Kopalnia Węgla Kamiennego Zabrze
 Kopalnia Königin Luise (pole wschodnie), pocztówka (około 1910) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Siedziba | |
| Data powstania |
1791 |
| Data likwidacji |
2000 |
Położenie na mapie Zabrza  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa śląskiego  | |
 50°17′30,0090″N 18°49′22,9122″E/50,291669 18,823031
| |
Kopalnia Węgla Kamiennego Zabrze (początkowo Królewska[1], od 1810[1] lub 1811 do 1945 roku Königin Luise[2]) – zlikwidowana kopalnia węgla kamiennego w Zabrzu-Zaborzu, założona w 1791 roku, czynna do 1998 roku. Zabudowania kopalni w rejonie pola Zachód oraz wybrane wyrobiska podziemne, w tym Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna, zostały udostępnione do zwiedzania i są częścią Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego[3], a Sztolnia Królowa Luiza oraz Kopalnia Guido zostały punktami kotwicznymi Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego[4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Założenie kopalni poprzedziły badania górnicze prowadzone na zlecenie Friedricha Wilhelma von Redena[5] przez inżyniera górniczego Salomona Isaaka z Brabancji, który odkrył znaczne pokłady węgla w rejonie Zabrza w 1790 roku[5], wychodnię pokładu 501 (Einsiedel górny) odkrył 24 listopada 1790 roku[6]. Płytkie złoża uznawano za niemetanowe, natomiast głębsze za metanowe i silnie metanowe[7]. Na obszarze kopalni występuje kilkadziesiąt pokładów węgla kamiennego o grubości od kilkudziesięciu cm do 10 m[8], są to warstwy orzeskie, rudzkie[8], siodłowe, porębskie i jaklowieckie[9].
Kopalnia została założona przez pruskie władze górnicze w 1791 roku[5][2]. W 1795 roku w celu napędu pomp odwadniających wyrobiska zamontowano przy szybie Piotr 20-calową maszynę parową systemu Newcomena, którą przeniesiono z Tarnowskich Gór[10][11]. Węgiel koksujący z tej kopalni[12] umożliwił założenie Królewskiej Odlewni Żeliwa w Gliwicach, gdzie uruchomiono wielki piec opalany koksem w 1796 roku – jedną z pierwszych tego typu konstrukcji w Europie[5]. 23 czerwca 1799 roku rozpoczęto drążenie Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej[5], która miała odwadniać zabrzańską kopalnię oraz kopalnię Król i 16 kopalń gwareckich[13]. Na początku XIX wieku wprowadzono do kopalni transport konny[14], stosowano także kierat konny do transportu urobku na powierzchnię[15]. Około 1800 roku zamontowano pierwszą maszynę parową[16].
W 1810 roku uruchomiono pierwszy spławny odcinek Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej o długości 2,5 km, który obejmował wyrobiska kopalni[17]. Sztolnia wykorzystywana była do transportu urobku do końca lat 30. XIX wieku[18], następnie od 1838 roku[8] rozpoczęto eksploatację pokładów zalegających poniżej poziomu sztolni[18]. Kopalnia należała do pruskiego skarbu państwa[2], toteż nazwano ją wówczas imieniem królowej Prus Luizy meklemburskiej[19]. W 1813 roku obok kopalni powstała pierwsza koksownia[20]. W 1822 roku na potrzeby kopalni zarezerwowano pole górnicze o powierzchni 19,6 km²[2]. Wentylację wyrobisk prowadzono za pomocą pieców wentylacyjnych[21]. W latach 1838–1842 wzniesiono zabudowę szybu Dechen wraz z murowaną wieżą basztową[22], który służył jako szyb wydobywczy i odwadniający[8][23] o głębokości 73 m[8] (lub 80 m[24]); udostępniono nim nowe pokłady węgla koksującego[24]. Przy szybie Dechen wybudowano w 1846 roku koksownię „Kolejową"[25] na terenie nabytym przez spółkę kolejową Oberschlesische Eisenbahn AG[25]. Dzięki tej inwestycji oraz nowo powstałemu połączeniu kolejowemu możliwe było zaopatrywanie parowozów w koks[25]. W 1846 roku zgłębiono szyb wydobywczy Maria[8][26], w latach 50. XIX wieku powstał także szyb Oeynhausen[8], który znajdował się około 40 m od baterii koksowniczych, do których trafiał węgiel wydobywany tymże szybem[27]. W 1856 roku uruchomiono koksownię Erbreich przy szybie Skalley, którą wyposażono w 3 baterie[27]. Należała ona do bytomskiego bankiera Moritza Friedlaendera[28].
