 Gdańsk został przyłączony do Polski, jednakże główna linia kolejowa była mocno uszkodzona. Z tego względu większość przewozów towarów do portu odbywała się przez Kościerzynę, a nie przez Tczew i Gdańsk. Wycofująca się armia niemiecka zniszczyła mosty i wiadukty Gdańskiej Kolei Dojazdowej, która dowoziła mieszkańców Żuław i Olszynki do ścisłego centrum Gdańska. Dodatkowo całe zaplecze techniczne oraz tabor został albo wywieziony, albo zatopiony po wysadzeniu wałów. W 1947 w obrębie oddziaływania kolejki mieszkało już 70 tysięcy ludzi[22].

24 sierpnia 1945 przeniesiono do Gdańska z Bydgoszczy siedzibę Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej. Utworzono tu również wydział wąskotorowy, który w październiku 1945 przeniesiono do Nowego Stawu[22]. 15 września 1945 uruchomiono pierwszy po wojnie pociąg wąskotorowy, jednakże kolej nie docierała jeszcze do Gdańska. W październiku 1946 uruchomiono zakłady naprawcze w Lisewie, co pozwoliło na szybszą naprawę parowozów i wagonów[22]. Szczytowym okresem ruchu pasażerskiego kolei wąskotorowej był rok 1954, kiedy przewieziono 1,2 mln osób[23].

EW90 znajdujący się obecnie w Muzeum Kolejnictwa w Kościerzynie

W 1947 zdecydowano o wykorzystaniu poniemieckich składów EW90 berlińskiej S-Bahn do budowy kolei podmiejskiej w Trójmieście[24]. Składy te wymagały odbudowy oraz kilku zmian w konstrukcji. Jako pierwszą oddano do użytku linię Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port, która powstała na starej podmiejskiej trasie, gdzie kursowały pociągi Pruszcz – Gdańsk Nowy Port. Linia ta zaczęła funkcjonować 4 marca 1951. W początkowych miesiącach wykorzystywane były prostowniki odzyskane z okrętów podwodnych. Zainstalowana sieć trakcyjna przygotowana była od razu do późniejszego przejścia na standardowe napięcie 3000 V.

2 stycznia 1952 uruchomiono regularne pociągi elektryczne do Sopotu, na odcinku od stacji Wrzeszcz na linii jednotorowej. 15 maja 1952 drugi tor sięgał stacji Oliwa, a 22 czerwca ruch na całej ówczesnej linii odbywał się po obu torach. Aż do 1953, ze względu na opóźnienia w dostawach brytyjskiego wyposażenia podstacji elektrycznych, odcinek ten zasilano z wykorzystaniem podstacji przeznaczonej dla gdańskich tramwajów oraz elementów z odzysku lub wypożyczonych.

Do Gdyni Głównej linię SKM przedłużono 22 lipca 1953, lecz do 1 maja 1954 na odcinku od stacji Orłowo funkcjonował jeden tor. Również w 1953 powstał budynek elektrowozowni w Gdyni Chyloni, jednak elektryfikacja torów do niej nastąpiła dopiero dwa lata później – do tego czasu do manewrów niezbędna była lokomotywa parowa. W 1956 SKM docierała już do Wejherowa[25].

1969-1989[edytuj]

  • 20 października 1969 na części trasy SKM (pomiędzy Gdynią Stocznią a Wejherowem) przełączono zasilanie na 3000 V, a poniemieckie jednostki kursowały już tylko pomiędzy Gdańskiem Głównym a Gdynią Stocznią oraz na trasie Gdańsk Główny – Gdańsk Nowy Port.
  • W 1969 ostatecznie zakończono elektryfikację magistrali Warszawa-Gdańsk i przeniesiono ruch towarowy Południe – Północ ze starej linii węglowej (przez Kościerzynę) na nową przez Tczew – Gdańsk.
  • W 1970 zbudowano łącznice do Nowego Portu od strony miasta[26].
  • W 1973 rozszerzono granice miasta, co spowodowało, że w jego granicach znalazła się stacja Gdańsk Osowa.
  • 19 grudnia 1976 zmieniono napięcie na całej trasie SKM.
Historyczny wiadukt kolejowy we Wrzeszczu
Wykolejony pociąg towarowy na linii nr 202 w Gdańsku Wrzeszczu, 7 marca 2011
Historyczny wiadukt drogowy we Wrzeszczu
Historyczny wiadukt nad przystankiem SKM Gdańsk Zaspa, 2009
Wiadukt na granicy Oliwy i Przymorza

po 1989[edytuj]

24 czerwca 2005 o 18.55 z Gdańska Brzeźna odjechał ostatni pociąg SKM[27], w sieciowym rozkładzie jazdy pociągów 2005/2006 linia ta jeszcze występowała z adnotacją Ruch pociągów zawieszony do odwołania, jednakże w następnym SRJP tabeli już nie ma.

