Kondor wielki

Kondor wielki
	Vultur gryphus
	Linnaeus, 1758
	; Samiec
	; Samica
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Infragromada	ptaki neognatyczne
Rząd	kondorowe
Rodzina	kondorowate
Rodzaj	Vultur; Linnaeus, 1758
Gatunek	kondor wielki
Synonimy
	Rodzaju: Gryphus Oken, 1816; Gypagus Vieillot, 1816; Condor I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1841; Gryphus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1841;
	Rodzaju: Gryphus Oken, 1816; Gypagus Vieillot, 1816; Condor I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1841; Gryphus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1841;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; narażony na wyginięcie
	Zasięg występowania
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Hasło w Wikisłowniku

Kondor wielki^[7], kondor olbrzymi (Vultur gryphus) – gatunek dużego ptaka padlinożernego z rodziny kondorowatych (Cathartidae), jedyny przedstawiciel monotypowego rodzaju Vultur^[7]. Występuje w Ameryce Południowej. Narażony na wyginięcie.

Zasięg występowania

Kondor wielki zamieszkuje Andy począwszy od północnej Kolumbii i północno-zachodniej Wenezueli na północy po przylądek Horn na południu^[8]. W Peru i Chile spotykany do poziomu morza^[8].

Taksonomia

Gatunek i rodzaj po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał Karol Linneusz w 1758 roku w 10. wydaniu swego dzieła Systema Naturae^[9]. Jako miejsce typowe autor wskazał, bazując na tekstach „Cuntur” Johna Raya z 1713 roku^[10] i „Vultur gryps Gryphus” Jacoba Theodora Kleina z 1750 roku^[11], Chile^[9]. Choć Linneusz zaliczył do Vultur kilka innych gatunków ptaków^[9], obecnie kondor wielki jest uznawany za jedynego przedstawiciela tego rodzaju^[7]^[12]^[13]. Nie wyróżnia się podgatunków^[8]^[12]^[13].

Etymologia

Vultur: łac. vultur, vulturis „sęp”^[14].
Gryphus: epitet gatunkowy Vultur gryphus Linnaeus, 1758^[15].
Gypagus: gr. γυψ gups, γυπος gupos „sęp”; αγος agos „lider, kapitan”, od αγω agō „kierować, prowadzić”^[16].
Condor: hiszp. Cóndor „kondor”, od keczua Kuntur „kondor”^[17]
gryphus: łac. gryphus „gryf”, od gr. γρυψ grups, γρυπος grupos „gryf”^[15].

Morfologia

Długość ciała 100–130 cm; masa ciała samic 8000–11 000 g, samców 11 000–15 000 g; rozpiętość skrzydeł 260–320 cm^[8].

Upierzenie zasadniczo czarne, pokrywy skrzydłowe białe, głowa i szyja nagie, na granicy upierzenia pióra tworzą kryzę. Naga skóra różowawocielista. Samiec na głowie posiada mięsisty wyrostek.

Ekologia i zachowanie

Biotop: Partie gór powyżej linii lasu oraz inne skaliste tereny bezleśne.
Gniazdo: Gnieżdżą się na półkach skalnych, wysoko w górach.
Jaja: Wyprowadza jeden lęg co dwa lata, składając jedno, rzadziej dwa jaja.
Wysiadywanie: Jajo wysiadywane jest przez okres 54–58 dni przez obydwoje rodziców^[18].
Rozwój osobniczy: Młode zdobywają zdolność do lotu w wieku około 6 miesięcy, lecz opuszczają rodziców dopiero wtedy, gdy wykluje się następne pisklę, czyli po ok. 2 latach. Dojrzałość płciową osiągają dopiero w wieku 8–9 lat. Żyją ponad 40 lat.
Pożywienie: Kondory żywią się głównie padliną oraz jajami rabowanymi w koloniach kormoranów.

Status zagrożenia i ochrona

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) od 2020 roku uznaje kondora wielkiego za gatunek narażony (VU – vulnerable); wcześniej, od 2000 roku klasyfikowano go jako gatunek bliski zagrożenia (NT – near threatened), a od 1988 roku jako gatunek najmniejszej troski (LC – least concern). Liczebność populacji szacuje się na około 6700 dorosłych osobników. Trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy. Główne zagrożenia dla gatunku to prześladowania ze strony ludzi, zatrucia ołowiem oraz spożywanie padliny nielegalnie zatruwanej przez ludzi w celu likwidacji pum i lisów^[6].

Gatunek ten jest ujęty w I załączniku konwencji waszyngtońskiej (CITES)^[6]^[19] oraz II załączniku konwencji bońskiej (CMS)^[6].

