Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia prac legislacyjnych[edytuj | edytuj kod]

Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego jest konwencją międzynarodową uchwaloną i udostępnioną do podpisu przez UNESCO w roku 2001. Kwestią szczególnie istotną dla ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego jest fakt, że znaczna jego część spoczywa zgodnie z ustaleniami Konwencji o prawie morza (UNCLOS) poza strefą jurysdykcji poszczególnych państw (w tzw. Obszarze), bądź też znajduje się w strefie, w której jurysdykcja ta jest ograniczona (szelf kontynentalny i tzw. wyłączna strefa ekonomicznaexclusive economic zone, w skrócie EEZ). Oznacza to, że zapewnienie ochrony temu dziedzictwu nie jest kwestią przepisów ustanawianych przez poszczególne państwa, lecz musi być przedmiotem regulacji międzynarodowych w formie konwencji, która uzyskałaby powszechną akceptację i zostałaby ratyfikowana przez większość krajów świata. Prace legislacyjne, które doprowadziły ostatecznie do uchwalenia Konwencji, trwały jednak ponad 20 lat, ponieważ regulacja prawna kwestii związanych z własnością wraków i stanowisk archeologicznych spoczywających na dnie mórz i oceanów, budziła wiele wątpliwości i emocji.

Z tego względu ostateczne uzgodnienie tekstu konwencji stało się wielkim sukcesem organizacji, stowarzyszeń, instytucji i osób zaangażowanych w sprawę ochrony historycznych wraków. Polska odegrała istotną rolę w końcowym etapie procesu legislacyjnego, ponieważ w czasie konferencji uzgodnieniowych, które odbywały się w Paryżu w latach 1998-2000 Polska odgrywała rolę kraju wiceprzewodniczącego obradom. Ekspertem Polskiego Komitetu ds. UNESCO był w czasie tych konferencji Zbigniew Kobyliński.

Państwa, które ratyfikowały lub zaakceptowały Konwencję[edytuj | edytuj kod]

Lp. Kraj Data R/A
1 Panama 20.05.2003 R
2 Bułgaria 10.06.2003 R
3 Chorwacja 12.01.2004 R
4 Hiszpania 06.06.2005 R
5 Libia 23.06.2005 R
6 Nigeria 21.10.2005 R
7 Litwa 06.12.2006 R
8 Meksyk 07.05.2006 R
9 Paragwaj 09.07.2006 R
10 Portugalia 21.09.2006 R
11 Ekwador 12.01.2006 R
12 Ukraina 27.12.2006 R
13 Liban 01.08.2007 A
14 Saint Lucia 01.02.2007 R
15 Rumunia 31.07.2007 A
16 Kambodża 24.11.2007 R
17 Kuba 26.05.2008 R
18 Czarnogóra 18.07.2008 R
19 Słowenia 18.09.2008 R
20 Barbados 10.02.2008 A
21 Grenada 15.01.2009 R
22 Tunezja 15.01.2009 R
23 Słowacja 03.11.2009 R
24 Albania 19.03.2009 R
25 Bośnia i Hercegowina 22.04.2009 R
26 Iran 16.06.2009 R
27 Haiti 11.09.2009 R
28 Jordania 12.02.2009 R
29 Saint Kitts i Nevis 12.03.2009 R
30 Włochy 08.01.2010 R
31 Gabon 01.02.2010 A
32 Argentyna 19.07.2010 R
33 Honduras 23.07.2010 R
34 Trynidad i Tobago 27.07.2010 R
35 Demokratyczna Republika Konga 28.09.2010 R
36 Saint Vincent i Grenadyny 11.08.2010 R
37 Namibia 03.09.2011 R
38 Maroko 20.06.2011 R
39 Benin 08.04.2011 R
40 Jamajka 08.09.2011 R
41 Palestyna 12.08.2011 R
42 Francja 02.07.2013 R
43 Antigua i Barbuda 25.04.2013 R
44 Togo 06.07.2013 R
45 Belgia 08.05.2013 R
46 Bahrajn 03.07.2014 R
47 Węgry 19.03.2014 R
48 Gujana 28.04.2014 R
49 Madagaskar 19.01.2015 R
50 Algieria 26.02.2015 R
51 Republika Południowej Afryki 05.12.2015 A

R – ratyfikacja, A – akceptacja

Źródło danych: Lista krajów, które ratyfikowały Konwencję o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego

Najważniejsze przepisy Konwencji o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego[edytuj | edytuj kod]

Przyjęty przez UNESCO tekst Konwencji liczy 35 artykułów oraz aneks, zawierający 36 reguł postępowania wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego. Ponieważ tekst Konwencji nie został dotąd przetłumaczony na język polski, warto w największym skrócie omówić treść najważniejszych przepisów tego aktu prawa międzynarodowego.

