Konserwatyzm

Japońscy konserwatyści podczas protestu (2009)

Konserwatyzm (łac. conservare „zachowywać”) – doktryna, która bazuje na hasłach obrony porządku społecznego oraz umacniania tradycyjnych wartości, takich jak: religia, naród, państwo, rodzina, hierarchizmu, autorytet przed ich zwyrodnieniem. Konserwatyzm zrodził się w XVIII wieku jako próba przeciwstawienia się oświeceniowej filozofii, następnie stanowił reakcję na wydarzenia rewolucji francuskiej. Za twórców podstaw ideologicznych nurtu uważani są osobno Edmund Burke oraz Joseph de Maistre. W powyższym znaczeniu termin ten po raz pierwszy użyty został na przełomie lat 1818-1820 przez zwolennika restauracji dynastii Burbonów, François-René de Chateaubrianda, który wydawał pismo „Konserwatysta”.

Konserwatywnymi określa się również szereg opcji politycznych reprezentowanych przez liczne współczesne partie (zwykle kojarzonych z prawicą).

Proto-konserwatyści

Za poprzedników konserwatystów można uznać wielu myślicieli i polityków będących zwolennikami hierarchicznego porządku społeczeństwa i silnej władzy wykonawczej lub przekładających ład i bezpieczeństwo ponad indywidualną niezależność, a jednocześnie szanujących tradycję. W takim ujęciu prekonserwatystami byliby m.in. Jean Bodin, Armand Jean Richelieu, Jonathan Swift, William Pitt Młodszy oraz angielscy torysi tacy jak Robert Filmer.

Krytyka Oświecenia

Doktryna konserwatyzmu wyrosła na radykalnej krytyce oświecenia, przejawiającej się:

• krytyką oświeceniowego indywidualizmu (antyindywidualizm):
  • Konserwatyści odrzucali oświeceniową teorię umowy społecznej, gdzie społeczeństwo było postrzegane jako sztuczny byt oraz naturalizm ontologiczny na rzecz tradycjonalistycznego i teocentrycznego spojrzenia na społeczeństwo jako na historycznie ukształtowany, organiczny i ugruntowany porządek.
• krytyką oświeceniowego racjonalizmu (antyracjonalizm):
  • Oświecenie przypisywało rozumowi wyłączną rolę w kierowaniu człowiekiem i społeczeństwem. Konserwatyści uważali to za błąd – człowiek jest istotą rozumną, lecz jego decyzje i porządek społeczny opierają się także na czynnikach pozarozumowych – wierze, uczuciach, namiętnościach, intuicji, tradycji i moralnych instynktach. Sam rozum, bez tych „irracjonalnych” oparć, jest niewystarczający i niebezpieczny.
• krytyką odrzucenia przez oświecenie grzechu pierworodnego:
  • Konserwatyści twierdzili, że w człowieku tkwi nieusuwalna skłonność do zła, będąca skutkiem grzechu pierworodnego. Człowieka nie można pozostawić samemu sobie – bez silnej władzy i porządku wytworzyłby się konflikt, chaos i wzajemne wyniszczanie. Niezbędna jest więc autorytatywna władza, która okiełzna ludzkie namiętności i egoizmy. W tej perspektywie władza jawi się jako misterium – nie jako zwykły kontrakt społeczny, lecz jako instytucja ugruntowana w tradycji, religii i boskim porządku, niezbędna do utrzymania ładu w skażonej naturze ludzkiej.

Odmiany konserwatyzmu

Konserwatyzm ewolucyjny – ewolucjonizm

Jego ojcem jest Edmund Burke, autor książki Rozważania o rewolucji we Francji (ang: Reflections on the Revolution in France). Od czasu przełomu XVIII i XIX wieku ewolucjonizm przeżywał w Anglii rozkwit. Konserwatyści ewolucyjni dążą do obrony starego porządku ze względu na przekonanie o ewolucyjnym, a nie rewolucyjnym charakterze zmian kulturowo-politycznych, tym samym akceptują powolne i naturalne zmiany systemu politycznego.

Edmund Burke martwił się o zachowanie tak zwanego „związku generacyjnego” między pokoleniami, by zbyt radykalna zmiana nie powodowała, że starsi i młodsi nie mogliby już się zrozumieć. Rewolucję traktował jako niedozwolone zerwanie ciągłości historycznej. Naród jest dziełem wielu generacji, tych przeszłych, obecnych i przyszłych. Żadna generacja nie ma prawa podejmowania decyzji w imieniu pozostałych. Rewolucja jest właśnie taką nieuprawnioną decyzją.

