Komisariat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Komisariat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku
Polnisches Generalkommissariat
Diplomatische Vertretung der Republik Polen in der Freien Stadt Danzig
Polnisches Konsulat
Logo
Ilustracja
Ostatnia, trzecia siedziba (w latach 1921-1939) Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku, ul. Nowe Ogrody 27, Gdańsk
Państwo  Polska
Data utworzenia 1920
Data likwidacji 1939
Komisarz Generalny Marian Chodacki
Adres
Neugarten (Nowe Ogrody) 27
Gdańsk
brak współrzędnych
Hotel Danziger Hof w Gdańsku, obecnie nieistniejący. Pierwsza, tymczasowa siedziba Komisariatu (w 1920)
Gdańsk-Wrzeszcz, ulica M. Skłodowskiej-Curie 3a. Druga siedziba Komisariatu (w latach 1920-1921)

Komisariat Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku (niem. Polnisches Generalkommissariat, Diplomatische Vertretung der Republik Polen in der Freien Stadt Danzig) – urząd powołany do wykonywania uprawnień Polski wobec Gdańska zagwarantowanych traktatem wersalskim i innymi umowami międzynarodowymi, istniejący w latach 1920-1939. Na czele Komisariatu stał Komisarz Generalny Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z art. 102 traktatu wersalskiego Gdańsk wraz z obszarami przyległymi został ustanowiony Wolnym Miastem pod ochroną Ligi Narodów. Do czasu wejścia w życie traktatu pokojowego z Niemcami brak było formalnych podstaw do utrzymywania oficjalnej placówki reprezentującej polskie interesy. Polska dysponowała jednak nieoficjalnymi i półoficjalnymi placówkami reprezentującymi jej interesy w Gdańsku, także przed 10 stycznia 1920, czyli przed wejściem w życie traktatu wersalskiego. Na przełomie 1918 i 1919 powstał gdański Podkomisariat Naczelnej Rady Ludowej, który władze niemieckie uznały za legalną dyplomatyczną reprezentację rządu polskiego. 11 stycznia 1919 powołano Generalnego Delegata Ministerstwa Aprowizacji na miasto Gdańsk, który sprawował nadzór nad importem towarów do Polski przez port gdański. 28 stycznia 1919 premier Ignacy Paderewski powołał Delegata Rządu Polskiego w Gdańsku. Obie funkcje sprawował Mieczysław Jałowiecki. W ramach Delegacji Rządu Polskiego utworzono później cztery wydziały:

  • Transportowo – Administracyjny (umniejszona do roli wydziału Generalna Delegacja Ministerstwa Aprowizacji),
  • Techniczny,
  • Reemigracyjny, i
  • Rybołówstwa.

Poza głównym zadaniem, jakim był nadzór nad importem towarów do Polski, przedstawiciele Delegacji, między innymi, walczyli także z wywozem i niszczeniem mienia Rzeszy Niemieckiej, które to mienie, zgodnie z postanowieniami późniejszego traktatu pokojowego, miało zostać podzielone między Polskę i Wolne Miasto Gdańsk. Delegacja Rządu Polskiego nie była oficjalnie uznana przez władze niemieckie[1].

Powstanie i organizacja[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 1919 premier Paderewski powołał na stanowisko Komisarza Generalnego RP Macieja Biesiadeckiego. 8 lutego 1920 Biesiadecki przybył, na stałe, do Gdańska. Początkowo urzędował w hotelu Danziger Hof na Głównym Mieście, obecnie nie istniejącym, zaś 7 czerwca 1920 przeniósł się do budynku przy Delbrückalle 3a (obecnie ulica M. Skłodowskiej-Curie) w Gdańsku-Wrzeszczu, obecnie siedzibie rektoratu Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. 10 stycznia 1920 rząd wydał instrukcję służbową Komisarzowi, zgodnie z którą był on jedynym przedstawicielem rządu w Gdańsku. W mieście istniały także różne przedstawicielstwa poszczególnych ministerstw, ale o wszelkich czynnościach podejmowanych na terenie miasta musiały one zawiadamiać Komisarza i także tylko za jego pośrednictwem mogły kontaktować się z władzami miasta. Faktycznie ich niezależność była dużo większa. Już 31 maja 1920 instrukcja służbowa została zmieniona, w celu większego podporządkowania instytucji polskich Komisariatowi. Wszelkie dotychczasowe przedstawicielstwa ministerstw i instytucji polskich weszły w strukturę organizacyjną Komisariatu. Regulacja ta nie obejmowała jednak administracji celnej, kolejowej, poczt i telegrafów oraz tzw. zarządu Wisły. W myśl tej instrukcji Komisariat Generalny tworzyli Komisarz wraz z personelem referendarskim i pomocniczym. Komisarz podlegał bezpośrednio premierowi. Premier, na wniosek Komisarza, mianował pracowników Komisariatu. W Komisariacie istniały cztery departamenty:

  • Departament Polityczno-Administracyjny
  • Departament Wojskowy
  • Departament Techniczno-Handlowy
  • Departament Skarbowy.

W skład Komisariatu wchodził także Urząd Handlu Zagranicznego, Ekspozytura Państwowego Urzędu Eksportu Drzewa i Ekspozytura Państwowego Urzędu Naftowego. Takie zorganizowanie Komisariatu wzbudziło protesty Ministerstwa Spraw Wojskowych i jego gdańskiego przedstawiciela – kontradmirała Michała Borowskiego, który nie godził się na podległość służbową urzędnikowi cywilnemu, jakim był Komisarz Generalny, protesty jednak nie przyniosły skutku. W celu właściwej koordynacji problematyki gdańskiej utworzono w strukturze Prezydium rządu odpowiedni referat.

Komisarz i niektórzy urzędnicy Komisariatu korzystali z prawa eksterytorialności (począwszy od 6 grudnia 1923 personel Komisariatu składał się 60 osób), urzędnicy Komisariatu mieli być traktowani na równi z urzędnikami Wolnego Miasta pełniącymi analogiczne funkcje. Innymi uprawnieniami urzędników Komisariatu było zwolnienie od podatku dochodowego na terenie Wolnego Miasta przysługujące tym z nich, którzy mieli rodziny w Polsce. Okres kształtowania się KGRP zamyka wydanie przez Radę Ministrów nowej instrukcji w sprawie kompetencji Komisarza Generalnego i jego stosunku do innych urzędów polskich w Gdańsku. Najistotniejszą zmianą była zmiana podległości służbowej Komisarza. Od tej pory podlegał on Ministrowi Spraw Zagranicznych. Na nowo została także ustalona struktura organizacyjna Komisariatu. Od 1923 składał się z 10 oddziałów:

Oddziały I – III stanowiły tzw. Ścisły Komisariat. Ponadto działalność wywiadowczą na obszarze Wolnego Miasta prowadziła Sekcja II Polityczna przy Komisarzu.

Początkowy okres działalności zakończyła przeprowadzka Komisariatu w 1921 na ulicę Neugarten (obecnie Nowe Ogrody) 27[2], do gmachu zbudowanego w 1910[3] (obecnie zabytek i siedziba Komendy Miejskiej Policji).

Zadania[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa na ścianie frontowej dawnego gmachu Komisariatu przy ulicy Nowe Ogrody 27, odsłonięta 1 czerwca 2010[4]

Komisariat był urzędem służącym do wykonywania przez Komisarza Generalnego RP w Gdańsku jego zadań toteż zadania Komisariatu były w istocie zadaniami Komisarza. To za pośrednictwem Komisariatu władze i urzędy polskie mogły kontaktować się z władzami Wolnego Miasta, a także z Wysokim Komisarzem Ligi Narodów, w skład Komisariatu wchodziła większość polskich instytucji rządowych działających na terenie Gdańska. Zgodnie z art. 8 konwencji paryskiej do zadań Komisariatu należało rejestrowanie i sprawdzanie sprawności morskiej statków polskich w Gdańsku oraz werbowanie załogi. W myśl art. 2 tej konwencji jedynie obywatele gdańscy posiadający wizę Komisarza mogli liczyć na dyplomatyczną opiekę placówek polskich zagranicą. Szczególnie w czasie pełnienia funkcji Komisarza przez Henryka Strasburgera (1924-1932) Komisariat był adwokatem przemysłu gdańskiego w Polsce i popierał zamówienia ze Stoczni Gdańskiej będącej wówczas wspólnym przedsiębiorstwem polsko-gdańsko – francusko-angielskim.

