Komitat Bihar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bihar
komitat
Herb
Herb
Państwo  Węgry
Siedziba Belényes, Nagyvárad, a w czasie okupacji tureckiej Debreczyn
Data likwidacji 1950
Powierzchnia 10 657 km²
Populacja (1910)
• liczba ludności

646 300 (1910)[1]
Plan
Plan
Położenie na mapie {{{nazwa 2. mapy}}}
[[Plik:{{{2. mapa}}}|240x240px|alt=Położenie na mapie|]]
Położenie na mapie Węgier
Mapa lokalizacyjna Węgier
Bihar
Bihar
47°03′N 21°56′E/47,050000 21,933333
Portal Portal Węgry
Mapa administracyjna komitatu Bihar z 1910 r.

Komitat Bihar (rum.: Comitatul Bihor, niem.: Komitat Bihar; łac.: Comitatus Bihariensis) – jednostka administracyjna Węgier do 1950 r. Trzy czwarte terytorium komitatu sprzed traktatu trianońskiego znajduje się obecnie w Rumunii, podczas gdy jego zachodnia ćwiartka jest częścią Węgier.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Komitat Bihar były trzecim do wielkości powierzchni komitatem Węgier. Południowo-wschodnia część komitatu leży w Górach Zachodniorumuńskich, podczas gdy jego część północno-zachodnia znajduje się na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Ważniejsze rzeki to Keresz i Berettyó. Komitat graniczył od północy z komitatami Hajdú, Szabolcs i Szatmár, od wschodu z komitatami Szilágy, Kolozs i Torda-Aranyos, od południa z komitatem Arad, a od zachodu z komitatami Békés i Szolnok. Ze względu na rozmiary nazywano go często państwem Bihar (Biharország).

W południowo-wschodniej części byłego komitatu znajdował się szczyt Nagy-Bihar (1849 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie Masywu Biharu. Licząca ok. 3000 lat jaskinia lodowa Scărișoara jest największą tego typu jaskinią w Rumunii, która została odkryta prawdopodobnie w 1847 r. Do jaskini można dojechać drogą o długości 200 m. Położona na wysokości 580 m n.p.m. przełęcz Pasul Craiului (węg. Király-hágó) była przez stulecia granicą komitatów Bihar i Kolozs, a w latach 1552-1867 również Siedmiogrodu i Węgier.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Komitat Bihar na pierwszej mapie wojskowej, 1782-85

Według nieznanego autora, w czasach Arpada, ziemie między Cisą, Maruszą, Samoszem i lasem Igfon znajdowały się w posiadaniu biharskiego wodza Ménmaróta. Najmłodszy syn Arpada, Zoltán stanął później na czele Ducatusu Biharskiego, który był według tradycji terytorium zarządzanym przez następcę tronu. Jego stolicą był Biharvár, znajdujący się 14 km na północ od Nagyváradu. Ducatus Biharski (węg. (Bihari Dukátus), jak również Ducatus Nitrzański (węg. (Nyitrai Dukátus) oraz Ducatus Somogy (węg. (Somogyi Dukátus) został zniesiony przez Kolomana Uczonego ok. 1110 r.

Bihar należy do najwcześniej utworzonych komitatów. Utworzył go Stefan I ze stolicą w Biharze. Po najeździe tatarskim stolicą został Nagyvárad. W średniowieczu do komitatu należały również tereny źródłowe Szybkiego Kereszu i region Kalotaszeg. Podczas rozpadu Węgier na trzy części, stał się częścią Partium. W latach 1660-92 większa część komitatu wraz z zamkami znalazła się pod okupacją turecką. W latach 1849-60 podzielono komitat na Północny i Południowy Bihar z Debreczynem i Nagyváradem jako stolicami, a sytuacja się nieco zmieniła po utworzeniu w 1876 r. komitatu Hajdú.

Część historycznego komitatu Bihar w obecnych granicach Węgier

W 1914 r. jego powierzchnia wynosiła 10 678 km², z czego w 1918 r. 7874 km² znalazło się w Rumunii. Siedzibą władz węgierskiego komitatu Bihar do 1950 r. (z wyjątkiem okresu 1940-44) było Berettyóújfalu, a po przyłączeniu w wyniku drugiego arbitrażu wiedeńskiego Północnego Siedmiogrodu, znowu Nagyvárad. W okresie po przyłączeniu powierzchnia węgierskiej części komitatu wynosiła 6511 km². Stolicą rumuńskiej jego części był Beiuș.

Zachodnia, pozostała w granicach Węgier część została w 1950 r. w ramach reformy administracyjnej, połączona z dawnym komitatem Hajdú i w ten sposób powstał dzisiejszy komitat Hajdú-Bihar.