1 kwietnia 2015 r. otwarto przystanek Gdańsk Śródmieście[28].

W latach 2013-2015 wybudowano linię nr 248 Gdańsk Wrzeszcz-Gdańsk Osowa. Linię otwarto 1 września 2015[29].

Linie kolejowe[edytuj]

Najważniejsze linie kolejowe w Gdańsku, 9, 202, 250 zbiegają się na stacji Gdańsk Główny, tworząc wraz z aleją Zwycięstwa i Grunwaldzką kręgosłup komunikacyjny Trójmiasta. Kolejną linią odgrywającą większą rolę jest linia nr 201, jednakże została ona sprowadzona w ostatnich latach do linii z niewielkim ruchem lokalnym. Reszta linii to łącznice oraz linie zlikwidowane.

Czynne linie pasażerskie[edytuj]

Linia kolejowa nr 9[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 9.

Linia nr 9 powstawała fragmentami do Gdańska dotarła już w 1852, natomiast ostatni fragment powstał w 1877. Linia ta jest magistralą łączącą Warszawę z Gdańskiem Głównym. Linia ta wraz z linią 202, 250 tworzy kręgosłup komunikacyjny Trójmiasta.

Linia kolejowa nr 201[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 201.

Część dawnej magistrali węglowej. Znajduje się w granicach Gdańska od lat siedemdziesiątych.

Linia kolejowa nr 202[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 202.

Linia łącząca Gdańsk Główny ze Stargardem.

Linia kolejowa nr 250[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 250.

Linia Gdańsk Główny – Rumia obsługiwana na całej długości przez Szybką Kolej Miejską.

Czynne linie towarowe[edytuj]

Linia kolejowa nr 226[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 226.

Linia łącząca stację towarową Gdańsk Port Północny ze stacją Pruszcz Gdański

Linia kolejowa nr 227[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 227.

Linia kolejowa nr 227 powstała jako łącznik pomiędzy stacjami Gdańsk Główny a Gdańsk Zaspa Towarowa.

Linia kolejowa nr 235[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 235.

Linia kolejowa nr 235 powstała w 1921 w celu ominięcia Wolnego Miasta Gdańsk, w 1930 została przedłużona do Osowy, by podłączyć tę linię do Magistrali Węglowej. Obecnie linia łączy Klukowo z Gdańskiem Osową, gdyż w 1973 odcinek Kokoszki – Klukowo został rozebrany, ze względu na budowę pasa startowego nowego lotniska w Rębiechowie. Obecnie linia wykorzystywana jest przez lotnisko (dowóz paliwa lotniczego) oraz przez przesypownię cementu w Gdańsku Osowie[30].

Łącznice kolejowe[edytuj]

Łącznica kolejowa nr 721[edytuj]

 Osobny artykuł: łącznica kolejowa nr 721.

Łącznica pomiędzy stacją Gdańsk Południowy i linią towarową nr 226 do Portu Północnego. W 1971 linia ta została zelektryfikowana[26].

Łącznica kolejowa nr 846[edytuj]

 Osobny artykuł: łącznica kolejowa nr 846.

Łączy linię kolejową nr 226 z dawną stacją towarową Gdańsk Sienna Grobla.

Tor łączący nr 965[edytuj]

Tor ten łączy linię kolejową nr 226 z stacją Gdańsk Kanał Kaszubski oraz z Wyspą Ostrów przy pomocy promu kolejowego.

Pozostałości po wiadukcie linii nr 234 przy ul. Wita Stwosza

Linie nieczynne[edytuj]

Linia kolejowa nr 234[edytuj]

Linia 234 powstała w 1914, służyła początkowo do prowadzenia pociągów lokalnych z Gdańska (Wrzeszcza) do Kartuz. Po zmianie granic państwowych w 1918 linia stała się transgraniczna, jednocześnie była częścią obwodnicy Wolnego Miasta Gdańska (odcinek Kokoszki – Stara Piła). Obecnie większość tej linii (część znajdująca się w granicach Gdańska) jest rozebrana, natomiast reszta jest wykorzystywana w ruchu towarowym[31]. Część linii została wykorzystana przy budowie kolei metropolitalnej, zapewniającej dojazd z centrum Gdańska do lotniska w Rębiechowie oraz dojazd do Kartuz i Kościerzyny.

Linia kolejowa nr 249[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 249.

Linia 249 powstała w 1867, służyła do przewozu ludzi i towarów z Gdańska Głównego do Nowego Portu. W 1952 na tej linii zadebiutowały pociągi SKM. W 2002 część pomiędzy Gdańskiem Brzeźnem a Gdańskiem Nowym Portem została rozebrana, a stacja Gdańsk Nowy Port odcięta od reszty sieci kolejowej. W 2002 ruch na linii wstrzymano[32]. Przy okazji budowy stadionu w Letnicy rozważano plany przywrócenia ruchu pociągów na tej linii.

