Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Ilustracja
Szyb Hugo (późniejszy Karol) kopalni Radzionkau, fot. Max Steckel
Forma prawna część Bytomskiej Spółki Węglowej S.A.[1]
Założyciel(e) Hugo I Henckel von Donnersmarck[2]
Data założenia 1871[3]
Data likwidacji 1975 (połączenie z KWK Bytom)
Państwo  Polska
Siedziba Radzionków
Branża górnictwo
Produkty węgiel kamienny
Zatrudnienie 2940 (1970)[4]
Położenie na mapie Radzionkowa
Mapa lokalizacyjna Radzionkowa
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnogórskiego
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków
Ziemia50°22′38″N 18°54′36″E/50,377222 18,910000

Kopalnia Węgla Kamiennego Radzionków (niem. Radzionkaugrube[3][5]) – zlikwidowana kopalnia węgla kamiennego, która działała samodzielnie od 1874 roku[2] do 1974 roku w Buchaczu, dzielnicy Radzionkowa[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie i I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia powstała w latach 1871[3]–1874[6] z inicjatywy Karola Hugona Henckla von Donnersmarcka. Prace rozpoczęto od głębienia szybu Laura 14 sierpnia 1871 roku[3][2]. Początkowo obejmowała trzy poziomy: 140, 180 i 200[2].

W 1879 roku zakończono budowę drugiego szybu nazwanego Hugo. W tym czasie załoga kopalni liczyła około 600 osób[2]. Wydobycie węgla na przestrzeni lat wahało się od 292 tysięcy ton w 1895 roku do 843 tysięcy ton w 1913 roku[7]. W tymże roku zatrudnienie przekraczało 2050 osób[8]. Głównym odbiorcą węgla była pobliska huta cynku Łazarz[9].

W czasie I wojny światowej wydobycie wynosiło od 657 tys. ton w 1915 roku do 797 tys. ton w 1917 roku[10], co wiązało się ze wzrostem liczby zatrudnionych, w tym wzrostem udziału kobiet w załodze kopalni[11].

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W 1921 roku po plebiscycie Radzionków wraz z terenem kopalni znalazł się w granicach Polski[12], właścicielem pozostali jednak Donnersmarckowie, który utworzyli w Polsce koncern o nazwie Dyrekcja Kopalń Księcia Donnersmarcka[13]. Część pola górniczego kopalni znalazła się na terenie Niemiec. Henckel von Donnersmarck postanowił uruchomić po stronie niemieckiej drugą kopalnię Beuthen[13], która powstała z wykorzystaniem istniejącego szybu wentylacyjnego kopalni Radzionkau[14]. Miało to znaczenie wobec trwającej wówczas wojny celnej między Polską a Niemcami, z którą wiązało się wstrzymanie w 1925 roku importu polskiego węgla przez Niemcy[15].

W okresie międzywojennym kopalnia była znacznie niedoinwestowana: maszyna wyciągowa pozostała urządzeniem parowym, wymiana na elektryczną nastąpiła po II wojnie światowej[16], a jedynym unowocześnieniem była wymiana wózków do transportu węgla z drewnianych na żelazne[16]. Przekładało się to na wydobycie węgla, które nie przekroczyło 714 tysięcy ton, było więc niższe niż przed I wojną światową[17].

Dużym wahaniom w latach 1923–1939 również ulegała liczba zatrudnionych, która wynosiła 3101 osób w 1923 roku, ale tylko 725 w 1931 roku[17].

27 sierpnia 1939 roku Niemcy napadli na kopalnię, ponosząc straty w liczbie około 30 zabitych[18].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia została zajęta przez okupantów niemieckich 2 września 1939 roku[19]. Pomimo niemal całkowitego braku inwestycji (nowością było jedynie zastosowanie przenośników taśmowych, zwiększono także skalę wykorzystania wiertarek) wydobycie od 1940 roku przekraczało rokrocznie 800 tysięcy ton, by w cztery lata później osiągnąć poziom 983 tys. ton[20], przy zatrudnieniu od 1941 roku przeszło 2000 osób. W Radzionkowie Niemcy utworzyli obóz męski, gdzie przebywali m.in. Rosjanie, Czesi, Słowacy i Anglicy, oraz obóz żeński dla Rosjanek, Białorusinek i Ukrainek. Jeńcy z tych obozów byli wykorzystywani do pracy w kopalni Radzionkau, część mężczyzn została przetransportowana do pracy w kopalni Hohenzollern w Bytomiu[21]. 19 stycznia 1945 roku z powodu braku wagonów załoga przepracowała ostatnią dniówkę dla okupanta niemieckiego, a 24 stycznia tegoż roku Niemcy unieruchomili wentylatory i pompy poprzez odcięcie zasilania[22]. Górnicy jednak niebawem uruchomili pompy i utrzymali działanie kopalnianej elektrowni[23].

