Koncerty brandenburskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Christian Ludwig Markgraf von Brandenburg-Schwedt, któremu zadedykowane zostały koncerty brandenburskie

Koncerty brandenburskie (BWV 1046–1051) – zbiór sześciu koncertów orkiestrowych Jana Sebastiana Bacha, ofiarowanych margrabiemu Brandenburgii Christianowi Ludwigowi w 1721, a skomponowanych prawdopodobnie w latach 1718-1721.

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

W 1721 Bach, prawdopodobnie znużony trzema latami małomiasteczkowej pracy w roli kapelmistrza, 24 marca ofiarował i zadedykował zbiór koncertów znanemu melomanowi, margrabiemu Brandenburgii Christianowi Ludwigowi. Zbiór ten skomponował prawdopodobnie już wcześniej w Köthen, jednakże dla magrabiego, miłośnika języka francuskiego, opatrzył go dodatkowo francuskim tytułem Six Concerts avec plusieurs instruments. Bach liczył prawdopodobnie na posadę u margrabiego, jednakże tak się nie stało. Nieznana jest ani reakcja na te koncerty, ani ewentualne wynagrodzenie. Koncerty odnaleziono po śmierci margrabiego w skrzyni pełnej nut i sprzedano za 24 grosze. Odkryto je ponownie w XIX wieku w archiwum Brandenburgii.

Swoją obecną nazwę Koncerty brandenburskie zawdzięczają pierwszemu biografowi Bacha, Johannowi Nikolausowi Forkelowi, który w napisanej przez siebie biografii tak właśnie je nazwał w 1802.

Pod względem muzycznym koncerty te niewiele łączy. Tytuł wskazuje jedynie, że zostały, być może w sposób zamierzony, napisane na możliwie wiele różnych zespołów, o różnym składzie.

Polifonia Koncertów Brandenburskich[edytuj | edytuj kod]

Idea polifonii[edytuj | edytuj kod]

Muzyka Bacha jest przede wszystkim polifoniczna. W jego czasach polifonia i sztuka kontrapunktu nie stanowi już naczelnego czynnika formotwórczego, choć jest jeszcze podstawą nauczania kompozycji. Wewnętrznym motorem muzyki staje się harmonika. Tymczasem Bach w swojej ewolucji twórczej zmierza do coraz większej polifonizacji muzyki, co było postrzegane przez jemu współczesnych jako anachronizm.

W Koncertach brandenburskich Bach eksperymentuje z formą – gatunkiem koncertu instrumentalnego i tradycją concerto grosso. Próbuje różnych form, różnej obsady, kolorystyki brzmieniowej. Każdy koncert jest pod tym względem inny. Lecz łączy je właśnie polifoniczność.

Koncerty brandenburskie są przejawem nowoczesnego myślenia instrumentalnego, daleko wyprzedzającego swój czas. Są to swego rodzaju utwory pre-symfoniczne. Nowoczesne Koncerty Bacha są jednocześnie głęboko zakorzenione w tradycji, gdzie muzyka poddana była bez reszty polifoniczności. Także ruchliwość głosów jest charakterystyczna dla polifoniczności.

Instrumentalne i zespołowe[edytuj | edytuj kod]

W Koncertach brandenburskich możemy zaobserwować szczytowe przejawy Bachowskiego instrumentalizmu – zespołowego koncertowania. Polifonia wywodzi się ze źródeł i tradycji wokalnych. Jednak w Koncertach charakter tej polifonii jest całkowicie instrumentalny. Świadczy o tym kształt motywów, rozwijanie tematów, figuracja, prowadzenie narracji oraz sposoby wiązania linii melodycznych. Koncerty przede wszystkim należy grać, a dopiero potem ewentualnie śpiewać.

Koncertowanie[edytuj | edytuj kod]

W Koncertach Bacha wielowiekowy, głęboki nurt polifonii spotyka się z wartkim strumieniem młodej jeszcze sztuki koncertowania instrumentalnego. Bach po mistrzowsku godzi harmonijnie oba te nurty, czego efektem są te arcydzieła. Tego rodzaje syntezy są znamienne dla całej jego twórczości. W żadnym innym jednak utworze instrumentalnym Bacha myśl polifoniczna nie skrywa się tak głęboko, nie maskuje tak przemyślnie, a sztuka koncertowania nie pochłania tak silnie i całkowicie uwagi słuchacza.

Barwa[edytuj | edytuj kod]

W Koncertach Brandenburskich po raz pierwszy w dziejach kulminuje nowożytna świadomość kolorystyki muzycznej, koncepcja instrumentacji, gdzie każdy z instrumentów jest osadzony w określonej partii i nie może być zastąpiony przez inny. Eksperymentalne podejście przejawia się już w koncepcji obsady, w każdym z Koncertów innej.