Pole zachodnie kopalni składało się z szybów: Carnall (odwadniający, zgłębiony w 1853 lub 1854 roku[24], zwieńczony 22-metrową murowaną wieżą[29]), Krug (zgłębiony w latach 50. XIX wieku[8]) i Prinz Schönaich[12][24], natomiast Pole Wschodnie to szyby: Poremba I i Poremba II, które rozpoczęto drążyć w 1869 roku[12][24] oraz szyb Poremba III (budowa zakończona w 1875 roku[12]) i Poremba IV (ukończony w 1890 roku[12])[12]. Kopalnia jako jedna z pierwszych dysponowała od XIX wieku własną bocznicą kolejową[30], w 1846 roku zakład został połączony z linią kolejową Wrocław–Mysłowice[24] (zob. Kolej Górnośląska).
W 1869 roku[31], jako pierwsze na Górnym Śląsku[32], wzniesiono stalowe wieże szybowe na potrzeby zabrzańskiej kopalni[32] nad szybami Poremba I i II[33]. W celu zmiany systemu odwadniania w 1872 roku zamontowano pod ziemią dwie pompy tłokowe napędzane przez maszyny parowe, zasilane z podziemnej kotłowni, z której spaliny usuwano szybem Skalley[34] (powstał w latach 50. XIX wieku[8]). W 1885 roku przy szybach Poremba[35] wzniesiono koksownię Poremba[36], która należała do Fryderyka Friedläendera[35] – zasilał ją węgiel z kopalni Królowa Luiza[35]. Od około 1887 roku instalowano oświetlenie elektryczne nawet do pojedynczych zabierek[21]. Od 1888 roku zastosowano po raz pierwszy elektryczne lampy bateryjne[21]. Kopalnia korzystała z dostaw prądu położonej przy zakładzie elektrowni[12]. W 1890 Fryderyk Friedläender uruchomił drugą koksownię Skalley przy szybie o tej samej nazwie[35]. Na potrzeby dostawy piasku do podsadzki w 1905 roku uruchomiono państwową linię kolejową na odcinku Królowa Luiza–Przezchlebie[37]. Na początku XX wieku była to najnowocześniejsza kopalnia na Górnym Śląsku[12] i jedna z największych kopalń w Europie. Zatrudniała w tym okresie około 8,5 tys. górników[12]. Do zakładu w 1887 roku[38] włączono także kopalnię Guido[39] jako jej pole południowe[40].
W 1921 roku zamontowano dwa skipy o pojemności 5 ton[41]. 1 stycznia 1924 roku kopalnia została wydzierżawiona koncernowi Preussag, a następnie przekazana mu na własność[2]. W 1925 roku zainstalowano parową maszynę wyciągową na polu Wschód[42]. W 1929 roku kopalnia została rozdzielona na dwa zakłady[43], tj. na Königin Luise Ostfeld (Królowa Luiza Wschód[43], Zabrze Wschód) i Königin Luise Westfeld (Królowa Luiza Zachód[43], Zabrze Zachód)[2]. W Królowej Luizie Zachód uruchomiono poziom wydobywczy na głębokości 560 m[43], rozbudowano szyby Carnall i Prinz Schönaich w latach 1929-1931 oraz zasypano szyb Krug w 1938 roku[43], a w Królowej Luizie Wschód rozpoczęto wydobycie węgla na poziomie 640 m[43]. Oba zakłady łącznie zatrudniały około 7 tys. pracowników[43].
Od 1936 roku stosowano obudowę ze stalowych stojaków systemu Schwartze[44]. Podczas II wojny światowej zasoby kopalni były już na wyczerpaniu[8].