Istotną rolą Komisariatu i komisarza była ochrona obywateli polskich i ich własności. Komisariat miał znaczny wpływ na działalność organizacji polonijnych, na skutek, między innymi, działalności ówczesnych władz polskich doszło do rozbicia Polonii gdańskiej na dwa wrogie obozy, pod koniec lat 30., dzięki działalności ówczesnego Komisarza Mariana Chodackiego (na stanowisku 1936-1939) nastąpiło ponowne zjednoczenie. Za pośrednictwem Komisariatu rząd polski wspierał Polonię finansowo, między innymi udzielał stypendiów polskim studentom studiującym na Politechnice Gdańskiej. Od 1933, wraz ze wzrostem wpływów NSDAP we władzach Wolnego Miasta, Komisarz wielokrotnie, acz z niewielką skutecznością, interweniował w obronie naruszanych praw Polaków, między innymi w zakresie równości w zatrudnianiu, protestował przeciwko napadom na Polaków i Żydów, nękaniu organizacji polskich nakładaniem bezprawnego podatku dochodowego (od 1937). W nielicznych wypadkach z funduszy polskich wspierana była także antyhitlerowska opozycja gdańska czego przykładem może być wsparcie finansowe w wysokości 1500 guldenów dla gdańskiej partii socjaldemokratycznej w 1933[1].

Istotna część uprawnień polskich w WMG do końca istnienia Komisariatu realizowana była poza jego strukturą. Dotyczyło to na przykład administracji celnej, kolejowej i pocztowo – telekomunikacyjnej.

Komisariat Generalny RP w 1939[edytuj | edytuj kod]

W 1939 skala terroru i lekceważenia prawnomiędzynarodowego statusu Wolnego Miasta przez nazistów była już tak duża, że Komisariat nie był w stanie skutecznie walczyć o utrzymanie praw Polski i Polaków. W tym czasie miały miejsce napady umundurowanych nazistów na pracowników Komisariatu, wielokrotnie naruszano immunitet dyplomatyczny funkcjonariuszy nękając ich kontrolami granicznymi, celnymi i najściami policji gdańskiej. Począwszy od połowy sierpnia 1939 władze gdańskie zaczęły zajmować majątek Polski i polskich przedsiębiorstw w porcie gdańskim, nie zważając na protesty Komisarza. 1 września 1939 Niemcy wkroczyli do budynku Komisariatu dopiero po godzinie 10. Aresztowanych tam funkcjonariuszy Komisariatu przewieziono do przejściowego więzienia w Victoriaschule, gdzie byli bici i maltretowani. W tym samym dniu został także aresztowany Komisarz Generalny RP Marian Chodacki. Na skutek protestów, wydalonego już z terytorium Gdańska, Wysokiego Komisarza Ligi Narodów Carla Jakoba Burckhardta Niemcy, 5 września 1939, wywieźli Chodackiego, wraz z częścią pracowników Komisariatu, na terytorium Litwy i tam uwolnili. Pracownicy Komisariatu, którzy w chwili wybuchu wojny przebywali na terenie Polski, w Gdyni, zostali rozstrzelani[1].

W czasie okupacji niemieckiej w gmachu po zlikwidowanym Komisariacie mieściła się siedziba Gestapo[5].

Komisarze Generalni RP w latach 1920-1939[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Stanisław Mikos: Działalność Komisariatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku 1920 - 1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971.
  2. Złoty Krzyż dla prezydenta Gdańska – Gdańsk – oficjalna strona miasta.
  3. Zabytki – woj. pomorskie. kobidz.pl.
  4. Komenda Wojewódzka Policji w Gdańsku © 2002-2010.
  5. Gdańsk. Dwie Tablice Pamiątkowe przy Nowych Ogrodach.
  6. Został mianowany na stanowisko już w listopadzie 1919 jednak do Gdańska przybył dopiero w 1920.
  7. Jego następca mianowany na stanowisko 20 czerwca, objął je dopiero 5 lipca.
  8. Formalnie przestał być Komisarzem dopiero w styczniu 1924.
  9. Jacek Majchrowski: Kto był kim w drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: BGW, 1994. ISBN 83-7066-569-1.
  10. Inne źródła podają 4 lutego – to najprawdopodobniej data złożenia rezygnacji.
  11. Data faktycznego objęcia stanowiska, oficjalnie był Komisarzem od 25 lutego 1932.
  12. Data faktycznego objęcia stanowiska; Majchrowski podaje datę 16 grudnia 1936.