Przypisy

↑ Vultur gryphus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
↑ Vultur, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2010-12-29] (ang.).
↑ L. von Oken: Lehrbuch der Naturgeschichte: Zoologie (Atlas). Leipzig: C.H. Reclam, 1816, s. ryc. xxxii. (niem.).
↑ L.J.P. Vieillot: Analyse d’une nouvelle ornithologie élémentaire. Paris: Deteville, libraire, rue Hautefeuille, 1816, s. 21. (fr.).
1 2 I. Geoffroy Saint-Hilaire: Essais de zoologie générale. Paris: Roret, 1841, s. 367 (przypis). (fr.).
1 2 3 4 BirdLife International, Vultur gryphus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2026-1 [dostęp 2026-09-14] (ang.).
1 2 3 Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Cathartidae Lafresnaye, 1839 – kondorowate – New World Vultures (Wersja: 2025-04-19). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-09-14].
1 2 3 4 D. Houston, G.M. Kirwan, D.A. Christie & C.J. Sharpe: Andean Condor (Vultur gryphus). W: Handbook of the Birds of the World Alive. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.). Barcelona: Lynx Edicions, 2016. [dostęp 2016-08-31]. (ang.).
1 2 3 C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 86. (łac.).
↑ J. Ray: Synopsis methodica avium & piscium, opus posthumum, quod vivus recensuit & perfecit ipse insignissimus author, in quo multas species, in ipsius ornithologiâ & ichthyologia desideratas, adjecit, methodumque suam piscium naturæ magìs convenientem reddidit. Cum appendice, & iconibus. Londini: Impensis Gulielmi Inny, 1713, s. 11. (łac.).
↑ J.T. Klein: Historiae avium prodromus, cum praefatione de ordine animalium in genere; accessit historia muris alpini et vetus vocabularium animalium, msc., cum figuris. Lubecae: Apud Ionam Schmidt, 1750, s. 45. (łac.).
1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-09-14] (ang.).
1 2 AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).
↑ The Key to Scientific Names ↓, Vultur [dostęp 2018-07-16] .
1 2 The Key to Scientific Names ↓, Gryphus [dostęp 2018-07-16] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Gypagus [dostęp 2018-07-16] .
↑ The Key to Scientific Names ↓, Condor [dostęp 2018-07-16] .
↑ M. & I. Szmurło (tłum.): Góry. Warszawa: Delta, 1997, seria: Encyklopedia Dzikich Zwierząt. ISBN 83-86698-62-4.
↑ Vultur gryphus, [w:] Species+ [online], UNEP-WCMC, CITES Secretariat [dostęp 2026-09-14] (ang.).

Bibliografia

M. & I. Szmurło (tłum.): Góry. Warszawa: Delta, 1997, seria: Encyklopedia Dzikich Zwierząt. ISBN 83-86698-62-4.
The Key to Scientific Names, J.A.J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).

Linki zewnętrzne

Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).

[itis-1] Vultur gryphus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).

[itis2-2] Vultur, [w:] Integrated Taxonomic Information System [dostęp 2010-12-29] (ang.).

[Oken-3] L. von Oken: Lehrbuch der Naturgeschichte: Zoologie (Atlas). Leipzig: C.H. Reclam, 1816, s. ryc. xxxii. (niem.).

[Vieillot-4] L.J.P. Vieillot: Analyse d’une nouvelle ornithologie élémentaire. Paris: Deteville, libraire, rue Hautefeuille, 1816, s. 21. (fr.).

[Geoffroy-5] 1 2 I. Geoffroy Saint-Hilaire: Essais de zoologie générale. Paris: Roret, 1841, s. 367 (przypis). (fr.).

[iucn-6] 1 2 3 4 BirdLife International, Vultur gryphus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020, wersja 2026-1 [dostęp 2026-09-14] (ang.).

[Mielczarek&Kuziemko-7] 1 2 3 Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Cathartidae Lafresnaye, 1839 – kondorowate – New World Vultures (Wersja: 2025-04-19). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2026-09-14].

[hbwalive-8] 1 2 3 4 D. Houston, G.M. Kirwan, D.A. Christie & C.J. Sharpe: Andean Condor (Vultur gryphus). W: Handbook of the Birds of the World Alive. J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.). Barcelona: Lynx Edicions, 2016. [dostęp 2016-08-31]. (ang.).

[Linnaeus-9] 1 2 3 C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 86. (łac.).

[Ray-10] J. Ray: Synopsis methodica avium & piscium, opus posthumum, quod vivus recensuit & perfecit ipse insignissimus author, in quo multas species, in ipsius ornithologiâ & ichthyologia desideratas, adjecit, methodumque suam piscium naturæ magìs convenientem reddidit. Cum appendice, & iconibus. Londini: Impensis Gulielmi Inny, 1713, s. 11. (łac.).

[Klein-11] J.T. Klein: Historiae avium prodromus, cum praefatione de ordine animalium in genere; accessit historia muris alpini et vetus vocabularium animalium, msc., cum figuris. Lubecae: Apud Ionam Schmidt, 1750, s. 45. (łac.).

[ioc-12] 1 2 F. Gill, D. Donsker, P. Rasmussen (red.), IOC World Bird List (v15.1) [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2026-09-14] (ang.).

[avilist-13] 1 2 AviList Core Team, AviList: The Global Avian Checklist, v2025b, 2026, DOI: 10.2173/avilist.v2025b (ang.).

[14] The Key to Scientific Names ↓, Vultur [dostęp 2018-07-16] .

[Gryphus-15] 1 2 The Key to Scientific Names ↓, Gryphus [dostęp 2018-07-16] .

[16] The Key to Scientific Names ↓, Gypagus [dostęp 2018-07-16] .

[17] The Key to Scientific Names ↓, Condor [dostęp 2018-07-16] .

[edz-18] M. & I. Szmurło (tłum.): Góry. Warszawa: Delta, 1997, seria: Encyklopedia Dzikich Zwierząt. ISBN 83-86698-62-4.

[cites-19] Vultur gryphus, [w:] Species+ [online], UNEP-WCMC, CITES Secretariat [dostęp 2026-09-14] (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]