Po II wojnie światowej
[edytuj | edytuj kod]W 1945 roku zmieniono nazwę zakładów z Königin Luise (pol. Królowa Luiza, Królowa Ludwika[2]) na Zabrze[2]. Od 1945 do 1957 roku kopalnie należały do Gliwickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego[2]. 31 grudnia 1956 roku obie kopalnie połączono[2], pole Zachód zostało praktycznie zlikwidowane[8], pozostawiono szyb szyb Zabrze II o głębokości 503 m do celów turystycznych[8]. 1 kwietnia 1957 roku połączona kopalnia została przekazana do Zabrzańskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego[2]. W 1967 roku zgłębiono szyb Poremba V[8]. W 1973 roku w rejonie szybu Zabrze II zaprzestano eksploatacji[19], w tymże roku zgłębiono szyb wentylacyjny Pawłów Górny II[8]. 1 stycznia 1976 roku zakład połączono z Kopalnią Węgla Kamiennego Bielszowice[2][8], w wyniku czego powstała Kopalnia Węgla Kamiennego Zabrze-Bielszowice (nazwa od 1983[2]), kopalnia Zabrze została przemianowana na Ruch I, a kopalnia Bielszowice – na Ruch II[8]. Od 1 października 1982 należała do Zrzeszenia Kopalń Węgla Kamiennego w Zabrzu[2]. KWK Zabrze-Bielszowice w lutym 1997 roku została przemianowana na KWK Bielszowice[8], wówczas rozpoczęła się likwidacja ruchu Poremba dawnej kopalni Zabrze[45] z uwagi na wyczerpanie zasobów[8]. Wydobycie w ruchu Poremba zakończono w 1998 roku[8], a likwidację zakończono 31 marca 2000 roku[8]. Po likwidacji, w latach 2001–2003 w rejonie szybów Poremba stwierdzono powierzchniowe wypływanie dwutlenku węgla w stosunkowo wysokim stężeniu[46].
Rudzka Spółka Węglowa SA przekazała Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu obiekty zlikwidowanego pola zachodniego kopalni Zabrze[47] w 1993 roku, wówczas utworzono tamże Skansen Górniczy Królowa Luiza[48].
Wydobycie
[edytuj | edytuj kod]Wykres wydobycia (w tys. ton) w wybranych latach od 1913 do 1979 roku[2] (przybliżone dane za rok 1898[12]; za rok 1938 podano łączne wydobycie: Westfeld: 772.430 t, Ostfeld: 1.929.180 t[2]):
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Zespół kopalni Guido oraz skansen górniczy Królowa Luiza, tj. wyrobiska i budynki w rejonie szybu Zabrze I, Zabrze II i Wyzwolenie, w tym zrewitalizowana łaźnia łańcuszkowa[49] oraz część Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej, zostały wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego[50][19], a także rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 14 lipca 2020 uznane za pomnik historii[51].
Na terenie Małego Zabrza i Pawłowa w latach 1795–1803 powstały kolonie robotnicze przy kopalni. Tworzyły je małe, parterowe, murowane budynki, przeważnie dla czterech rodzin[52]. Dla robotników kopalni była przeznaczona także kolonia B, którą rozpoczęto budować w 1869 roku. Kopalnia przydzielała bezpłatnie działki robotnikom oraz finansowała budowę domów[53]. W roku 1914 kolonię tworzyło 300 budynków mieszkalnych, a także sklepy, warsztaty, szkoły i kościół ewangelicki[53].
Działalność społeczna
[edytuj | edytuj kod]Kopalnia opiekowała się założonym w 1945 roku Klubem Sportowym Pogoń w Zabrzu, który miał sekcję piłki nożnej i piłki ręcznej[54]. Zakład miał także swój wkład w budowę stadionu KS Górnik w Zabrzu oraz we wzniesienie Domu Muzyki i Tańca w Zabrzu[54].
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna (2017) -
Ocios chodnika w pokładzie węgla nr 510 z XIX wieku (2017) -
Cechownia kopalni Królowa Luiza (2017) -
Wieże szybów Poremba I, II, III (1879) -
Zespół szybu Jerzy (około 1900) -
Maszynownia i wieża szybu Glückauf (przed 1908) -
Maszynownia i wieża szybu Zabrze II (2013) -
Maszynownia szybu Zabrze I (2014) -
Wieża wyciągowa szybu Kolejowego (2013)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Frużyński 2012a ↓, s. 39.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p Jerzy Jaros: Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich. Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, s. 111. ISBN 83-00-00648-6.
- ↑ Sztolnia Królowa Luiza - Strefa Carnall. [w:] Szlak Zabytków Techniki [on-line]. [dostęp 2021-04-15].
- ↑ Sztolnia Królowa Luiza punktem kotwicznym ERIH. [w:] Szlak Zabytków Techniki [on-line]. 2018-07-06. [dostęp 2021-04-15].
- ↑ a b c d e Żurek i inni 2010 ↓, s. 545.
- ↑ Jerzy Jaros, Dwa wieki Kopalni Węgla Kamiennego „Zabrze-Bielszowice”, 1991, s. 10 (pol.).
- ↑ Sułkowski, Wrona 2004 ↓, s. 542.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Sułkowski, Wrona 2004 ↓, s. 540.
- ↑ Sułkowski, Wrona 2004 ↓, s. 541.
- ↑ Frużyński 2012b ↓, s. 63.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 65.