Koncerty Brandenburskie są piękną i wielobarwną kompozycją, przyjemną i łatwą do słuchania – ale nie do grania. Wymagają one muzyków wirtuozów, mistrzów swego fachu. Takiej muzyki oczekiwał książę i dwór oraz znawcy w Kothen.

Bach w sposób nowoczesny zinstrumentalizował starą polifonię. Motywom i tematom, głosom, liniom, kontrapunktom przypisuje odpowiednie instrumenty. Orkiestrowa przestrzeń zagospodarowana jest polifonicznie – barwami określonych instrumentów. Są to wykształcone wzory postępowania klasycznego i romantycznego symfonizmu – myślenia orkiestrowego i symfonicznej wyobraźni. Rozwijają się tutaj trzy bardzo ważne komponenty przyszłego stylu symfonicznego:

  • dialog instrumentalnych barw dźwiękowych;
  • rozszczepialność kolorystyczna linii melodycznych;
  • polifonia barw brzmieniowych.

Inaczej mówiąc – kontrapunkt kolorystyczny.

Taniec[edytuj | edytuj kod]

Muzyka Bacha jest również muzyką rozrywkową. Ma cieszyć ucho i sprawiać przyjemność słuchającym. Dlatego też taniec wyznacza Koncertom Brandenburskim istotny rytm. Koncerty poruszane są energią rytmu tańców suitowych (Courante, Sarabanda, Gawot, Menuet, Passepied, Polonaise, Gigue i inne). Pod tym względem bliskie są suitom orkiestrowym, choć przedstawiają wyższy stopień stylizacji tańców i syntezy formuł tanecznych.

Muzyka orkiestrowa czy kameralna?[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze niedawno dzieła te wykonywano przez orkiestry symfoniczne z rozbudowaną sekcją smyczkową. Wykonywano je jednak również w pojedynczej obsadzie kameralnej. W wiernej interpretacji muzyki Bacha może pomóc analiza składu instrumentalnego Koncertów.

  • Można założyć, że jako kapelmistrz Bach siedział zawsze przy klawesynie, realizując basso continuo. Dotyczy to w szczególności Koncertu V, z wirtuozowską partią solową na ten instrument[1].
  • Z Koncertu III można wywnioskować, że Bach miał dostępnych przynajmniej kilku skrzypków, altowiolistów i wiolonczelistów.
  • Dodatkowo w Koncercie VI występują zwielokrotnione partie violi da braccio i violi da gamba, przy czym te ostatnie mają partie bardzo ograniczone technicznie, co sugeruje, że mogły być wykonywane przez osoby grające "profesjonalnie" na innych instrumentach smyczkowych (w epoce baroku multiinstrumentalność była powszechna).
  • Za zwielokrotnieniem partii smyczkowych przemawia włoskie słowo "ripieno", dodane przy partiach instrumentów smyczkowych.

Z powyższych argumentów można wywnioskować, że partie instrumentów smyczkowych, które nie były solowe, były zwielokrotnione, ale bardzo skromnie. Najprawdopodobniej do 4-5 skrzypiec, 2-3 altówek, 1-2 wiolonczel.

Poszczególne koncerty[edytuj | edytuj kod]

I Koncert brandenburski F-dur[edytuj | edytuj kod]

Tytuł w manuskrypcie Bacha: Concerto 1mo à 2 Corni di Caccia, 3 Hautb: è Bassono, Violino Piccolo concertato, 2 Violini, una Viola è Violoncello, col Basso Continuo.

Części:

I. (Allegro)

II. Adagio

III. Allegro

IV. Menuet: Trio I; Polonez (Polacca); Trio II

Obsada:

2 rogi da caccia, 3 oboje, fagot oraz skrzypce piccolo solo, oraz dwoje skrzypiec, altówka, wiolonczela i basso continuo.

Jest to jedyny koncert w tym zbiorze składający się nie z trzech, lecz z czterech części, który po pierwszych trzech częściach zamienia się w małą suitę. Ostatnia część to rozbudowana i relaksacyjna sekwencja, składająca się z menueta, którego czterokrotne powtórzenia przedzielone są przez trio lub poloneza. Wcześniejsza wersja tego koncertu zachowała się jako Sinfonia BWV 1046a (bez violino piccolo) i była wstępem do kantaty BWV 208.

Czas trwania: ok. 23 min.

II Koncert brandenburski F-dur[edytuj | edytuj kod]

Tytuł w manuskrypcie Bacha: Concerto 2do à 1 Tromba, 1 Flauto, 1 Hautbois, 1 Violino, concertati, è 2 Violini, 1 Viola è Violone in Ripieno col Violoncello è Basso per il Cembalo.

Części:

I. (Allegro)

II. Andante

III. Allegro assai

Obsada:

Concertino: trąbka clarino F, flet prosty altowy, obój i skrzypce.

Ripieno: 2 skrzypiec, altówka, violone i basso continuo.

Czas trwania: ok. 12 min.