  • W Preambule Konwencji stwierdzono m. in., że podwodne dziedzictwo kulturowe stanowi integralną część dziedzictwa kulturowego ludzkości, a zatem obowiązek jego ochrony i zachowania spoczywa na wszystkich krajach. Zwrócono uwagę na ważność badań naukowych, informowania i edukacji dla ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego oraz na publiczne prawo do korzystania z edukacyjnych i rekreacyjnych wartości podwodnego dziedzictwa kulturowego w sposób odpowiedzialny i nieniszczący. Stwierdzono, że podwodne dziedzictwo kulturowe zagrożone jest w wyniku nieuprawnionych działań podejmowanych wobec niego, z czego wynika potrzeba mocniejszych mechanizmów zapobiegania takim działaniom. Wyrażono zaniepokojenie rosnącą komercyjną eksploatacją podwodnego dziedzictwa kulturowego i stwierdzono konieczność poprawy efektywności ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego in situ, bądź – jeśli to konieczne dla celów naukowych lub konserwatorskich – pieczołowitego wydobywania podwodnego dziedzictwa kulturowego. Wyrażono przekonanie, że współpraca pomiędzy krajami, międzynarodowymi organizacjami, instytucjami naukowymi, stowarzyszeniami profesjonalnymi, archeologami i nurkami jest niezbędna dla osiągnięcia ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego.
  • W artykule 1 przyjęto definicję pojęcia “podwodne dziedzictwo kulturowe”. Oznacza ono mianowicie: “wszelkie ślady egzystencji ludzkiej mające charakter kulturowy, historyczny lub archeologiczny, które pozostawały całkowicie lub częściowo pod wodą, okresowo lub stale, przez co najmniej 100 lat” wraz z ich kontekstem archeologicznym i przyrodniczym. Z definicji powyższej wyłączono rurociągi i kable, a także używane nadal instalacje. Wprowadzono rozróżnienie na „działania nakierowane na podwodne dziedzictwo kulturowe” i „działania przypadkowo naruszające podwodne dziedzictwo kulturowe”.
  • W artykule 2 stwierdzono m. in., że zachowanie podwodnego dziedzictwa kulturowego in situ będzie uznawane za priorytet; wydobyte podwodne dziedzictwo kulturowe będzie przechowywane, konserwowane i zarządzane w sposób zapewniający jego długoterminowe zachowanie; podwodne dziedzictwo kulturowe nie będzie podlegało komercyjnej eksploatacji; państwa-sygnatariusze zapewnią, że właściwy szacunek będzie okazywany wszelkim szczątkom ludzkim w wodach morskich, a wreszcie, że będzie się zachęcać do odpowiedzialnego nieniszczącego dostępu do podwodnego dziedzictwa kulturowego in situ w celu jego obserwacji czy dokumentacji.
  • Artykuł 4 – nader ważny z punktu widzenia „poszukiwaczy skarbów” – stwierdza, że prawo ratownictwa i prawo „znaleźnego” nie będą stosowane wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego, z wyjątkiem sytuacji, w których będzie to dozwolone przez kompetentne władze, będzie pozostawało w pełnej zgodności z Konwencją i będzie wiązało się z zapewnieniem, że wszelkie wydobywanie podwodnego dziedzictwa kulturowego będzie prowadziło do jego maksymalnej ochrony. Przepisy te oznaczają, że w stosunku do podwodnego dziedzictwa kulturowego nie może mieć zastosowania Międzynarodowa Konwencja o Ratownictwie Morskim.
  • Artykuł 5 – dotyczący działań przypadkowych, które mogłyby naruszyć podwodne dziedzictwo kulturowe, a więc np. pogłębiania dna portów, połowu ryb, czy układania podwodnych instalacji – stwierdza, że każde państwo-sygnatariusz Konwencji użyje wszelkich środków pozostających w jego dyspozycji dla zapobieżenia lub złagodzenia wpływu takich działań, pozostających pod jego jurysdykcją.
  • Artykuł 7 stwierdza, że w strefie morza, w której państwa-sygnatariusze dysponują jurysdykcją, mają wyłączne prawa regulowania wszelkich działań podejmowanych wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego. Podobny przepis dotyczy jurysdykcji państw-sygnatariuszy w strefie tzw. morza przyległego (art. 8). W szczególności państwa-sygnatariusze będą wymagały, aby Reguły Konwencji były stosowane w odniesieniu do podwodnego dziedzictwa kulturowego spoczywającego w tych strefach morza. Równocześnie państwa-sygnatariusze zobowiązują się do informowania innych państw mających związki kulturowe i historyczne z odkrytymi obiektami o dokonanych odkryciach podwodnego dziedzictwa kulturowego w tych strefach morza.
  • Artykuł 9 i 10 dotyczy sposobu zapewnienia ochrony podwodnemu dziedzictwu kulturowemu w wyłącznej strefie ekonomicznej i na szelfie kontynentalnym państw-sygnatariuszy. Przyznano państwom-sygnatariuszom prawo wymagania od swoich obywateli lub statków pływających pod ich flagą informowania stosownych władz o odkryciach podwodnego dziedzictwa kulturowego w tej strefie i zamiarach podejmowania działań wobec tego dziedzictwa. W odniesieniu do takich odkryć i działań w wyłącznej strefie ekonomicznej lub na szelfie kontynentalnym innego państwa-sygnatariusza przewiduje się dodatkowo obowiązek informowania tego państwa. Każde państwo-sygnatariusz może złożyć oświadczenie w stosunku do innego państwa-sygnatariusza, w wyłącznej strefie ekonomicznej którego znajduje się podwodne dziedzictwo kulturowe, o swoim życzeniu bycia konsultowanym w kwestii zapewnienia efektywnej ochrony temu dziedzictwu. Taka deklaracja musi być oparta na dającej się zweryfikować więzi kulturowej lub historycznej z danym obiektem.