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Liczba mieszkańców w 1880 r. wynosiła 446 777. Wśród nich było:

Liczba mieszkańców w 1891 r. wynosiła 516 704 osób, z czego:

  • 283 806 (54,93%) Węgrów
  • 219 940 (42,57%) Rumunów
  • 5957 (1,15%) Słowaków
  • 3374 (0,65%) Niemców

Liczba mieszkańców w 1910 r. wynosiła 646 301 osób, z czego:

  • 365 642 (56,57%) Węgrów
  • 265 098 (41,02%) Rumunów
  • 8457 (1,31%) Słowaków
  • 3599 (0,56%) Niemców[2]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W 1913 r. komitat był podzielony na 17 powiatów:

Komitat Bihar

Na terytorium komitatu leżał oprócz tego, nie będąc jego częścią, Nagyvárad jako miasto na prawie municypalnym.

Żupani komitatu Bihar

Imię lub nazwisko i imię, godność Okres urzędowania
István comes około 1067
Saul 1102-1113
István - (również sędzia krajowy (judex curiae regiae)) 1113
Bökény - (również sędzia krajowy (judex curiae regiae)) 1135-1136
Achus 1137-1138
Faus - palatyn 1138
István 1141
Ezsau 1183-1186
Both 1189-1193
Péter 1197
Miklós 1199
Mika - (również sędzia krajowy (judex curiae regiae)) 1198-1202
Benedek - palatyn 1202-1203
Girko 1205-1206
Mog (również palatyn) 1206-1207
Miklós - (powtórnie) 1207-1209
Marcellus 1208
Zsámbéki Smaragd 1208
Mihály 1209
Fiad 1209
Bánk 1209-1212
Mika 1212-1216
Nimcha - (również książę siedmiogrodzki) 1217
Mika 1218-1221
Illés 1222
Gyula 1222
Pózsa 1223
Micha 1223
Tivadar 1224
Miklós 1228-1229
Moys - palatyn 1229-1230
István - (również główny podczaszy) 1233-1235
Dénes 1236
Lőrincz 1236-1238
Domonkos - (również skarbnik) 1240
Bacs 1241-1242
Dénes - palatyn 1246
Mike - (również palatyn i żupan komitatu Temes) 1247
István - palatyn (również żupan komitatu Temes) 1247
Moys - (również żupan komitatu Somogy) 1264
Telegdi Demeter 1272
Pál - (również żupan komitatów Szatmár i Kraszna) 1290-1301
Beke 1302
Mosonyi Dénes 1310
Debreczeni Dózsa - (również żupan komitatu Szabolcs) 1317-1318
Futtaki Dénes 1319-1321
Csuka 1327
Hannusfalvi Donk Demeter - skarbnik 1332-1333
Balázs 1338
Szécsényi Farkas Tamás 1343
Báthori János 1343
Miklós - (również żupan komitatów Temes, Kraszna i środkowego Szolnok) 1370
Berenthi Tamás 1370
Gergely 1375
Toldi György 1380-1382
Telegdi Miklós 1383
Podvinay Miklós 1386
Zsidai Csáki Miklós 1396-1397
Csáki László - (również żupan środkowego Szolnok) 1426
Székely János 1438
Csáky Ferenc 1441-1461
Nitzki Benedek - (w trakcie) 1458
Nagymihályi András 1463
Vitéz János - biskup Nagyváradu (żupan dziedziczny) 1464
Beckenschläger János - biskup (żupan dziedziczny) 1465-1467
Miklós - biskup (żupan dziedziczny) 1470
Egervári László - kasztelan Nagyváradu 1474
Filipecz János - biskup (żupan dziedziczny) 1474-1488
Kinizsi Pál 1489-1493
Somi Jósa 1494
Farkas Bálint - biskup (żupan dziedziczny) 1495
Kálmáncshi György - biskup (żupan dziedziczny) 1495-1501
Szathmári György - biskup (żupan dziedziczny) 1502
Thurzó Zsigmond - biskup (żupan dziedziczny) 1506
Pöstyényi Gergely - namiestnik 1513
Perényi Ferenc - biskup (żupan dziedziczny) 1514-1526
Czibak Imre - biskup 1526-1550
Both Péter - kasztelan Nagyváradu 1550
Fráter György - biskup 1550-1551
Varkocs Tamás I. 1552-1553
Zaberdjei Mátyás - biskup 1553-1556
Ghymesi Forgách Ferenc 1556
Kendi Antal 1557
Varkocs Tamás II. 1557
Somlyai Bátori István - kasztelan Nagyváradu 1562-1566
Hagymássy Kristóf 1566
Báthori Kristóf 1571-1577
Giczy János 1577-1580
Sibrik György 1580
Giczy János 1581
Bánffy Dénes 1581
Veres Gáspár 1581
Sibrik György 1582-1585
Bánffy Dénes 1585-1586
Pekry Gábor 1587-1589
Báthory István 1589
Bánffy Dénes 1590-1592
Bocskai István 1592-1598
Nyáry Pál - sędzia, kasztelan Nagyváradu 1598
Bánffy Dénes 1599
Nyáry Pál - sędzia, kasztelan Nagyváradu 1599-1601