27 stycznia 1945 roku Radzionków wraz z kopalnią został odbity przez wojsko radzieckie[24].

Czasy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia została znacjonalizowana, ponownie przywrócono polską nazwę, a wydobycie zostało wznowione, już lutym 1945 roku wyniosło blisko 7 tys. ton[25]. W tym samym roku rozpoczęto udostępnianie nowego poziomu szybem Wit Stwosz na głębokości 300 metrów[26]. Rok później wydobycie wyniosło 642 tys. ton węgla[25], a trzy lata później przekroczyło po raz pierwszy milion ton (1023 tys. ton)[27].

Przy kopalni od 1945 roku istniał obóz pracy przymusowej dla więźniów, internowanych i jeńców. Pod koniec listopada 1945 roku przebywało w nim przeszło 800 osób. Obóz został zlikwidowany w 1949 roku[28].

Największe inwestycje rozpoczęły się od lat 50. XX wieku, w 1954 roku uruchomiono szyb wydobywczy Wit Stwosz, zaś w latach 1956–1957 zamontowano nową maszynę wyciągową i skip szybu Wit Stwosz[29][9]. W 1967 roku oddano do eksploatacji nowy materiałowo-zjazdowy szyb Piotr[30]. Dwa lata później ukończono prace przy szybie VI i uruchomiono nowe urządzenie wentylacyjne[30]. W 1970 roku zbudowano urządzenie podsadzkowe przy tymże szybie oraz budowano nowy poziom 630[30].

Poniesione w latach 1954–1970 koszty inwestycji, które przekroczyły 555 milionów złotych[30] znalazły odbicie w wydajności kopalni, która osiągnęła w 1970 wydobycie w wysokości 1538 tys. ton[31].

Od 1 stycznia 1975 roku kopalnia Radzionków wraz z kopalnią Bytom utworzyła Kopalnię Węgla Kamiennego Powstańców Śląskich[6][9].

Likwidacja[edytuj | edytuj kod]

Ostateczny kres dawnej kopalni Radzionków stanowiło zakończenie wydobycia w rejonie Radzionków kopalni Powstańców Śląskich, które nastąpiło 31 grudnia 1995 roku. 1 stycznia 1996 roku rozpoczęto likwidację tegoż ruchu, a jej zakończenie przewidziano na 31 grudnia 1998 roku[1], która jednak trwała co najmniej do 2000 roku[32].

Górnicza historia Radzionkowa została upamiętniona poprzez utworzenie niewielkiego skansenu górniczego na dawnym terenie kopalni w 2001 roku. W skład ekspozycji wchodzą m.in.: fragment koła zamachowego, wagoniki do transportu węgla, kapliczka świętej Barbary utworzona w dawnym budynku zabytkowej stacji transformatorowej[33], gdzie znajduje się figura tejże świętej przeniesiona z dawnej kopalnianej cechowni[5].

Na dawnym terenie kopalni powstała w 2001 roku Baza Paliw IVG Terminal Silesia[34].

Zaplecze socjalne[edytuj | edytuj kod]

Osiedle im. J. Wieczorka w Piekarach Śląskich

Przy kopalni po 1945 roku powstał Dom Kultury im. J. Wieczorka[35]. Aby rozwiązać brak mieszkań m.in. dla załogi kopalni, w latach 1949–1950 powstało na Kocich Górkach w Piekarach Śląskich osiedle 50 domków fińskich[36]. Następnie wybudowano osiedle Radzionków III na Stroszku oraz osiedle im. J. Wieczorka w Piekarach Śląskich[36]. Założono również dwa ogrody działkowe dla załogi. W 1952 roku powstał ogród Lepsze Jutro, a w 1970 roku ogród Górnik[37].

Dla zapewnienia fachowej kadry, w 1945 roku powołano Zasadniczą Szkołę Górniczą przy kopalni[38].

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]