Państwo-sygnatariusz, w którego wyłącznej strefie ekonomicznej lub na którego szelfie kontynentalnym znajduje się podwodne dziedzictwo kulturowe, ma prawo zakazać lub zezwolić na jakiekolwiek działania nakierowane na to dziedzictwo. Rozpatrując takie przypadki państwo-sygnatariusz podejmie konsultacje z innymi państwami-sygnatariuszami, które wyraziły takie życzenie, podejmując jako „państwo koordynujące” działania ochronne i ewentualnie niezbędne wstępne badania naukowe.

  • Artykuł 11 i 12 dotyczy ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego w tzw. Obszarze (czyli na "morzu otwartym"). Stwierdza się tu, że państwa-sygnatariusze ponoszą odpowiedzialność za działania podejmowane przez ich obywateli i statki pływające pod ich flagami, a zatem będą wymagać zgłaszania do swoich kompetentnych władz wszelkich odkryć i zamiarów podejmowania działań wobec podwodnego dziedzictwa kulturowego w Obszarze. Państwa-sygnatariusze zgłoszoną do nich informację będą przekazywać Dyrektorowi Generalnemu UNESCO i Sekretarzowi Generalnemu Międzynarodowej Organizacji Dna Morskiego (ISA). Dyrektor Generalny UNESCO przekaże tę wiadomość wszystkim państwom-sygnatariuszom. Każde państwo-sygnatariusz może na ręce Sekretarza Generalnego UNESCO złożyć deklarację życzenia bycia konsultowanym w zakresie zapewnienia efektywnej ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego, przy czym deklaracja ta musi być oparta na dającym się udowodnić związku kulturowym czy historycznym z danym obiektem czy stanowiskiem.

