Konstytucja Iranu
| |
| Państwo | |
|---|---|
| Data wydania |
3 grudnia 1979 |
| Rodzaj aktu |
konstytucja |
| Przedmiot regulacji |
prawo konstytucyjne |
| Status |
obowiązujący |
| Wejście w życie ostatniej zmiany |
1989 |
| Zastrzeżenia dotyczące pojęć prawnych | |
Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu (pers. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران, Qanun-e Asasi-je Dżomhuri-je Eslami-je Iran[1]) – akt prawny Islamskiej Republiki Iranu przyjęty 3 grudnia 1979 roku w referendum narodowym[2]. Znowelizowana w 1989. Zastąpiła konstytucję z 1906 roku[1].
Preambuła
[edytuj | edytuj kod]Preambuła konstytucji Iranu jest opracowana w duchu religijnym[1]. Zawiera odwołania do islamu, rewolucji z 1979 i postaci Ajatollaha Chomejniego[3].
Podział
[edytuj | edytuj kod]Oryginalnie ustawa nie zawierała typowego dla światowych konstytucji podziałów na artykuły, składała się jedynie z części: preambuła, awangarda ruchu, państwo islamskie, gniew narodu, cena, jaką poniósł naród, władza w islamie, przywództwo sprawiedliwego prawnika, ekonomia jest środkiem a nie celem, kobiety w konstytucji, armia w ideologii, sądownictwo w konstytucji, władza wykonawcza, środki masowego przekazu, reprezentacja[1].
W 1989 roku, w wyniku nowelizacji tekst został usystematyzowany, na kształt typowej konstytucji[1]. Obecnie składa się ze 117 artykułów i 14 rozdziałów[1][4].
Założenia ideologiczne
[edytuj | edytuj kod]Konstytucja deklaruje państwo wyznaniowe. Według niej wszystkie przepisy mają opierać się na naukach Koranu i prawie islamskim[5]. Uwzględnia trójpodział władzy[2], jednakże ponad nim stoi głowa państwa[6].
Kompetencje władz
[edytuj | edytuj kod]Głową państwa jest najwyższy przywódca (rahbar[7]), posiadający szerokie prerogatywy, m.in. mianowanie kluczowych urzędników, w tym sędziów, Straży Rewolucyjnej i członków Rady nadzorującej[6][8]. Najwyższy przywódca wypowiada wojnę, ogłasza powszechną mobilizację, może dymisjonować prezydenta a także jest zwierzchnikiem i głównodowodzącym sił zbrojnych[7][8]. Kontroluje wymiar sprawiedliwości oraz państwowe media[9][1][8].
Jest wybierany przez Zgromadzenie Ekspertów[10]; nadzoruje politykę państwa przy pomocy Rady Konsultacyjnej[1]. Pełni też funkcję przywódcy duchowego[1].
Szefem rządu jest prezydent[1], wybierany w wyborach powszechnych na 4‑letnią kadencję, reelekcja może zostać przeprowadzona tylko raz[11]; odpowiada za wykonanie prawa i kierowanie administracją państwową. Musi być pochodzenia irańskiego, mieć irańskie obywatelstwo oraz wymagane są od niego zdolności zarządzania i zaradność a także pobożność i wiara w postanowienia republiki islamskiej[12].
Parlament Iranu, Islamskie Zgromadzenie Konsultatywne jest jednoizbowy, liczy 290 deputowanych (choć konstytucja przewiduje 270[13]), wybierany jest na 4‑letnią kadencję[14][15]; uchwala prawa, budżet[16] i zatwierdza traktaty[17].
Liczy 12 członków (6 duchownych mianowanych przez Przywódcę i 6 jurystów zatwierdzanych przez parlament[18]); kontroluje zgodność ustaw z prawem szariatu i konstytucją, weryfikuje kandydatów do organów państwa[5].
Zgromadzenie Ekspertów
[edytuj | edytuj kod]Liczy 88 członków[19], odpowiedzialne za wybór[10] i ewentualne odwołanie Najwyższego Przywódcy[20].
Prawa obywatelskie
[edytuj | edytuj kod]Konstytucja gwarantuje równość kobiet i mężczyzn[21], wymusza na rządzie przestrzeganie praw kobiet z uwzględnieniem zasad islamu[22]. Ustawa gwarantuje też wolność słowa[23], zgromadzeń i religii[24] (dla muzułmanów i zarejestrowanych mniejszości – żydów, chrześcijan, zaratusztrian[25]).
Przestrzeganie konstytucji
[edytuj | edytuj kod]Konstytucja Iranu nie jest konsekwentnie przestrzegana, liczne raporty i analizy wskazują na naruszenia podstawowych wolności i praw człowieka[26]. Obecne w kraju są dyskryminacja płciowa[27], narodowościowa[28], religijna[29].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j Jerzy Nikołajew, Konstytucja Islamskiej Republiki Iranu: zagadnienia wyznaniowe, Muzeum Historii Polski, 2015 [dostęp 2025-06-23] [zarchiwizowane] (pol.).
- ↑ a b Historia Powszechna – Świat po upadku ZSRR. Czasy współczesne. Indeksy, Biblioteka Gazety Wyborczej, 2008, s. 64, ISBN 978-84-9819-827-0 (pol.).
- ↑ Preambuła konstytucji
- ↑ Iran (Islamic Republic of) 1979 (rev. 1989) Constitution - Constitute [online], www.constituteproject.org [dostęp 2025-06-23] (ang.).
- ↑ a b Art. 4. konstytucji
- ↑ a b The Iranian Constitution and Governing Structure : Seda: Voices of Iran : Arts : Arts : Charter for Compassion [online], charterforcompassion.org [dostęp 2025-06-23] (ang.).
- ↑ a b Iran po nieuchronnej zmianie najwyższego przywódcy [online], Fundacja im. Kazimierza Pułaskiego, 19 września 2016 [dostęp 2025-06-23].
- ↑ a b c Art. 110. konstytucji
- ↑ Kim jest ajatollah Ali Chamenei? Jego rodzina kontroluje gigantyczne bogactwa [online], Fakt, 19 czerwca 2025 [dostęp 2025-06-23].
- ↑ a b Art. 107. konstytucji
- ↑ Art. 114. konstytucji
- ↑ Art. 115. konstytucji
- ↑ Art. 64. konstytucji
- ↑ Art. 63. konstytucji
- ↑ Philip Loft, Iran’s 2024 elections [online], 26 marca 2024 [dostęp 2025-06-23] (ang.).
- ↑ Art. 52. konstytucji
- ↑ Art. 77. konstytucji
- ↑ Art. 91. konstytucji
- ↑ Adam Zeidan, Assembly of Experts, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2025-06-23] (ang.).
- ↑ Art. 111. konstytucji
- ↑ Art. 20. konstytucji
- ↑ Art. 21. konstytucji
- ↑ Art. 24. konstytucji
- ↑ Art. 26. konstytucji
- ↑ Art. 13. konstytucji
- ↑ Human Rights and the Iranian Regime [online], United States Department of State [dostęp 2025-06-23] (ang.).
- ↑ Iran: wolność sumienia i religii [online], Fundacja Opoka, 29 stycznia 2015 [dostęp 2025-06-23].
- ↑ Iran: Naruszanie praw mniejszości kurdyjskiej [online], Amnesty International - Bronimy praw człowieka, 29 lipca 2008 [dostęp 2025-06-23].
- ↑ Imprisonment of Christians Jumps Six-Fold in Iran as Persecution Intensifies [online], Center for Human Rights in Iran, 1 kwietnia 2025 [dostęp 2025-06-23].