Korczak (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Korczak
Korczak
Alternatywne nazwy Ciffus, Ciphus, Karpie, Trzy Wręby, Wrębowie, Wręby
Pierwsza wzmianka 1368
Herbowni
Miejscowości Biłgoraj, Pruchnik, Szczebrzeszyn
Gminy Gmina Pruchnik, Gmina Goraj
Powiaty Powiat biłgorajski, Powiat kraśnicki

Korczak (Ciffus, Ciphus, Karpie, Trzy Wręby, Wrębowie, Wręby) – polski herb szlachecki. Herb ma pochodzenie węgierskie, trzy wręby oznaczają trzy rzeki Dunaj, Cisę (lub Drawę) i Sawę.

Opis herbu[edytuj]

Opis zgodnie z klasycznymi regułami blazonowania:

W polu czerwonym, trzy wręby srebrne w słup, zwężające się w dół, w klejnocie, pół szczenięcia wyżła srebrnego w naczyniu złotym.

W pierwotnej, XV wiecznej formie w klejnocie znajdowała się głowa szczenięcia srebrnego między kręgami srebrnymi ze środkiem czerwonym i okrągłymi uchwytami srebrnymi[2].

"Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich" opisują herb:[3]

Quote-alpha.png
Nie wszyscy herbu Korczak jednakowo używają. Jedni są, którzy na tarczy kładą w czarze złotej wyżła połowę szarego, tak, że głową do góry wspięty, nogi obie podniesione przednie trzyma, w polu czerwonym, na hełmie nad koroną trzy wręby noszą. Inni zaś i pospoliciej trzy wręby na tarczy w polu czerwonym noszą: wszystkie powinny być też białe, wszystkie sobie nierówne, tak, że pierwszy wręb czyli rzeka od góry jest najdłuższa, druga pod nią mniejsza, trzecia jeszcze pod drugą mniejsza, na hełmie zaś nad koroną pies, jak się go wyżej opisało z czaszy wygląda w lewą tarczy obrócony (Okolski T.I p.424, 429, Paprocki o herbach p.533, Kojałowicz in M.S.) Luboć według tego autora wiele jest domów w Księstwie Litewskim, które innym kształtem tego herbu zażywają, a naprzód jedni wyżła z herbu zrzucili, a na to miejsce trzy pióra strusie położyli; tak się pieczętują Kotowicze, Sielicki, Jeleński, Łaniewski, Ulczycki, Świdłowie, b i w Wielkiej Polsce Daleszyńscy. Drudzy wręby do góry obrócili, tak, że od dołu jest większy, najmniejszy u góry, nad którymi podkowa barkiem do góry obrócona bez krzyżów tak, jakby opasała pierwszy wrąb od góry; na hełmie są trzy pióra strusie; jest to herb Hornowskich. Inni jakoto: Dermontowie Siwiccy pod wrębami, które z góry na dół coraz mniejsze idą, herb Abdank pokładają, na hełmie trzy pióra strusie.

Inni między drugim a trzecim wrębem kładą księżyc barkiem do góry, rogami na dół obrócony, na hełmie trzy pióra strusie: to herb Newelskich.

Jeszcze drudzy na ukos ich dają, że u dołu bokiem idzie największy od lewej strony, a najmniejszy wrąb jest na prawej stronie tarczy; na hełmie trzy strusie pióra. Korotyńscy pod wrębami trzema od góry na dół coraz mniejszymi, kładą księżyc, jakby opasywał wręby: na hełmie głowa harta. Konarzewscy na ukos wręby kładą a nad niemi gwiazdę; na hełmie trzy pióra strusie. (Niesiecki)

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj]

Pierwsza wzmianka z 1368 roku, najstarsza znana pieczęć z 1432 roku[4]. Spotykany głównie u rodzin szlacheckich zamieszkujących województwo krakowskie, lubelskie i Ruś Czerwoną. Pierwszym rodem pieczętującym się tym herbem byli Gorayscy a najbardziej znaczącym rodem noszącym go byli Braniccy.
Został przeniesiony również na Litwę po unii w Horodle w 1413 roku.

Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie: "Corczakowye tres barras in campo rubeo defert Genus Ruthenicum; hic prisco tempore cifum et in eo canem sedentem deferebat Id Loduigus, Polonie et Ungarie rex, abhominatus immutat et Demetrio de Boźydar, regni Polonie vicethezaurario, arma regni Ungarie tradidit deferenda. In galea tamen defertur cifus et canis."[5].

Korczak (z lewej) obok herbu Rawicz na ścianie dworku szlacheckiego z Rdzawy w Sądeckim Parku Etnograficznym

Legenda herbowa[edytuj]

Długosz w Insigniach:

Quote-alpha.png
Id Ludovicus, Polonie et Hungarie rex, abominatus immutatuit, et Demetrio de Bozidar, Regni Polonie Vicethesaurario, arma regni Hungarie deferenda tradidit; in galea tamen defertur ciphus et canis.
(co oznacza[6]: To Ludwik, król Polski i Węgier, wstrętnie zamienił, i Dymitrowi z Bożydar [tożsamy z Dymitrem z Goraja podskarbim i marszałkiem koronnym w l. 1364-1390], znak królestwa Węgier znosząc [z góry na dół] zamienił; na hełm jednak została wyniesiona czara i pies.)

Herbowni[edytuj]

Lista (→ infoboks po prawe stronie) sporządzona została na postawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy[7]. Należy jednak pamiętać o możliwości przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów. Szczególnie często zjawisko to występowało podczas legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co następnie utrwalane było w wydawanych kolejno herbarzach. Pełna lista herbownych nie jest możliwa do odtworzenia także z powodu zniszczenia, względnie zaginięcia wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (tylko podczas powstania warszawskiego w 1944 roku spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie). Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego, przynależność taką mogą bezspornie ustalić jedynie badania genealogiczne (często te same nazwiska były własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę).

Znani herbowni[edytuj]

Postacie fikcyjne[edytuj]

Przypisy

  1. Tadeusz Gajl: Herbarz Polski – lista nazwisk (pol.). Internetowa wersja, na podstawie Herbarza Polski Od Średniowiecza Do XX Wieku. [dostęp 06.11.2016].
  2. Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004. ISBN 83-7391-166-9.
  3. Stanisław Kazimierz Kossakowski: Monografie historyczno-genealogiczne niektórych rodzin polskich. Warszawa: Drukarnia Gazety Codziennej, 1859.
  4. Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 118. ISBN 83-7391-166-9.
  5. Celichowski 1885 ↓, s. 24.
  6. Tłumaczenie według Danuty Szkopa
  7. Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007.

Bibliografia[edytuj]

  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.