Dyrektor Generalny UNESCO zaprosi wszystkie państwa-sygnatariuszy, które złożyły takie deklaracje, do konsultacji w sprawie zapewnienia najlepszej ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego w Obszarze i wyznaczy państwo, które będzie odgrywało rolę koordynującą. Jeśli to konieczne, każde państwo-sygnatariusz może przed opisanymi wyżej konsultacjami podjąć praktyczne działania dla zapobieżenia niebezpieczeństwu grożącemu podwodnemu dziedzictwu kulturowemu w Obszarze. Państwo koordynujące może wydawać stosowne zezwolenia na działania nakierowane na podwodne dziedzictwo kulturowe w Obszarze, jak również podejmować niezbędne wstępne badania naukowe, informując o ich rezultatach niezwłocznie Dyrektora Generalnego UNESCO. We wszystkich tych działaniach państwo koordynujące będzie działało w imieniu państw-sygnatariuszy Konwencji, kierując się dobrem ludzkości.

  • Artykuły 14-16 stwierdzają, że państwa-sygnatariusze podejmą działania na rzecz zapobieżenia przywozu na ich terytoria obiektów podwodnego dziedzictwa kulturowego wydobytych niezgodnie z Konwencją; podejmą działania zapobiegające wykorzystaniu ich terytorium, w tym ich portów morskich do jakichkolwiek działań nakierowanych na podwodne dziedzictwo kulturowe, niezgodnych z Konwencją oraz podejmą działania dla zapewnienia, że ich obywatele i jednostki pływające pod ich flagą nie będą angażowały się w jakiekolwiek działania nakierowane na podwodne dziedzictwo kulturowe, niezgodne z Konwencją.

Integralną częścią Konwencji jest Aneks, zawierający szczegółowe reguły dotyczące działań nakierowanych na podwodne dziedzictwo kulturowe. Aneks ten oparty jest w znacznej mierze na Karcie Ochrony i Zarządzania Podwodnym Dziedzictwem Kulturowym opracowanej przez ICOMOS.

Najważniejsze przepisy Aneksu to:

  • uznanie ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego poprzez zachowanie in situ za priorytet;
  • uznanie komercyjnej eksploatacji za zasadniczo niezgodną z ochroną i właściwym zarządzaniem podwodnym dziedzictwem kulturowym;
  • stwierdzenie, że działania nakierowane na podwodne dziedzictwo kulturowe muszą stosować techniki niedestrukcyjne i metody rozpoznawcze w preferencji do wydobywania obiektów;
  • uznanie potrzeby popierania publicznego dostępu do znajdującego się in situ podwodnego dziedzictwa kulturowego, z wyjątkiem przypadków, w których taki dostęp byłby niezgodny z ochroną i zarządzaniem;
  • konieczność sporządzenia szczegółowego projektu przedsięwzięcia przed przystąpieniem do jakiegokolwiek działania nakierowanego na podwodne dziedzictwo kulturowe; projekt taki musi być dostarczony kompetentnym władzom do recenzji i autoryzacji. Projekt zawierać musi ocenę poprzednich badań, określenie celów przedsięwzięcia, wskazanie metod i technik, które będą wykorzystywane, wskazanie przewidywanego sposobu finansowania, przedstawienie harmonogramu przedsięwzięcia, skład zespołu realizującego przedsięwzięcie, plan powykopaliskowych analiz i innych działań, program konserwacji artefaktów i stanowiska, omówienie sposobu zarządzania i zabezpieczenia stanowiska w czasie trwania przedsięwzięcia, program prowadzenia dokumentacji, omówienie sposobu zapewnienia bezpieczeństwa uczestników i osób postronnych, przedstawienie sposobu zapewnienia ochrony środowiska, program współpracy z muzeami i instytucjami naukowymi, przedstawienie sposobu i harmonogramu przygotowania raportu końcowego, wskazanie przewidywanego miejsca przechowywania archiwów i wydobytych przedmiotów, a wreszcie program publikacji wyników przedsięwzięcia;
  • nakaz prowadzenia wszelkich działań nakierowanych na podwodne dziedzictwo kulturowe jedynie pod kierunkiem i kontrolą oraz przy stałej obecności wykwalifikowanego archeologa podwodnego o odpowiedniej kompetencji naukowej.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Zbigniew Kobyliński, Konwencja o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, „Ochrona Zabytków” 2, 2002, s. 142-151.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]