- ↑ a b c d e f g h i j Frużyński 2009 ↓, s. 11.
- ↑ Żurek i inni 2010 ↓, s. 546.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 70.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 71.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 19.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 40.
- ↑ a b Żurek i inni 2010 ↓, s. 547.
- ↑ a b c Żurek i inni 2010 ↓, s. 543.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 41.
- ↑ a b c Frużyński 2012a ↓, s. 73.
- ↑ Frużyński 2012b ↓, s. 66.
- ↑ Frużyński 2012b ↓, s. 67.
- ↑ a b c d e f Frużyński 2007 ↓, s. 21.
- ↑ a b c Frużyński 2007 ↓, s. 23.
- ↑ Frużyński 2007 ↓, s. 21c.
- ↑ a b Frużyński 2007 ↓, s. 26.
- ↑ Frużyński 2007 ↓, s. 27.
- ↑ Frużyński 2012b ↓, s. 68.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 45.
- ↑ Frużyński 2012b ↓, s. 59.
- ↑ a b Frużyński 2012a ↓, s. 72.
- ↑ Frużyński 2012b ↓, s. 72.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 66.
- ↑ a b c d Frużyński 2009 ↓, s. 18.
- ↑ Frużyński 2009 ↓, s. 17.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 68.
- ↑ Zabytki w regionie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2021-04-13].
- ↑ Frużyński 2009 ↓, s. 12.
- ↑ Historia kopalni Guido. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. [dostęp 2021-04-08].
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 95.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 94.
- ↑ a b c d e f g Frużyński 2009 ↓, s. 27.
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 93.
- ↑ Janusz Marek. Uwarunkowania i przebieg procesu likwidacji kopalń węgla kamiennego. „Studia Ekonomiczne”, s. 277, 2006. Akademia Ekonomiczna w Katowicach. ISSN 2083-8603.
- ↑ Sułkowski, Wrona 2004 ↓, s. 542, 548.
- ↑ Bugaj, Glosz 2012 ↓, s. 52.
- ↑ Adam Frużyński: Historia Muzeum Górnictwa Węglowego. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu. [dostęp 2021-04-07].
- ↑ Kajetan Berezowski: Zabrze: z łaźni kładką do kopalni. netTG.pl, 2014-08-30. [dostęp 2021-04-08].
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 grudnia 2025, s. 133 [dostęp 2021-04-08].
- ↑ Zabrze - zespół zabytkowych kopalni węgla kamiennego. Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2020-07-31. [dostęp 2021-04-12].
- ↑ Frużyński 2012a ↓, s. 210.
- ↑ a b Frużyński 2012a ↓, s. 211.
- ↑ a b Jerzy Jaros, Dwa wieki Kopalni Węgla Kamiennego „Zabrze-Bielszowice”, 1991, s. 58 (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tomasz Bugaj, Michał Glosz. Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna. Europejski Ośrodek Kultury Technicznej i Turystyki Przemysłowej w Zabrzu. „Budownictwo Górnicze i Tunelowe”. 1, 2012. Wydawnictwo Górnicze. ISSN 1234-5342.
- Adam Frużyński. Zabrze - centrum górnośląskiego przemysłu koksochemicznego. Część I - do 1876 r.. „Górnik Polski”. 1, 2007. Muzeum Górnictwa Węglowego. ISSN 1899-1459.
- Adam Frużyński. Zabrze - centrum górnośląskiego przemysłu koksochemicznego. Część II - lata 1876-1945. „Górnik Polski”. 2, 2009-02. Muzeum Górnictwa Węglowego. ISSN 1899-1459.
- Adam Frużyński. Rozwój konstrukcji wież szybowych w górnośląskich kopalniach. „Górnik Polski”. 6, 2012. Muzeum Górnictwa Węglowego. ISSN 1899-1459.
- Adam Frużyński: Zarys dziejów górnictwa węgla kamiennego w Polsce. Muzeum Górnictwa Węglowego w Zabrzu: Zabrze, 2012. ISBN 978-83-935614-4-5.
- Józef Sułkowski, Paweł Wrona. Emisja dwutlenku węgla w okresach zniżek barycznych na terenie zlikwidowanej kopalni „Zabrze”. „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej. Seria: Górnictwo”. 261 (1650), 2004.
- Leszek Żurek, Katarzyna Paruzel, Magdalena Szczypkowska: Zabrzańskie podziemia – europejską atrakcją. W: Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury. P.P. Zagożdżon i M. Madziarz (red.). T. 3. Wrocław: 2010. ISBN 978-83-7493-512-8.