Linia kolejowa nr 722[edytuj]

 Osobny artykuł: linia kolejowa nr 722.

Stacje i przystanki na terenie Gdańska[edytuj]

Stacje osobowe[edytuj]

Stacja/Przystanek Zdjęcie Dzielnica
Gdańsk Główny Estación de FFCC, Gdansk, Polonia, 2013-05-20, DD 01.jpg Śródmieście
Gdańsk Oliwa Gdańsk, Dworzec Gdańsk Oliwa - fotopolska.eu (255297).jpg Oliwa
Gdańsk Wrzeszcz Stacja kolejowa Gdańsk Wrzeszcz (wrzesień 2015).JPG Wrzeszcz

Przystanki osobowe[edytuj]

Stacja/Przystanek Zdjęcie Dzielnica
Gdańsk Lipce Gdańsk Lipce 122 ubt.jpeg Orunia-Św. Wojciech-Lipce
Gdańsk Orunia Gdańsk Orunia 1.JPG Orunia-Św. Wojciech-Lipce
Gdańsk Osowa Gdańsk Osowa pociąg.JPG Osowa
Gdańsk Politechnika 2006 12 31 153928 SKM Gdańsk Politechnika.jpeg Aniołki
Gdańsk Przymorze-Uniwersytet SKM Gdańsk Przymorze-Uniwersytet 2006 08 01 132718 ubt.jpeg Przymorze Małe
Gdańsk Stadion Expo Gdansk Stadion Expo.JPG Letnica
Gdańsk Stocznia EW58.jpg Aniołki
Gdańsk Śródmieście Przystanek SKM Gdańsk Śródmieście.JPG Śródmieście
Gdańsk Zaspa SKM Gdańsk Zaspa 2006 08 02 163250 ubt.jpeg Zaspa
Gdańsk Żabianka-AWFiS SKM Gdańsk Żabianka–AWFiS.JPG Oliwa

Towarowe[edytuj]

Stacja/Przystanek Zdjęcie Dzielnica
Gdańsk Południowy PKP Gdansk Poludnie 090906.jpeg Orunia-Św. Wojciech-Lipce
Gdańsk Port Północny Gdansk Port Polnocny 2011 ubt-4.jpg Stogi z Przeróbką
Gdańsk Olszynka Gdańsk Olszynka 4.JPG Olszynka
Gdańsk Zaspa Towarowa Gdańsk stacja rozrządowa Gdańsk Zaspa Towarowa.JPG Letnica

Nieczynne[edytuj]

Normalnotorowe[edytuj]

Stacja/Przystanek Zdjęcie Dzielnica
Gdańsk Brama Nizinna Gdańsk - Gdańsk Kłodno 01.jpg Stare Przedmieście
Dworzec Brama Oliwska Dworzec Brama Oliwska widok ogólny.JPG Aniołki
Dworzec Brama Wyżynna Danzig Pommerscher Bahnhof.jpg Śródmieście
Gdańsk Biskupia Górka Biskupia Gorka - nieistniejacy przystanek (ubt).JPG Śródmieście
Gdańsk Brętowo Brętowo
Gdańsk Brzeźno SKM Gdańsk Brzeźno 2006 07 29 145234 ubt.jpeg Nowy Port
Gdańsk Sienna Grobla Śródmieście
Gdańsk Kanał Kaszubski Stogi z Przeróbką
Kiełpinek Kiełpinek Dworzec.JPG Chełm i Gdańsk Południe
Klukowo Port lotniczy Gdańsk (1).JPG Matarnia
Kokoszki Stacja Kokoszki 031.JPG Kokoszki
Gdańsk Kolonia SKM Gdańsk Kolonia 2006 07 29 155353 ubt.jpeg Wrzeszcz
Gdańsk Nowe Szkoty SKM Gdańsk Nowe Szkoty 2006 07 29 152416 ubt.jpeg Młyniska
Gdańsk Nowy Port SKM Gdańsk Nowy Port 2006 08 06 132919 ubt.jpeg Nowy Port
Owczarnia
Gdańsk Święty Wojciech Sw Wojciech exPrzystanek ubt.JPG Orunia-Św. Wojciech-Lipce
Gdańsk Wiślany Danzig Weichsel-Bahnhof.JPG Letnica
Gdańsk Zaspa Towarowa Gdansk Zaspa Towarowa 1 ubt.jpg Letnica

Wąskotorowe[edytuj]

Stacja/Przystanek Zdjęcie Dzielnica
Dobrowo Gdańskie
Gdańsk Wąskotorowy Gdańsk Wąskotorowy Dziś.JPG Olszynka
Lewy Brzeg Wisły
Szewce Gdańskie
Świbno
Przegalina
Przegalina Kolonia