Burke w swej książce potępiał rewolucję, gilotynę, anty-arystokratyzm i mordy, lecz nie negował potrzeby zmian. Francuzom radził skorzystać w obalaniu absolutyzmu z dorobku „wolnościowego” Francji, tzn. z instytucji, jaką były Stany Generalne (zwołane we Francji w 1614, a potem dopiero w 1789).

Pisał to jeszcze zanim jakobini urządzali swe masowe mordy, lecz opierając się na pismach Rousseau i Holbacha uważał, że francuskie wizje polityczne, jako zbyt abstrakcyjne, wyrozumowane i pełne pogardy dla tradycji są skazane na niepowodzenie.

Kontynuatorami Burke’a byli w tym znaczeniu tacy myśliciele, jak Alexis de Tocqueville czy Herbert Spencer, a w polityce William Pitt Młodszy, Otto von Bismarck, Benjamin Disraeli czy Margaret Thatcher.

Konserwatyzm tradycjonalistyczny – tradycjonalizm

Jego twórcą jest Joseph de Maistre. Tradycjonaliści starali się odbudować i przywrócić stary ład polityczny, który zburzyła w 1789 rewolucja francuska. Gdy okazało się to niemożliwe, starali się odbudować choć część tradycji politycznej. Tradycjonaliści byli zwolennikami Ancien régime’u i feudalizmu. W odróżnieniu od konserwatystów-ewolucjonistów, nie zadowalało ich konserwowanie społeczeństwa i tradycji, lecz dążyli do zniszczenia idei rewolucyjnych i ich zwolenników siłą. Ulubioną metodą tradycjonalistów bywał zamach stanu.

Kontynuatorami de Maiste’a byli w tym znaczeniu tacy myśliciele, jak Friedrich von Gentz, Karl Ludwig von Haller, czy Louis Gabriel Ambroise de Bonald, a w polityce Klemens Lothar von Metternich czy Francisco Franco.

Niemcy mają własną tradycję konserwatyzmu tradycjonalistycznego, którego główne hasła podnosił już Justus Möser (1720–1794).

Kongres wiedeński (1814–1815) był najbliższą sukcesu próbą przywrócenia starego ładu.

Niektórzy myśliciele konserwatywni za właściwy konserwatyzm uważali i uważają jedynie tradycjonalizm, a konserwatyzm ewolucyjny jest dla nich wcieleniem liberalizmu. Takie poglądy ma wśród polskich autorów Adam Wielomski.

Tradycjonaliści szanowali i szanują takie instytucje, jak monarchia dziedziczna czy arystokracja. Ewolucjoniści „konserwują” dawne wartości nawet w warunkach demokracji, niemożliwej do zaakceptowania dla tradycjonalistów. Zdaniem Rogera Scrutona konserwatyzm stanowczo sprzeciwia się idei sprawiedliwości społecznej.

Neokonserwatyzm a konserwatyzm tradycjonalistyczny (w USA: paleokonserwatyzm)

Neokonserwatyści (XX wiek USA) dostosowali swoją ideologię do realiów życia społeczno-politycznego również w kwestiach ustrojowych. Zgodnie z ideologią neokonserwatyzmu demokracja pośrednia jest ustrojem najlepiej godzącym autorytet państwa i wolność obywateli.

Natomiast tradycyjni konserwatyści (dziś w USA zwani „paleokonserwatystami”) opowiadają się za władzą elit lub monarchy oraz odczuwają sceptycyzm w stosunku do „rządów wielu”. Władzę ludu uważają za „dyktaturę większości”, w skutkach zgubną dla całego społeczeństwa.

Współcześni konserwatyści odrzucają marksistowskie teorie dotyczące m.in. praw życia zbiorowego i planowania społecznego.

Zobacz też

• chadecja
• konserwatywny liberalizm
• fundamentalizm
• narodowy konserwatyzm
• socjalizm reakcyjny

Bibliografia

• Roger Scruton, Co znaczy konserwatyzm, Zysk i S-ka, Grudzień 2002, ISBN 83-7150-993-6.
• Adam Wielomski, Konserwatyzm. Główne idee, nurty i postacie, Fijor Publishing Warszawa 2007.

Linki zewnętrzne

• AndyA. Hamilton AndyA., Conservatism, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 1 sierpnia 2015, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-01-28]  (ang.). (Konserwatyzm)
• Conservatism (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].