III Koncert brandenburski G-dur[edytuj | edytuj kod]

Tytuł w manuskrypcie Bacha: Concerto 3zo a tre Violini, tre Viole, è tre Violoncelli col Basso per il Cembalo.

Części:

I. (Allegro)

II. Adagio

III. Allegro

Obsada:

3 skrzypiec, 3 altówki, 3 wiolonczele i basso continuo.

Drugą część tego koncertu stanowi jedynie jeden takt, wypełniony przez dwa akordy, które tworzą kadencję frygijską, stanowiących podstawę harmoniczną dla kadencji improwizowanej przez solistów. Czasami w trakcie wykonań ta część zastępowana jest drugą częścią Sonaty na skrzypce i basso continuo G-dur , BWV. 1021, jako że zawiera ona w końcowych akordach identyczną kadencję frygijską.

Czas trwania: ok. 12 min.

IV Koncert brandenburski G-dur[edytuj | edytuj kod]

Tytuł w manuskrypcie Bacha: Concerto 4to à Violino Principale, due Fiauti d'Echo, due Violini, una Viola è Violone in Ripieno, Violoncello è Continuo.

Części:

I. (Allegro)

II. Andante

III. Presto

Obsada:

Concertino: skrzypce, 2 altowe flety proste;

Ripieno: 2 skrzypiec, altówka, violone i basso continuo.

We współczesnych wykonaniach flety proste są czasami zastępowane przez flety poprzeczne.

Czas trwania: ok. 17 min.

V Koncert brandenburski D-dur[edytuj | edytuj kod]

Tytuł w manuskrypcie Bacha: Concerto 5to à une Traversiere, une violino principale, une violino è una Viola in Ripieno, Violoncello, Violone è Cembalo Concertato.

Części:

I. Allegro

II. Affetuoso

III. Allegro

Obsada:

Concertino: flet, skrzypce, klawesyn;

Ripieno: skrzypce, altówka, wiolonczela, violone, (klawesyn wykonujący w odcinkach tutti partię basso continuo).

W partiach solowych Bach wykorzystuje popularny skład zespołu kameralnego: flet, skrzypce i klawesyn. Uważa się, że koncert ten został napisany w 1719, wkrótce po sprowadzeniu przez Bacha z Berlina nowego klawesynu dla zespołu w Cöthen. Koncert ten jest predysponowany do ukazania piękna gry na klawesynie, szczególnie w długiej i ozdobnej solowej kadencji pierwszej części. Jest prawie pewne, że Bach, uważany za wielkiego wirtuoza w swoich czasach, był solistą w trakcie premierowego wykonania. Badacze widzą w tym dziele pierwszy koncert klawesynowy w historii muzyki, formę rozwiniętą później w dziełach Bacha, jak również w koncertach klawesynowych i fortepianowych jego syna, C.Ph.E. Bacha, koncertach fortepianowych Haydna, Mozarta, Beethovena i wielu innych twórców.

Koncert ten idzie w ślad za tradycją concerto grosso. Partia solowa skrzypiec jest poprowadzona wirtuozowsko. Część końcowa to znakomita fuga.

Czas trwania ok. 22 min

VI Koncert brandenburski B-dur[edytuj | edytuj kod]

Tytuł w manuskrypcie Bacha: Concerto 6to à due Viole da Braccio, due Viole da Gamba, Violoncello, Violone e Cembalo.

Części:

I. (Allegro)

II. Adagio ma non tanto

III. Allegro

Obsada: 2 viole da braccio, 2 viole da gamba, wiolonczela, violone, klawesyn.

W tym koncercie Bach przeciwstawia sobie dwa tria smyczkowe, różniące się nieco barwą. Koncert ten ze swoją ciemną barwą, pozbawioną dźwięku skrzypiec, przypomina wczesną muzykę konsortów.

Czas trwania: ok. 18 min.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Koncerty brandenburskie, a zwłaszcza II, III, IV i V nie tracą na popularności i są często wykonywane i nagrywane. Główne orkiestry symfoniczne grywają je rzadziej niż w przeszłości, a stają się one domeną zespołów muzyki dawnej.

Wielokrotnie muzyka tę wykorzystywano w filmach i programach telewizyjnych. Urywek II Koncertu brandenburskiego został umieszczony w sondach kosmicznych Voyager na dysku Golden Record.

Słynne nagrania[edytuj | edytuj kod]

  • Wendy Carlos nagrała wszystkie te koncerty na syntezatorze, szczególnie III Koncert (umieszczony na jej płycie Switched-On Bach w 1968) i IV Koncert (płyta The Well-Tempered Synthesizer). Pianista kanadyjski Glenn Gould określił jej nagranie IV Koncertu jako najznakomitsze wykonanie jakie słyszał.
  • Spis innych znanych nagrań [1]

Przypisy

  1. Twierdzenie Bacha o preferowaniu partii altówki, dotyczy czasów, kiedy nie był jeszcze kapelmistrzem.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]