Przypisy

  1. 110 lat budynku dworca kolejowego w Gdańsku. trojmiasto.pl.
  2. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 22 stycznia 2009].
  3. a b Michał Jerczyński. Królewska Kolej Wschodnia – jak powstała legenda. „Świat Kolei”. 7/2001, s. 18-25. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  4. a b Nasza historia. skm.pkp.pl.
  5. http://ibedeker.pl/spacery/kupiecka-kolej-na-wyspie-kolej-spichrzowa/ IBedeker.pl [dostęp 10-06-2017] (pol.).
  6. KOLEJ – Encyklopedia Gdańska, www.gedanopedia.pl [dostęp 2017-06-10] (pol.).
  7. Peron SKM w Sopocie odzyskał XIX-wieczny urok. trojmiasto.pl, 8 września 2010. [dostęp 8 września 2010].
  8. Grzegorz Fey. Pierwsza Stacja w Gdyni. „Świat Kolei”. 8/2002, s. 18-24. Łódź: Emi-pres. ISSN 1234-5962. 
  9. Gdzie był dworzec Brama Oliwska (Am Olivaer Tor)?. rzygacz.webd.pl.
  10. Roman Witkowski. Koleje wąskotorowe na Żuławach Wiślanych (2). „Świat Kolei”. 8/2007, s. 16-27. Łódź: Emi-pres. ISSN 1234-5962. 
  11. Marcin Przegiętka. O tym pisano w kwietniu.... „Świat Kolei”. 4/2008, s. 5. Łódź: Emi-pres. ISSN 1234-5962.  za: „Gazeta Toruńska”, nr 83, 9 kwietnia 1908 r.
  12. Koleje podmiejskie – cz. II. Rozwój połączeń lokalnych 1870 – 1919. ibedeker.pl, 10.11.2015. [dostęp 10.11.2015].
  13. Wydarzyło się w Gdańsku. gdansk.pl.
  14. a b Roman Witkowski. Gdańsk 1939. „Świat Kolei”. 5/2009, s. 44. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  15. a b Piotr Kumelowski. Amerykańska pomoc kolejnictwu odradzające się Rzeczypospolitej w latach 1918-22. „Świat Kolei”. 11/2008, s. 23-29. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  16. Krzysztof Labudda. Lokomotywy El.100 w Gdyni. „Świat Kolei”. 4/2004, s. 28. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  17. „Żółty wiadukt” zostanie rozebrany. trojmiasto.pl, 21 sierpnia 2008. [dostęp 21 sierpnia 2008].
  18. Grzegorz Fey. Gdynia 1931. „Świat Kolei”. 10/2002, s. 34. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  19. Grzegorz Fey. Starogard 1925. „Świat Kolei”. 10/2007, s. 40-41. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  20. Paweł Wróblewski. Projekt trójmiejskiej Kolei Metropolitalnej. „Świat Kolei”. 8/2007, s. 5. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  21. Stara Oliwa – staraoliwa.pl.
  22. a b c Roman Witkowski. Koleje wąskotorowe na Żuławach (3) Gdańska Kolej Dojazdowe. „Świat Kolei”. 12/2007, s. 16-22. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  23. Roman Witkowski. Koleje wąskotorowe na Żuławach (4) Gdańska Kolej Dojazdowe. „Świat Kolei”. 3/2008, s. 22-29. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  24. Ostatni maszynista Modraka idzie na emeryturę. trojmiasto.pl, 22 grudnia 2010. [dostęp 22 grudnia 2010].
  25. Oficjalna Strona SKM w Trójmieście: skm (pol.). [dostęp 31 maja 2009].
  26. a b Jarosław Woźny i Marek Potocki (red.): linia Gdańsk Południowy - Motława Most (pol.). [dostęp 21 czerwca 2009].
  27. Paweł Wróblewski. Pożegnanie linii do Gdańska Brzeźna. „Koleje Dawniej i Dziś”. 6/2005, s. 3-4. Warszawa: Mirage-hobby. ISSN 1733-1994. 
  28. Gdańsk Śródmieście już otwarty dla podróżnych. kurierkolejowy.eu, 2015-04-01. [dostęp 2015-04-01].
  29. Ryszard Stankiewicz. Pomorska Kolej Metropolitalna. „Świat Kolei”. 10/2015, s. 26-33. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  30. Jarosław Woźny i Marek Potocki (red.): linia Kokoszki - Gdańsk Osowa (pol.). [dostęp 21 czerwca 2009].
  31. Jarosław Woźny i Marek Potocki (red.): linia Gdańsk Wrzeszcz - Stara Piła (pol.). [dostęp 21 czerwca 2009].
  32. Jarosław Woźny i Marek Potocki(red.): linia Gdańsk Wzeszcz - Stara Piła (pol.). [dostęp 21 czerwca 2009].