Bánffy Dénes 1606
Rhédey Ferenc - (również żupan komitatu Máramaros) 1614-1621
Bethlen István - kasztelan Nagyváradu 1621-1633
II. Rákóczi György - kasztelan Nagyváradu 1633
Ruszkai Korniss Zsigmond - rycerz Złotej Ostrogi 1636-1643
Teleki János 1651
Gyulay Ferenc - kasztelan Nagyváradu 1653-1659
Ebeni István - kasztelan Nagyváradu 1659
Haller Gábor 1659-1660
Rhédey Ferenc - książę siedmiogrodzki 1660
nie było żupana 1660-1668
Benkovics Ágoston - biskup (żupan dziedziczny) 1688-1702
Csáky - hrabia, kardynał 1703-1732
Luzsénszki István - hrabia, biskup 1733. lipiec - 1735
Okolicsányi János - biskup 1735. czerwiec - 1738
Csáky Miklós - hrabia, biskup 1738-1758
Forgách Pál - biskup 1758. március - 1760
Patachich Ádám - biskup 1760. május - 1776
Andrássy István - hrabia, namiestnik 1777. április
Brunswick Antal - hrabia 1779. május - 1780
Korniss Mihály - hrabia 1781
Ürményi József 1782. czerwiec - 1785
Teleki Samu - hrabia, namiestnik i naczelnik okręgu 1785. czerwiec - 1787
Haller József - hrabia 1787. marzec - 1790
Brunswick József - namiestnik 1790. grudzień
Teleki Samu - hrabia II. 1791. lipiec - 1822
Rhédey Lajos - administrator żupański 1822-1824
Zichy Ferenc - hrabia, namiestnik 1825
Lónyay János - namiestnik 1836
Tisza Lajos - namiestnik 1836-1848
Beőthy Ödön 1848
Uray Bálint - c.k. komisarz 1849
Jósa Péter - c.k. komisarz 1849
Reviczky Menyhért (Bihar Północny) i Ravazdy István (Bihar Południowy) - naczelnicy komitatów 1860-ig
Várady Szabó János - naczelnik Północnego Biharu 1860
Gerzon N. - (Bihar Południowy) i Hoffbauer Sándor (Bihar Południowy) 1860
Haller Sándor - hrabia, żupan 1860
Petrák János - c.k. komisarz 1861-1862
Hajdú János - namiestnik 1862-1865
Szlávy József - żupan 1865-1867
Tisza Lajos 1867-1871
Dőry József - baron 1871-1892
Beőthy László 1893-1905
Glacz Antal - żupan 1906. kwiecień - 1909. wrzesień
dr. Miskolczy Ferenc - żupan 1910. marzec - 1917. czerwiec
Malatinszky Lajos - żupan 1917. lipiec - 1918. wrzesień
dr. Szilágyi Lajos - żupan 1918. wrzesień - 1920. kwiecień
dr. Kovács Nagy Sándor - żupan 1920. wrzesień - 1921. grudzień
Balásházy István - żupan 1922. marzec - 1922. czerwiec
dr. Miskolczy Lajos - żupan 1922. listopad - 1923. marzec
Almásy Sándor - żupan 1923. marzec - 1927. lipiec
baron Feilitzsch Bertold - szambelan 1927. lipiec - 1930. marzec
baron Vay László - żupan 1930. marzec - 1933. wrzesień
dr. Szilágyi Lajos - żupan 1933. wrzesień - 1937. listopad
Barcsay Ákos - żupan 1937. listopad - 1938. marzec
dr. Vajai Károly - żupan 1938. marzec
Barcsay Ákos - żupan 1938. kwiecień
dr. Molnár Imre - żupan 1939-1940
dr. Ciffra Kálmán żupan 1941-1944
Bartsch Sándor - żupan 1944. listopad
dr. Zöld Sándor - żupan 1944. listopad - 1944. grudzień
Erdélyi Károly - żupan 1945. styczeń - 1945. październik
Kiss János - żupan 1945. październik - 1946. grudzień
Bakó Sándor - żupan 1946. grudzień - 1947. lipiec
Barcsa Gyula - żupan 1947. październik - 1947. listopad
Futó József - żupan 1947. listopad - 1948. listopad
Demjén Miklós - żupan 1948. grudzień - 1949. czerwiec
dr. Hazai László - żupan 1949. sierpień - 1950. marzec

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. [1] A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása; Budapest 1912, (spis ludności z 1910 roku) – strona 12 i następne
  2. [2] A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása; Budapest 1912, (spis ludności z 1910 roku) – strona 22 i następne

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hajdú-Moharos József: Partium, Nagyvárad 1997
  • A Pallas nagy lexikona
  • Magyar katolikus lexikon
  • Erdély útikönyv, JEL-KÉP Bt.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]